KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI
CAMPOS SÁNCHEZ-BORDONA
ippreżentati fit-30 ta’ Ġunju 2016 ( 1 )
Kawża C‑171/15
Connexxion Taxi Services BV
vs
Staat der Nederlanden,
Transvision BV,
Rotterdamse Mobiliteit Centrale RMC BV,
u
Zorgvervoercentrale Nederland BV
[talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Hoge Raad der Nederlanden (qorti suprema tal-Pajjiżi l-Baxxi)]
“Kuntratti pubbliċi — Proċedura ta’ selezzjoni — Kriterji ta’ selezzjoni kwalitattivi — Raġunijiet fakultattivi ta’ esklużjoni — Kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità — Prinċipju ta’ proporzjonalità — Setgħat ta’ evalwazzjoni li ma jinstabux fid-dokument deskrittiv — Portata tal-istħarriġ ġudizzjarju”
1.
It-talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Hoge Raad der Nederlanden (qorti suprema tal-Pajjiżi l-Baxxi) tittratta, fl-ewwel lok, waħda mill-iktar problemi komuni fl-interpretazzjoni tad-Direttiva 2004/18/KE ( 2 ), jiġifieri, is-setgħat tal-Istati Membri sabiex jeskludu ċerti offerenti mill-kuntratti pubbliċi. Il-qorti tar-rinviju tistaqsi wkoll dwar il-portata tal-istħarriġ ġudizzjarju fir-rikorsi ppreżentati skont id-Direttiva 89/665/KEE ( 3 ).
2.
F’dan il-każ, wieħed mill-offerenti wettaq kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità, kondotta li fid-“dokument deskrittiv” ( 4 ) tal-offerta hija indikata bħala raġuni għall-eliminazzjoni (awtomatika?). L-awtorità kontraenti, madankollu, mhux biss talli aċċettat il-parteċipazzjoni tiegħu, iżda talli saħansitra tatu l-kuntratt.
3.
Id-Direttiva 2004/18 [b’mod partikolari, l-Artikolu 45(2)(d)], tawtorizza lill-Istati Membri jinkorporaw, fuq bażi fakultattiva, din il-klawżola fir-regoli nazzjonali li jirregolaw il-kuntratti pubbliċi. Il-Hoge Raad (qorti suprema) tistaqsi jekk l-awtorità kontraenti hijiex f’pożizzjoni, minkejja t-termini tad-dokument deskrittiv, li teżamina l-kondotta illegali tal-offerent fid-dawl tal-prinċipju ta’ proporzjonalità u, anki, tasal biex tirrifjuta n-natura esklużiva tiegħu.
4.
Jekk jiġi deċiż li l-awtorità kontraenti għandha din is-setgħa, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, immedjatament wara, dwar l-intensità tal-istħarriġ ġudizzjarju tal-ftehim adottat. B’mod iktar speċifiku, jekk f’każijiet bħal dawn, il-fatt li l-Imħallef jeżerċita stħarriġ li jevalwa biss ir-“raġonevolezza” tad-deċiżjoni amministrattiva, huwiex kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni.
I – Il-kuntest ġuridiku
A – Id-dritt tal-Unjoni
Id-Direttiva 2004/18
5.
Skont l-Artikolu 45:
“2. Kull operatur ekonomiku jista’ jkun eskluż minn parteċipazzjoni f’kuntratt fejn dak l-operatur eknomiku:
[…]
d)
kien misjub ħati ta’ kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità ippruvata bi kull mezz li l-awtoritajiet kontrattwanti [kontraenti] jistgħu juru;
[…]”.
6.
Skont l-aħħar paragrafu tal-Artikolu 45(2):
“Stati Membri għandhom jispeċifikaw, skond il-liġi nazzjonali tagħhom u b’rigward għal-liġi tal-Kommunità, il-kondizzjonijiet ta’ implimentazzjoni għal dan il-paragrafu.”
Id-Direttiva 89/665
7.
It-tielet subparagrafu tal-Artikolu 1(1) jipprevedi:
“L-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri meħtieġa biex jiżguraw li, fir-rigward ta’ kuntratti li jaqgħu taħt id-Direttiva 2004/18/KE, id-deċiżjonijiet meħuda mill-awtoritajiet kontraenti jkunu jistgħu jiġu riveduti b’mod effettiv u, b’mod partikolari, malajr kemm jista’ jkun skond il-kondizzjonijiet stabbiliti fl-Artikoli 2 sa 2f ta’ din id-Direttiva, għar-raġuni li dawn id-deċiżjonijiet ikunu kisru l-liġi Komunitarja fil-qasam tal-appalti pubbliċi jew ir-regoli nazzjonali li jittrasponu dik il-liġi.”
8.
L-Artikolu 2(1) jipprevedi:
“L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-miżuri meħuda fir-rigward tal-proċeduri ta’ reviżjoni speċifikati fl-Artikolu 1 ikunu jinkludu dispożizzjoni għas-setgħat li:
a)
jittieħdu, ma’ l-ewwel opportunità possibbli u permezz ta’ proċeduri interlokutorji, miżuri intermedji bil-għan li jiġi korrett il-ksur allegat jew li ma jsirx dannu ulterjuri lill-interessi kkonċernati, inklużi miżuri għas-sospensjoni jew sabiex tiġi żgurata s-sospensjoni tal-proċedura għall-għoti ta’ kuntratt pubbliku jew l-implimentazzjoni ta’ kwalunkwe deċiżjoni meħuda mill-awtorità kontraenti;
b)
jitwarrbu jew jiġi żgurat it-twarrib ta’ deċiżjonijiet meħuda illegalment, inkluż it-tneħħija ta’ speċifikazzjonijiet diskriminatorji tekniċi, ekonomiċi jew finanzjarji fis-sejħa għall-offerti, fid-dokumenti tal-kuntratt jew fi kwalunkwe dokument ieħor relatat mal-proċedura ta’ l-għoti ta’ kuntratt;
ċ)
jingħataw danni lil persuni li jġarrbu ħsara minn xi ksur.”
B – Id-dritt nazzjonali
Besluit aanbestedingsregels voor overheidsopdrachten ( 5 )
9.
L-Artikolu 45(3) jpprovdi r-raġunijiet għall-esklużjoni fakultattivi tal-Artikolu 45(2) tad-Direttiva 2004/18.
10.
Skont in-“Nota van toelichting” (nota ta’ spjegazzjoni) ( 6 ) mehmuża mal-Bao, l-evalwazzjoni ta’ jekk għandhiex effettivament isseħħ esklużjoni, b’kunsiderazzjoni tal-prinċipji ġenerali tad-Direttiva 2004/18, għandha dejjem issir b’mod proporzjonali u b’termini mhux diskriminatorji; l-awtoritajiet kontraenti għandhom jeżaminaw f’kull każ speċifiku, skont in-natura u d-dimensjoni tal-kuntratt pubbliku, it-tip u l-estent tal-kondotta ħażina u l-miżuri li l-impriża tkun ħadet fil-frattemp, jekk din għandha tiġi eskluża mis-sejħa għal offerti.
II – Il-fatti tal-kawża u d-domandi preliminari
11.
Fl-10 ta’ Lulju 2012, il-Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (il-Ministeru tas-Saħħa, il-Benesseri u l-Isport; iktar ’il quddiem, “VWS”) għamel sejħa għal offerti fil-livell Ewropew sabiex jingħata “servizz tat-trasport interreġjonali rikreattiv-soċjali għall-persuni b’mobbiltà mnaqqsa” (iktar ’il quddiem, “kuntratt”). It-tul tal-kuntratt kien jaqbeż tliet snin u l-valur ekonomiku tiegħu kien, bejn wieħed u ieħor, ta’ EUR 60000000 fis-sena.
12.
Skont l-Artikolu 3.1 (“Raġunijiet għall-esklużjoni u rekwiżiti tal-adegwatezza”) tad-dokument deskrittiv, “l-offerta li fir-rigward tagħha tapplika raġuni għall-esklużjoni għandha tinċaħad u ma tiġix ikkunsidrata għal iktar eżaminazzjoni (sostantiva)”.
13.
Id-dokument deskrittiv jirreferi għall-Anness “Awtodikjarazzjoni uniformi għal sejħiet għal offerti” (li għandu jiġi mehmuż b’mod obbligatorju mal-offerta) li jipprevedi l-kundizzjonijiet li għandhom ikunu ssodisfatti mill-offerenti.
14.
Skont id-dokument deskrittiv, “permezz tal-iffirmar tal-awtodikjarazzjoni uniformi għal sejħiet għal offerti, l-offerent jiddikjara li ebda raġuni għal esklużjoni ma tapplika għalih”.
15.
L-awtodikjarazzjoni uniformi tirreferi, min-naħa tagħha, għall-Artikolu 45 tal-Bao u tindika liema raġunijiet fakultattivi huma applikabbli. L-offerent huwa mitlub, inter alia, id-dikjarazzjoni li “la l-impriża tiegħu u lanqas amministratur tagħha ma wettqu kondotta ħażina ta’ ċerta gravità fil-kuntest tal-attività professjonali tagħhom”.
16.
Fis-sejħa għal offerti pparteċipaw, inter alia, Connexxion Taxi Services BV (iktar ’il quddiem, “Connexxion”) u l-assoċjazzjoni ta’ impriżi magħmula minn Transvision, RMC u ZCN (iktar ’il quddiem, “assoċjazzjoni ta’ impriżi”).
17.
Permezz tal-ittra tat-8 ta’ Ottubru 2012, il-VWS informa lil Connexxion li l-offerta tagħha kienet ġiet fit-tieni post u li kien qed jiġi propost li l-kuntratt jingħata lill-assoċjazzjoni ta’ impriżi.
18.
Fl-20 ta’ Novembru 2012, in-Nederlandse Mededingingsautoriteit (awtorità Olandiża tal-kompetizzjoni) imponiet ċerti sanzjonijiet fuq RMC u l-grupp BIOS, li minnu tifforma parti ZCN, skont il-Mededingingswet (il-liġi dwar il-kompetizzjoni), minħabba fatti relatati mat-trasport bit-taksi fir-reġjun ta’ Rotterdam, li seħħew bejn is-17 ta’ April 2009 u l-1 ta’ Marzu 2011.
19.
Permezz ta’ ittra tat-18 ta’ Frar 2013, il-VWS informa lil Connexxion li żamm id-deċiżjoni tiegħu li jagħti l-kuntratt lill-assoċjazzjoni ta’ impriżi, minħabba li, minkejja li wettqet “kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità”, l-esklużjoni tagħha tkun sproporzjonata.
20.
Connexxion ippreżentat rikors kontra d-deċiżjoni tal-VWS, fejn talbet li l-Istat jiġi pprojbit milli jagħti l-kuntratt lill-assoċjazzjoni ta’ impriżi, li opponiet din it-talba.
21.
Il-Voorzieningenrechter te Den Haag (Imħallef għal miżuri provviżorji ta’ Den Haag) laqa’ t-talba ta’ Connexxion bl-argument li l-VWS, wara li vverifika li l-assoċjazzjoni ta’ impriżi kienet wettqet kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità, ma kellu ebda marġni sabiex iwettaq kontroll tal-proporzjonalità.
22.
Fl-appell, il-Gerechtshof Den Haag (qorti tal-appell ta’ Den Haag) annullat id-deċiżjoni tal-Imħallef għal miżuri provviżorji u obbligat lill-Istat jagħti l-kuntratt, jekk ikun għadu jixtieq jagħmel dan, lill-assoċjazzjoni ta’ impriżi.
23.
Skont il-Gerechtshof (qorti tal-appell), id-Direttiva 2004/18 tagħti lill-Istati Membri marġni diskrezzjonali sabiex jaġixxu bħal-leġiżlatur Olandiż, jiġifieri, jittrasponu l-Artikolu 45(2) tal-istess direttiva kompletament fl-Artikolu 45(3) tal-Bao u, imbagħad, jiddelegaw lill-awtoritajiet kontraenti d-determinazzjoni b’iktar dettall tar-raġunijiet għall-esklużjoni.
24.
Il-Gerechtshof (qorti tal-appell) iddeċidiet li, irrispettivament minn jekk ir-regoli tal-Unjoni Ewropea dwar l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi jeħtiġux kontroll tal-proporzjonalità, id-dritt tal-Unjoni ma jipprojbixxix dan. Mil-leġiżlazzjoni Olandiża jirriżulta, ukoll, li l-esklużjoni ma għandhiex tkun awtomatika u li l-awtorità kontraenti għandha tanalizza jekk tkunx proporzjonali.
25.
Il-Gerechtshof (qorti tal-appell) iżżid li d-deċiżjoni tal-VWS għandha tiġi eżaminata b’riżervi, speċjalment meta l-kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità inkwistjoni ma tkunx (għadha) ġiet stabbilita b’mod ċert. Il-kwistjoni essenzjali hija jekk il-VWS setax raġonevolment jikkonkludi li l-esklużjoni tal-assoċjazzjoni ta’ impriżi kienet sproporzjonata. Hija tqis li ma huwiex rilevanti li d-dokument deskrittiv kien jinkludi, bħala kawża għall-eliminazzjoni ta’ offerent, l-eżistenza ta’ raġuni għall-esklużjoni u tiddikjara li d-deċiżjoni tal-VWS setgħet tegħleb il-kontroll “marġinali” ( 7 ) tal-qorti.
26.
Il-Hoge Raad der Nederlanden (qorti suprema tal-Pajjiżi l-Baxxi), li quddiemha tressaq appell ta’ kassazzjoni, tinnota ċerti tensjonijiet bejn: a) minn naħa, l-obbligu, impost bil-liġi fuq l-awtorità kontraenti, li jissuġġettaw ir-raġunijiet għall-esklużjoni fakultattivi għal evalwazzjoni tal-proporzjonalità sabiex jiġi evalwat jekk għandhomx jipproduċu l-effett ta’ esklużjoni; u b) min-naħa l-oħra, id-dokument deskrittiv tal-kuntratt, li permezz tiegħu għandhom jiġu eliminati l-offerti li jinkludu raġuni għall-esklużjoni.
27.
Il-qorti tar-rinviju għandha dubji dwar jekk l-applikazzjoni tal-kriterju ta’ proporzjonalità tosservax il-prinċipji ta’ ugwaljanza, ta’ trasparenza u ta’ pubbliċità, meta dan ma jkunx ġie inkorporat b’mod espliċitu fid-dokument deskrittiv.
28.
Barra minn hekk, skont il-Hoge Raad der Nederlanden (qorti suprema tal-Pajjiżi l-Baxxi), jekk il-qorti jkollha tiddeċiedi dwar il-kontenut tad-deċiżjoni tal-awtorità amministrattiva, id-dritt Olandiż jillimita s-setgħat tal-qorti għal stħarriġ “marġinali” tad-deċiżjoni tal-awtorità kontraenti, limitat sabiex jiġi kkonstatat jekk din tal-aħħar setgħetx raġonevolment tadotta d-deċiżjoni tagħha.
29.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Hoge Raad der Nederlanden (qorti suprema tal-Olanda) tagħmel żewġ domandi preliminari:
“1)
a)
Id-dritt tal-Unjoni, partikolarment l-Artikolu 45(2) tad-Direttiva 2004/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-31 ta’ Marzu 2004, fuq kordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntratti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizzi], jipprekludi liġi nazzjonali li tobbliga lill-awtorità kontraenti li tevalwa, billi tapplika l-prinċipju ta’ proporzjonalità, jekk l-offerent li jkun responsabbli għal kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità għandux jiġi effettivament eskluż?
b)
Għal dan l-għan huwa rilevanti li l-awtorità kontraenti ddikjarat fil-kundizzjonijiet tas-sejħa għal offerti li offerta li għaliha tapplika raġuni għal esklużjoni għandha titwarrab u ma hijiex eliġibbli għal evalwazzjoni ulterjuri fil-mertu?
2)
F’każ ta’ risposta negattiva għad-domanda 1(a): id-dritt tal-Unjoni Ewropea jipprekludi sitwazzjoni li fiha l-qrati nazzjonali jonqsu milli jwettqu stħarriġ ġudizzjarju ‘sħiħ’ ta’ evalwazzjoni mwettqa abbażi tal-prinċipju ta’ proporzjonalità, bħall-evalwazzjoni mwettqa minn awtorità kontraenti fil-każ odjern, iżda jwettqu biss stħarriġ (‘sommarju’) [‘marġinali’] dwar jekk l-awtorità kontraenti setgħetx raġonevolment tasal għad-deċiżjoni li ma teskludix offerent minkejja l-fatt li dak l-offerent kien responsabbli għal kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità fis-sens tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 45(2) tad-Direttiva 2004/18/KE?”
III – Sommarju tal-argumenti tal-partijiet
A – Fuq l-ewwel domanda preliminari
30.
Skont Connexxion, l-awtorità kontraenti ma hijiex f’pożizzjoni li tagħmel ġudizzju dwar il-proporzjonalità wara li tkun ikkonstatat li l-offerent ikun wettaq kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità. Dan il-ġudizzju diġà twettaq meta l-kondotta illegali ġiet meqjusa bħala raġuni għall-esklużjoni fid-dokument deskrittiv. Fid-dawl tal-formulazzjoni ta’ dan tal-aħħar, il-fatt li l-awtorità kontraenti jkollha s-setgħa li tevalwa l-proporzjonalità tar-raġuni għall-esklużjoni jkun imur kontra l-prinċipji ta’ pubbliċità, ta’ trasparenza u ta’ ugwaljanza applikabbli fil-qasam tal-kuntratti amministrattivi.
31.
Il-partijiet l-oħra kollha huma tal-opinjoni opposta. L-inkorporazzjoni tar-raġunijiet fakultattivi ta’ esklużjoni hija f’idejn l-Istati Membri, li jgawdu libertà f’dan il-qasam. Fi ħdan din il-libertà, id-Direttiva 2004/18 ma tipprekludix li l-eliminazzjoni tal-offerenti li kisru raġunijiet fakultattivi ta’ esklużjoni tkun suġġetta għall-kundizzjoni tal-evalwazzjoni minn qabel tal-proporzjonalità. F’dak li jirrigwarda l-fatt li d-dokument deskrittiv jinkludi l-kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità bħala raġuni biżżejjed sabiex l-offerta tal-offerent ħati ta’ din il-kondotta tiġi rrifjutata, din l-eventwalità ma tipprekludix lill-awtorità kontraenti milli tuża r-regola ġenerali, jiġifieri, tissottometti l-applikazzjoni ta’ din ir-raġuni għall-esklużjoni għall-evalwazzjoni tal-proporzjonalità.
B – Fuq it-tieni domanda preliminari
32.
Connexxion hija favur il-fatt li l-qorti tista’ tistħarreġ b’mod sħiħ fuq id-deċiżjoni amministrattiva.
33.
Il-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi u l-assoċjazzjoni ta’ impriżi jargumentaw, għall-kuntrarju, li l-istħarriġ ġudizzjarju huwa limitat, marġinalment, għall-eżaminazzjoni tar-raġonevolezza tad-deċiżjoni tal-awtorità kontraenti.
34.
Skont il-Kummissjoni, is-setgħa ġudizzjarja għandha tkun ikbar, fejn il-qorti tkun tista’ teżamina l-eżatezza materjali tal-fatti u n-nuqqas ta’ żball manifest ta’ evalwazzjoni, kif ukoll in-natura korretta, kompleta u affidabbli taċ-ċirkustanzi li fuqhom hija msejsa d-deċiżjoni tal-awtorità kontraenti.
35.
Skont il-Gvern tal-Italja, il-leġiżlatur nazzjonali għandu jistabbilixxi t-tip ta’ stħarriġ xieraq, peress li d-dritt tal-Unjoni ma jeħtieġx li l-evalwazzjoni tal-qorti nazzjonali tissostitwixxi għalkollox l-evalwazzjoni sostantiv tal-awtorità kontraenti.
IV – L-evalwazzjoni
A – Fuq l-ewwel domanda preliminari, ittra a)
36.
Il-fatt li Stat Membru jobbliga lill-awtoritajiet kontraenti jwettqu evalwazzjoni tal-proporzjonalità fir-rigward tal-esklużjoni eventwali tal-offerenti li wettqu kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità huwa konformi mad-Direttiva 2004/18?
37.
Qabel ma tingħata risposta għal din id-domanda għandhom isiru żewġ osservazzjonijiet. Skont l-informazzjoni li tinsab fid-deċiżjoni tar-rinviju, kemm fid-data li fiha l-offerenti għamlu l-offerti tagħhom, kif ukoll f’dik tad-deċiżjoni tal-awtorità kontraenti (8 ta’ Ottubru 2012), l-assoċjazzjoni ta’ impriżi ma kinitx għadha ġiet issanzjonata inkwantu responsabbli għal kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità. Kien iktar tard (fl-20 ta’ Novembru 2012) meta l-awtorità Olandiża tal-kompetizzjoni imponiet fuq uħud mill-membri tagħha ċerti sanzjonijiet, minħabba prattiċi kollużivi li seħħew snin qabel. Hija l-qorti nazzjonali li għandha tiddeċiedi jekk tali sanzjoni, wara d-data tas-sottomissjoni tal-offerti u d-deċiżjoni inizjali tal-għoti, għandhiex titqies bħala raġuni valida sabiex l-offerent ħati ta’ kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità li kien diġà ppreżenta l-offerta tiegħu (ovvjament, mingħajr ma semma fiha kondotta ħażina ta’ ċerta gravità, li sa dak iż-żmien ma kinitx inkluża fil-liġi).
38.
Jekk il-qorti tar-rinviju temmen, madankollu, li s-sanzjoni imposta fuq l-offerent tiġġustifika li dan jista’ jitqies ( 8 ) bħala l-awtur ta’ “kondotta ħażina professjonali ta’ ċerta gravità”, tinfetaħ il-kontroversja dwar l-użu ta’ din ir-raġuni għall-esklużjoni, kemm awtomatikament, jew wara li titqies mill-perspettiva tal-prinċipju ta’ proporzjonalità.
39.
It-tieni punt jirrigwarda l-interpretazzjoni tar-regoli nazzjonali, li taqa’ esklużivament taħt ir-responsabbiltà tal-qorti nazzjonali. Fid-deċiżjoni tar-rinviju l-Hoge Raad der Nederlanden (qorti suprema tal-Pajjiżi l-Baxxi) tiddikjara li “id-dritt nazzjonali jobbliga lill-awtorità kontraenti, fil-każ ta’ applikabbiltà ta’ waħda mill-klawżoli ta’ esklużjoni fakultattiva pprovduti fl-Artikolu 45(3) tal-Bao, tiddetermina, fuq il-bażi tal-prinċipju ta’ proporzjonalità, jekk għandhiex teskludi effettivament lill-offerent ikkonċernat”. U b’dan il-mod jingħalaq, fir-rigward tal-kawża prinċipali, u fir-rigward tad-dritt nazzjonali, id-dibattitu dwar l-adegwatezza tal-bażi legali tal-“obbligu” li tiġi evalwata l-proporzjonalità (u indirettament, dwar l-effett tan-Nota ta’ Spjegazzjoni tal-Bao).
40.
Wara dawn il-kjarifiki, ir-risposta għad-domanda tinstab mingħajr diffikultajiet kbar fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, qabel u wara d-Direttiva 2004/18 ( 9 ).
41.
Skont id-Direttiva 92/50/KEE ( 10 ) (li l-Artikolu 29 tagħha kien miktub b’mod simili għall-Artikolu 45(2) tad-Direttiva 2004/18), il-Qorti tal-Ġustizzja enfasizzat fis-sentenza La Cascina et ( 11 ) li l-applikazzjoni tal-każijiet ta’ esklużjoni fakultattiva titħalla għad-diskrezzjoni tal-Istati Membri, kif muri bl-espressjoni “jista’ jiġi eskluż minn parteċipazzjoni f’kuntratt”, li tidher fil-bidu tal-Artikolu 29. L-Istati Membri ma jistgħux iżidu raġunijiet għall-esklużjoni apparti dawk indikati fir-regola ( 12 ), iżda l-imsemmi Artikolu 29 tad-Direttiva 92/50 ma jipprevedix applikazzjoni uniformi ta’ dawn ir-raġunijiet għall-esklużjoni ( 13 ).
42.
Il-Qorti tal-Ġustizzja, meta d-Direttiva 2004/18 diġà kienet fis-seħħ, segwiet din l-istess linja fis-sentenza Consorcio Stabile Libor Lavori Publicci ( 14 ), li l-punt 35 tagħha jirrepeti l-argumenti tas-sentenza La Cascina et ( 15 ) . Hija tirrepeti li l-Istati Membri għandhom jispeċifikaw, skont id-dritt nazzjonali tagħhom u filwaqt li jirrispettaw id-dritt tal-Unjoni, il-kundizzjonijiet ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 45(2) tad-Direttiva 2004/18. Il-Qorti tal-Ġustizzja, għalhekk, terġa’ tikkonferma s-setgħa tal-Istati Membri li jilqgħu u, jekk iridu, li jagħmlu iktar flessibbli l-kriterji ta’ esklużjoni.
43.
Jekk huma l-Istati Membri li għandhom is-setgħa li jiddefinixxu liema raġunijiet għall-esklużjoni — fost dawk previsti bħala fakultattivi fid-Direttiva 2004/18 — huma rregolati mid-dritt tagħhom, huwa loġiku li huma jkunu intitolati wkoll sabiex jispeċifikaw il-kundizzjonijiet jew ir-rekwiżiti għall-applikazzjoni tagħhom. Għaldaqstant, huma jkunu jistgħu jikkonfiguraw dawn ir-raġunijiet b’inqas jew b’iktar rigorożità, b’tali mod li, jekk jippreferu jissottomettu kull raġuni, jew biss uħud minnhom għal ġudizzju jew verifika tal-proporzjonalità, ma hemm xejn li jipprojbixxi dan fid-Direttiva 2004/18.
44.
Mis-sentenza Consorcio Stabile Libor Lavori Publicci ( 16 ) jirriżulta li l-eżerċizzju ta’ din is-setgħa mill-Istati ma hijiex, madankollu, mingħajr kundizzjonijiet. Minn naħa, l-Unjoni tagħti importanza kbira lil-libertà ta’ stabbiliment u lil-libertà li jiġu pprovduti servizzi, fatt li jwassalha sabiex twitti t-triq b’tali mod li l-ftuħ tal-proċeduri ta’ sejħiet għal offerti jkun wiesa’ kemm jista’ jkun, triq li fiha l-applikazzjoni tar-raġunijiet fakultattivi ta’ esklużjoni tista’ tkun ostaklu. U min-naħa l-oħra, huwa leġittimu li r-raġunijiet għall-esklużjoni jiġu ġġustifikati billi jingħad li jsegwu objettivi ta’ interess ġenerali, bħalma huma l-garanziji ta’ affidabbiltà, ta’ diliġenza, ta’ onestà professjonali u ta’ serjetà tal-offerent. Għall-verifika ta’ dan il-kuntrast ta’ interessi, il-Qorti tal-Ġustizzja tapplika l-prinċipju ta’ proporzjonalità.
45.
Korollarju għal din il-ġurisprudenza huwa l-fatt li liġi nazzjonali, li abbażi tagħha l-awtorità kontraenti tista’ tirrifjuta lil offerenti sanzjonati minħabba kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità biss jekk taħseb li l-eliminazzjoni tagħhom, għal din ir-raġuni, hija konformi mal-prinċipju ta’ proporzjonalità, ma tiksirx l-Artikolu 45(2) tad-Direttiva 2004/18, u lanqas id-dritt tal-Unjoni.
B – Fuq l-ewwel domanda preliminari, ittra b)
46.
Id-dokument deskrittiv tal-kuntratt ma jissuġġettax l-esklużjoni tal-offerent li jkun wettaq kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità għall-ġudizzju tal-proporzjonalità. Dan inissel id-domanda tal-qorti tar-rinviju: f’din il-kawża huwa rilevanti l-kliem ta’ dan id-dokument deskrittiv?
47.
Ir-risposta għal din id-domanda teħtieġ li nibdew minn dik preċedenti: il-ġudizzju tal-proporzjonalità ad casum, ipproġettat fuq ir-raġunijiet fakultattivi għall-esklużjoni, huwa meħtieġ mir-regoli Olandiżi applikabbli għall-kuntratti pubbliċi (speċifikament, il Bao) u, barra minn hekk, ma jmurx kontra d-dritt tal-Unjoni. Issa, għandha tipprevali r-regola preskritta f’termini ġenerali jew, għall-kuntrarju, l-awtorità kontraenti hija marbuta bil-klawżola unika ta’ dokument deskrittiv li, f’din is-sejħa speċifika, teskludi lil offerent li jkun wettaq kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità?
48.
Il-Qorti tal-Ġustizzja, nirrepeti, ma tistax tissostitwixxi l-qorti nazzjonali fl-interpretazzjoni tad-dritt tagħha stess. madankollu, mill-perspettiva strettament interna, nemmen li huwa fattibbli li l-klawżola tad-dokument deskrittiv tkun konformi mar-regola ġenerali. Inkella, ikun qed jiġi aċċettata, għal każ uniku, it-tħassir ta’ ċerti regoli mhux disponibbli, applikabbli għall-kuntratti pubbliċi, permezz ta’ att speċifiku li ma jirrispettahomx.
49.
L-“interpretazzjoni konformi” tal-klawżola tad-dokument deskrittiv sabiex tkun aġġustata għall-Bao hija fattibbli, mingħajr wisq diffikultajiet ermenewtiċi, jekk wieħed jibda minn kunsiderazzjoni kumplessiva tar-regoli kollha applikabbli għall-kuntratti pubbliċi. Ir-raġunijiet fakultattivi għall-esklużjoni ma jaħdmux f’vakwu iżda f’qafas legali ddeterminat minn qabel, li miegħu għandhom ikunu konformi: għalhekk, ikunu effettivi biss jekk jeżistu l-każijiet stabbiliti legalment għall-applikazzjoni tagħhom. Wieħed minn dawn huwa li l-kondotti jiġu evalwati mill-perspettiva tal-proporzjonalità, meta jkun hemm ksur imwettaq mill-offerenti.
50.
Meta l-awtorità kontraenti taġixxi bi qbil ma’ dan il-kriterju, hija tkun qed tosserva, bir-reqqa, il-linji gwida ġenerali li jirregolaw il-kuntratti pubbliċi fil-Pajjiżi l-Baxxi, stabbiliti fil-Bao u fin-Nota ta’ spjegazzjoni tiegħu. Għalhekk, anki jekk id-dokument deskrittiv ma jkunx ipprovda, b’mod espliċitu, li l-awtorità kontraenti għandha l-possibbiltà li tevalwa l-ksur imwettaq mill-offerent fid-dawl tal-prinċipju ta’ proporzjonalità, din il-possibbiltà għandha tinftiehem b’mod impliċitu.
51.
Il-mandat inkluż fil-paragrafu 3.1 tad-dokument deskrittiv (“l-offerta li fir-rigward tagħha tapplika raġuni għall-esklużjoni għandha tinċaħad”), preċiżament minħabba n-natura kważi regolatorju tiegħu, għandu jiġi integrat, fil-fehma tiegħi, mal-linji gwida ta’ interpretazzjoni validi għar-regoli ġuridiċi subordinati kollha, li ma jistgħux jiġu sseparati minn dawk iktar ġenerali li jkopruhom. Għalkemm il-Bao jipprevedi li, sabiex tipproċedi għall-esklużjoni minħabba li tkun seħħet kondotta ħażina professjonali ta’ ċerta gravità, l-awtorità kontraenti għandha teżamina kull każ partikolari “skont in-natura u d-dimensjoni tal-kuntratt pubbliku, it-tip u l-estent tal-kondotta ħażina u l-miżuri li l-impriża tkun ħadet fil-frattemp”, il-fatt li d-dokument deskrittiv ma jindika xejn fir-rigward ta’ din l-applikazzjoni, meħtieġa u individwalizzata, tal-prinċipju ta’ proporzjonalità ma jistax iwassal sabiex dan il-prinċipju jiġi injorat.
52.
Dan l-approċċ jiġi kkonfermat meta jiġi eżaminat mill-perspettiva tad-dritt tal-Unjoni. Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li ddeċidiet fuq ir-raġunijiet fakultattivi għall-esklużjoni, billi ċaħdet l-applikazzjoni awtomatika tagħhom, tikkonferma l-ħtieġa ta’ din “l-interpretazzjoni konformi”. Mis-sentenza Forposta u ABC Direct Contact ( 17 ) jista’ jiġi dedott li applikazzjoni awtomatika (fir-rigward tal-esklużjoni tal-offerent responsabbli għal kondotti ħżiena ta’ ċerta gravità) tista’ tmur lil hinn mill-marġni ta’ diskrezzjoni mogħti lill-Istati Membri mill-Artikolu 45(2) tad-Direttiva 2004/18.
53.
Skont din is-sentenza, fl-ewwel lok, għandha ssir “evalwazzjoni konkreta u individwali tal-attitudni tal-operatur ekonomiku kkonċernat” ( 18 ). Peress li ma rrispettatx dan il-kriterju l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li liġi nazzjonali li “[t]imponi fuq l-awtorità kontraenti […] li teskludi awtomatikament dan l-operatur mill-proċedura tal-għoti ta’ kuntratt […], mingħajr ma tħalli lil din l-awtorità kontraenti l-fakultà li tevalwa, każ b’każ, il-gravità tal-aġir allegatament ħażin tal-imsemmi operatur”, tmur kontra d-dritt tal-Unjoni. Għalkemm iċ-ċirkustanzi tal-kawża Forposta u ABC Direct Contact ( 19 ), huma differenti minn dawk ta’ dan il-każ, l-argument użat mill-Qorti tal-Ġustizzja f’dak il-każ huwa applikabbli bħala kriterju ermenewtiku.
54.
Fil-qosor, mar-raġuni tal-ordni interna (il-prevalenza tal-Bao, bħala liġi ġenerali li tirregola l-kuntratti pubbliċi Olandiżi) li għandha tiġi evalwata mill-qorti nazzjonali, tiżdied il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li tipprekludi, bħala prinċipju, l-awtomatiċità fl-evalwazzjoni ta’ din ir-raġuni għall-esklużjoni.
55.
Għaldaqstant, bħala risposta għad-domanda preliminari, nissuġġerixxi li l-klawżola fid-dokument deskrittiv ma tistax tintuża sabiex tiġi evitata l-evalwazzjoni tal-proporzjonalità ad casum fir-rigward tal-kondotta illegali tal-offerent, sabiex jiġi eskluż, jew le, mill-kuntratt.
56.
L-oġġezzjonijiet għal dan l-approċċ, ibbażati fuq il-prinċipji ta’ pubbliċità, ta’ trattament ugwali u ta’ trasparenza (li jagħmlu riferiment għalihom kemm il-qorti tar-rinviju kif ukoll Conexxion, b’riferiment għas-sentenza Il‑Kummissjoni vs CAS Succhi di Frutta ( 20 )), filwaqt li għandhom ċerta piż, ma jikkonvinċunix. Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja msemmija f’dik is-sentenza ( 21 ), l-offerenti kollha għandhom josservaw l-istess kundizzjonijiet, mingħajr distinzjoni. Iżda, f’dan il-każ, l-applikazzjoni tal-prinċipju ta’ proporzjonalità, minbarra li hija approvata mir-regoli ġenerali applikabbli għall-kuntratti pubbliċi fil-Pajjiżi l-Baxxi, hija estiża wkoll għall-offerenti kollha li jaqgħu taħt l-istess raġuni għall-esklużjoni. Seta’ kien hemm diskriminazzjoni kieku wieħed minnhom, ħati ta’ kondotta ħażina ta’ ċerta gravità analoga, kien ġie eliminat mis-sejħa għal offerti awtomatikament, jiġifieri, mingħajr l-evalwazzjoni minn qabel tal-proporzjonalità, għall-kuntrarju ta’ dak li ġara mal-assoċjazzjoni ta’ impriżi. Iżda dan ma kienx il-każ.
57.
Il-ġurisprudenza li tifforma parti minnha s-sentenza Il‑Kummissjoni vs CAS Succhi tal Frutta ( 22 ), fil-fehma tiegħi, ma tipprekludix ir-risposta li nipproponi. L-interrelazzjoni tal-prinċipji ta’ ugwaljanza, ta’ pubbliċità u ta’ trasparenza fir-rigward ta’ ċerti klawżoli tad-dokument deskrittiv, li l-interpretazzjoni tagħhom għandha ssir fid-dawl tar-regoli ġenerali applikabbli għall-kuntratti pubbliċi, ma tipprekludix lill-awtorità kontraenti milli tevalwa jekk, f’każ speċifiku, il-kondotta professjonali ħażina tal-offerent, evalwata skont il-prinċipju ta’ proporzjonalità, tipprekludihx milli jkun l-offerent magħżul għall-kuntratt li huwa jixtieq u li għall-għoti tiegħu huwa elabora proposta b’kundizzjonijiet aħjar mill-bqija.
58.
Fis-sejħa għal offerti inkwistjoni, ma kienx hemm tibdil fil-kundizzjonijiet jew fil-proċedura tal-għażla, li kienu l-istess għall-applikanti kollha. L-awtorità kontraenti vverifikat li l-offerti tagħhom kienu jissodisfaw il-kriterji applikabbli għall-kuntratt ( 23 ), u ma applikat ebda raġuni għall-esklużjoni li ma kinitx prevista fid-dokument deskrittiv ( 24 ). Il-fatt li, għall-evalwazzjoni ta’ waħda minn dawn ir-raġunijiet għall-esklużjoni, ipprovduti espressament f’dan id-dokument, ġie applikat il-prinċipju ta’ proporzjonalità, li ma huwiex inkorporat b’mod espliċitu fih, iżda huwa meħtieġ mir-regoli ġenerali tal-Pajjiżi l-Baxxi fil-qasam tal-għoti ta’ kuntratti pubbliċi (kif ukoll fil-ġurispridenza tal-Qorti tal-Ġustizzja), huwa, fil-fehma tiegħi, konformi mal-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament u l-korollarju tiegħu, dak ta’ trasparenza.
59.
Huwa plawżibbli li l-Qorti tal-Ġustizzja tinsisti (reċentement fis-sentenza Pizzo ( 25 )) fuq l-osservanza tal-ispeċifikazzjonijiet tal-kuntratt jew dokumenti simili, bħala garanzija ta’ trattament ugwali tal-offerenti. Iżda din id-dottrina, bħal kull dottrina oħra, għandha l-limiti tagħha u l-importanza tal-ispeċifikazzjoni (jew ta’ dokumenti simili) ma tistax titkabbar sal-punt li jiġu sempliċiment injorati r-rekwiżiti tal-kuntratti pubbliċi regolati b’mod leġiżlattiv fl-Istati Membri kollha. Għandu jiġi nnotat li, b’dan il-mod, ċerti awtoritajiet kontraenti tista’ tiġihom it-tentazzjoni li ma jinkludux ċerti rekwiżiti fl-ispeċifikazzjonijiet, stabiliti b’mod leġittimu mil-leġiżlatur nazzjonali, li ma jkunux jaqblu magħhom jew sempliċiment jippreferu li jevitawhom (inkluż b’benefiċċju ta’ applikant potenzjali), għaliex ikollhom il-garanzija li l-ispeċifikazzjonijiet li jiġu kkonfigurati b’dan il-mod, fil-prattika, ma jistgħux jiġu kkontestati. Għalkemm huwa importanti li tinżamm l-ugwaljanza bejn l-offerenti, huwa daqstant importanti li dawn, u l-awtorità kontraenti stess, ma jkunux eżenti milli jkunu suġġetti għar-regoli u l-kriterji ġenerali li, f’kull Stat Membru, jirregolaw din il-kwistjoni. Wieħed minnhom huwa, preċiżament, il-prinċipju ta’ proporzjonalità applikabbli għar-raġuni tal-esklużjoni li hija s-suġġett ta’ din il-kawża.
C – Fuq it-tieni domanda preliminari
60.
Għalkemm il-qorti tar-rinviju ma semmietx dan b’mod espliċitu, naħseb li titlob li l-Qorti tal-Ġustizzja tinterpreta d-Direttiva 89/665, li tikkoordina r-regoli nazzjonali għall-proċeduri ta’ reviżjoni għall-għoti ta’ kuntratti pubbliċi.
61.
Quddiem id-deċiżjonijiet tal-awtoritajiet kontraenti (ovvjament, fil-każ ta’ kuntratti li jaqgħu taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2004/18), l-Istati għandhom jiżguraw li l-persuni kkonċernati jkollhom rimedji xierqa sabiex jiġi deċiż, malajr u b’mod effettiv, jekk dawn kisrux id-dritt tal-Unjoni dwar l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi jew ir-regoli nazzjonali li jittrasponuh fl-ordinamenti legali rispettivi tagħhom. Dan huwa, wara kollox, l-għan tad-Direttiva 89/665.
62.
L-analiżi li nipproponi li għandha ssir tindirizza, fl-ewwel lok, jekk id-Direttiva 89/665 — u l-ġurisprudenza li interpretatha — tipprovdix linji gwida sabiex jiġi stabbilit il-livell ta’ kontroll, jew l-intensità tiegħu, li bih l-aġenziji tar-reviżjoni għandhom iwettqu l-iskrutinju tad-deċiżjonijiet tal-awtoritajiet kontraenti. Jekk dawn il-linji gwida jeżistu, dawn għadhom jitqabblu, immedjatament wara, ma’ dawk fis-seħħ fid-dritt Olandiż, li għalihom għamlet riferiment il-qorti tar-rinviju.
63.
Fit-tieni lok għandu jiġi ddeterminat jekk l-intensità tal-istħarriġ ġudizzjarju għandhiex tkun l-istess fiż-żewġ xenarji proċedurali msemmija fl-Artikolu 2 tad-Direttiva 89/665, jiġifieri: a) il-proċedura ta’ urġenza li tippermetti li jiġu adottati miżuri provviżorji fl-istadju ta’ qabel il-konklużjoni tal-kuntratt; u b) il-bqija tal-proċeduri ta’ reviżjoni, intiżi sabiex jinkiseb l-annullament tal-att amministrattiv tal-għoti u l-kumpens għad-danni. F’dan il-każ ( 26 ), Connexxion ikkontestat id-deċiżjoni ta’ għoti tal-VWS favur l-assoċjazzjoni ta’ impriżi, u talbet lill-Voorzieningenrechter te Den Haag (l-Imħallef għal miżuri provviżorji ta’ Den Haag) sabiex tirrevokaha. L-appell tagħha għalhekk kien jaqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 2(1)(a) Direttiva 89/665.
64.
Ser niddedika kunsiderazzjoni aħħarija għall-verifikazzjoni ta’ jekk, fiċ-ċirkustanzi tal-kawża prinċipali, jistax jingħad — kif isostni l-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi— l-istħarriġ ġudizzjarju mwettaq mill-qrati rispettivi, fl-ewwel istanza u fl-appell, kienx jissodisfa l-istandard ta’ stħarriġ impost mid-Direttiva 89/665.
1. L-intensità tal-istħarriġ ġudizzjarju fuq id-deċiżjonijiet tal-awtoritajiet kontraenti
65.
Fil-kuntest tal-għoti ta’ kuntratti pubbliċi naraw l-istess tendenza li tirriżulta f’oqsma oħra tad-dritt pubbliku Ewropew: għalkemm inizjalment il-Qorti tal-Ġustizzja kienet tillimita ruħha li tagħmel riferiment għall-awtonomija proċedurali tal-Istati Membri u li tuża, b’mod korrettiv, il-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività bħala rekwiżiti minimi tas-sistemi nazzjonali ta’ stħarriġ ġudizzjarju fil-każijiet li jaffettwaw id-dritt tal-Unjoni, ftit ftit, ir-rekwiżiti inerenti għall-ħarsien jew il-“protezzjoni ġudizzjarja” qed jiġu imposti sabiex tiżdied, b’mod parallel, l-intensità ta’ dan l-istħarriġ ( 27 ).
66.
It-tendenza, loġikament, hija iktar evidenti meta l-leġiżlatur tal-Unjoni jkun adotta regoli ta’ armonizzazzjoni, preċiżament fir-rigward tal-istħarriġ ġudizzjarju ta’ ċerti deċiżjonijiet tal-awtoritajiet nazzjonali. Dan huwa l-każ, b’mod partikolari, fil-qasam tal-għoti ta’ kuntratti pubbliċi, peress li d-Direttiva 89/665, u l-emendi sussegwenti tagħha, ġew adottati fl-għarfien li l-leġiżlazzjoni Komunitarja ssir “karta mxarrba” jekk ma jkunx hemm mekkaniżmi ta’ reviżjoni li, minbarra li jkunu armonizzati, ikunu effettivi u li permezz tagħhom tiġi żgurata l-osservanza tar-regoli applikabbli. Dawn il-mekkaniżmi ma għandhomx biss l-għan li jipproteġu d-drittijiet tal-offerenti, iżda wkoll li jtejbu s-sistema kollha tal-għoti ta’ kuntratti pubbliċi, li l-importanza ekonomika tagħha għas-suq intern ma tistax tkun enfasizzata biżżejjed.
67.
Ma huwiex sorprendenti, għalhekk, li kemm fid-deċiżjoni tar-rinviju kif ukoll fl-osservazzjonijiet tal-partijiet saru riferimenti ripetuti għas-sentenzi HI ( 28 ) u Croce Amica One Italia ( 29 ), fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet dwar il-portata tas-setgħat tal-qorti sabiex tistħarreġ l-attività tal-awtorità kontraenti.
68.
Fl-ewwel każ, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li d-Direttiva 89/665 tipprekludi li leġiżlazzjoni nazzjonali tnaqqas l-istħarriġ “tal-legalità tal-kanċellazzjoni ta’ sejħa għal sempliċi eżami tan-natura arbitrarja ta’ tali deċiżjoni” ( 30 ). Fis-sentenza Croce Amica One Italia ( 31 ) kompliet minn fejn kienet waqfet is-sentenza HI, iċċitata iktar ’il fuq, fejn fakkret li l-istħarriġ tal-legalità ma jistax jiġi limitat għan-natura arbitrarja tad-deċiżjonijiet tal-awtorità kontraenti u għamlet pass ulterjuri, fejn indikat li l-leġiżlatur jista’ jagħti lill-qrati tal-pajjiż tiegħu s-setgħa li jeżerċita stħarriġ tal-opportunità.
69.
Bl-istess mod, din it-talba għal deċiżjoni preliminari tagħti l-opportunità lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tiċċara jekk stħarriġ sempliċement “marġinali” (dan huwa t-terminu użat mill-qorti nazzjonali) jissodisfax il-kundizzjonijiet tad-Direttiva 89/665. Il-qorti tar-rinviju ma hijiex ċara wisq meta tiddeskrivi l-karatteristiċi tas-sistema ta’ stħarriġ “marġinali”, u mid-deċiżjoni tar-rinviju jista’ jiġi dedott biss li l-qorti Olandiża tillimita ruħha li titlob biss kjarifika dwar in-“natura raġonevoli” tad-deċiżjoni tal-awtorità kontraenti.
70.
F’approċċ inizjali, kważi intuwittivament, wieħed jista’ jaħseb li jekk din hija s-sistema ġeneralizzata ta’ stħarriġ ġudizzjarju tal-atti amministrattivi fis-seħħ fil-Pajjiżi l-Baxxi (u mhux biss fir-rigward tal-għoti ta’ kuntratti pubbliċi, iżda f’oqsma oħra tad-dritt pubbliku), l-awtonomija proċedurali ta’ dak l-Istat għandha tipprevali, ħlief jekk leġiżlazzjoni ta’ armonizzazzjoni tobbliga li l-istħarriġ tal-Imħallef ikun “komplut” u mhux sempliċement “marġinali”.
71.
Bla ħsara għal dak li ser nesponi iktar ’il quddiem dwar l-istadju kawtelatorju tar-rikors, nemmen, madankollu, li stħarriġ ġudizzjarju li, f’dan il-qasam, ikun limitat għal evalwazzjoni tar-“raġonevolezza” tad-deċiżjoni li biha jingħata l-kuntratt, ma tkunx konformi mal-Artikolu 2 tad-Direttiva 89/665. Kif ġie enfasizzat fis-sentenza Alcatel Austria et ( 32 ) il-mekkaniżmi ta’ rikors għandhom jiżguraw l-applikazzjoni effettiva tar-regoli tal-Unjoni dwar il-kuntratti pubbliċi, “b’mod partikolari fl-istadju li fih il-ksur ta’ dawn id-dispożizzjonijiet ikun għadu jista’ jiġi rettifikat”. Ir-rikors għandu jippermetti li, fil-każ li r-rekwiżiti korrispondenti jkunu ssodisfatti, l-applikant jikseb l-“annullament tad-deċiżjoni tal-awtorità kontraenti qabel isir il-kuntratt li jipprovdi ma’ liema offerent se jsir dan il-kuntratt”. Is-sempliċi test ta’ raġonevolezza ma jiżgurax li din id-deċiżjoni tirrispetta, strettament, ir-regoli xierqa tal-għoti ta’ kuntratti.
72.
Awtorità kontraenti, bħala prinċipju, tista’ tadotta diversi soluzzjonijiet, ilkoll “raġonevoli”, li ma jitilfux din in-natura għaliex fl-aħħar mill-aħħar ser tiġi ppreferuta biss soluzzjoni waħda, jiġifieri dik li l-aħjar tissodisfa t-termini tas-sejħa. L-eżami tal-qorti limitat għall-verifika tar-“raġonevolezza” ta’ att ma huwiex, finalment, kwalitittivament differenti ħafna minn dak li jippermettilha tiddikjara li ma teżistix arbitrarjetà. Dan ikun standard ta’ stħarriġ simili għal dak miċħud fis-sentenza HI ( 33 ), standard ta’ stħarriġ li kien jillimita l-eżami biss għall-konstatazzjoni ta’ jekk id-deċiżjoni kkontestata kinitx arbitrarja jew le.
73.
Min-naħa tiegħi, inqis li l-istħarriġ ġudizzjarju impost mid-Direttiva 89/665 jeħtieġ xi ħaġa oħra sabiex ikun jixraqlu dan l-isem. L-eżami tal-qorti ma jistax ikun limitat għal sempliċi evalwazzjoni tar-“raġonevolezza” tal-atti kkontestati, ħafna inqas meta dawn għandhom ikunu konformi ma’ leġiżlazzjoni ddettaljata, li tkopri l-aspetti formali u dawk sostantivi. Il-qorti li quddiemha titressaq talba f’dan il-qasam għandha tevalwa jekk l-għoti kkontestat osservax ir-regoli tas-sejħa u jekk l-applikazzjoni tal-offerent magħżul tirreżistix l-analiżi kritika li l-kompetituri tiegħu esprimew fl-appell. Din l-evalwazzjoni, f’ħafna każijiet, għandha teħtieġ il-verifika tal-fatti determinanti (li l-Amministrazzjoni tista’ tkun stabbilixxiet b’mod żbaljat), kif ukoll tal-provi dwar il-merti ikbar jew iżgħar ta’ ċerti offerti meta mqabbla ma’ oħrajn; għandha wkoll tinvolvi l-analiżi ta’ jekk l-azzjoni amministrattiva tkunx debitament immotivata u ta’ jekk tkunx konformi jew le mar-raġunijiet li jiġġustifikawha (fi kliem ieħor, jekk ikunx hemm elementi ta’ abbuż ta’ poter) u jekk tosservax il-bqija tal-linji gwida legali li jirregolawha. Nerġa nirrepeti li l-evalwazzjoni ta’ dawn l-elementi kollha tal-ġudizzju tmur lil hinn mis-sempliċi evalwazzjoni tar-“raġonevolezza” tal-att ikkontestat u tidħol f’oqsma, ta’ fatt u ta’ liġi, iktar “tekniċi”, u normalment iktar kumplessi, li kull qorti li tistħarreġ azzjoni amministrattiva normalment twettaq.
74.
Għalhekk, naħseb li, jekk jiġi mifhum fis-sens ta’ hawn fuq, stħarriġ sempliċiment “marġinali” tad-deċiżjonijiet tal-awtorità kontraenti, limitat għall-evalwazzjoni tar-“raġonevolezza” tagħhom, kif deskritt mill-qorti nazzjonali, ma jkunx konformi mar-rekwiżit tal-istħarriġ ġudizzjarju pprovdut fid-Direttiva 89/665. Għalhekk, dawn il-kunsiderazzjonijiet huma applikabbli għall-fażi kawtelatorja tar-rikorsi ppreżentati kontra dawk id-deċiżjonijiet?
2. L-isħarriġ ġudizzjarju fil-fażi kawtelatorja
75.
Kif diġà indikajt, il-kawża fl-ewwel istanza kienet tittratta l-att tal-VWS li bih ġie magħżul l-offerent, iżda r-rikors ippreżentat quddiem il-Voorzieningenrechter te Den Haag (Imħallef għal miżuri provviżorji ta’ Den Haag) sar taħt proċedura b’urġenza ( 34 ). Għaldaqstant, il-kwistjoni kienet tinsab speċifikament fil-qasam tal-protezzjoni provviżorja prevista fl-Artikolu 2(1)(a) tad-Direttiva 89/665. Is-sistema Olandiża ( 35 ) taqsam is-setgħat skont jekk it-talba tkunx għal miżuri kawtelatorji jew jekk tkunx waħda ta’ kontestazzjoni tad-deċiżjoni amministrattiva b’argumenti sostantivi ( 36 ).
76.
Il-preżenza tal-fattur kawtelatorju, jew provviżorju, tista’ tkun rilevanti għar-risposta għat-tieni domanda preliminari: l-intensità tal-istħarriġ ġudizzjarju tad-deċiżjonijiet tal-awtoritajiet kontraenti fil-fażi kawtelatorja ma għandhiex għalfejn tkun l-istess bħall-intensità fil-fażi tas-soluzzjoni, definittiva, fuq il-merti tal-kawża. Fl-ewwel fażi, l-għarfien tal-każ mill-qorti huwa, normalment, limitat ( 37 ), sal-punt li d-deċiżjoni provviżorja tagħha ta’ spiss ma jkollhiex effett ta’ res judicata u tista’ tiġi emendata iktar tard fil-proċedura fuq il-mertu.
77.
Il-pożizzjoni partikolari tal-Imħallef għal miżuri provviżorji, mill-perspettiva tad-Direttiva 89/665, għalhekk timplika li l-miżuri meħuda huma ta’ natura temporanja, sakemm il-kawża tiġi deċiża b’mod sħiħ, u għalhekk “ma tiffissax definittivament ir-relazzjonijiet ġuridiċi” ( 38 ). Jekk ma’ dan jiżdied li l-interpretazzjoni tad-Direttiva 2004/18 li tingħata fil-fażi kawtelatorja tista’ mbagħad tiġi “ikkunsidrata bħala żbaljata mill-qorti li tiddeċiedi dwar il-mertu” ( 39 ), mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li l-fażi kawrelatorja, fiha nnifsha, hija sempliċi punt preliminari qabel il-proċess ulterjuri, u huwa biss dan tal-aħħar li jista’ jwassal għal deċiżjoni dwar il-mertu, sabiex, ladarba l-kwistjoni tiġi esposta kollha kemm hija, jiddefinixxi b’mod komplut ir-relazzjonijiet legali inkwistjoni.
78.
Huwa biss fil-proċess ulterjuri, u mhux fl-istadju preliminari tiegħu, li jkun meħtieġ bis-sħiħ il-livell ta’ stħarriġ ġudizzjarju li semmejt iktar ’il fuq. L-Imħallef għal miżuri provviżorji, għalhekk, jista’ ma jwettaqx l-eżami tiegħu tal-att amministrattiv bl-istess intensità bħal dak li għandu jsir sabiex jiġi deċiż il-mertu tal-kawża. B’mod partikolari, jista’ jiġi aċċettat li japplika sempliċi test ta’ raġonevolezza tat-talbiet kunfliġġenti u tal-att tal-għoti nnifsu, simili għal dak li japplika għal forom oħra ta’ protezzjoni kawtelatorja (evalwazzjoni tal-fumus boni iuris, tal-periculum in mora u ppeżar tal-interessi kunfliġġenti).
79.
Argument simili, validu bħala prinċipju, fil-fehma tiegħi, sabiex tingħata risposta lill-qorti tar-rinviju, jista’, madankollu, jikkuntrasta ma punt tar-realtà li ma jistax jiġi injorat. U, skont l-informazzjoni miksuba dwar il-prattika Olandiża ( 40 ), il-maġġoranza assoluta (madwar 92 % tal-appelli dwar il-kuntratti pubbliċi bejn l-2004 u l-2009) huma solvuti fil-fażi kawtelatorja, fejn ir-rikorrenti jitolbu miżuri provviżorji sabiex jiġi evitat li l-kuntratt jiġi ffirmat. Id-deċiżjoni kawtelatorja normalment, fil-prattika tal-qorti tal-Pajjiżi l-Baxxi, hija “l-unika sentenza finali fit-tilwim” f’dan il-qasam ( 41 ).
80.
Kieku din kienet is-sitwazzjoni reali tal-proċeduri ta’ rikors fil-Pajjiżi l-Baxxi, l-Imħallef Olandiż għal miżuri provviżorji jsir il-garanti kważi uniku, u finali, tas-sistema ta’ risposta ġudizzjarja għall-kontestazzjonijiet tal-atti tal-awtorità kontraenti mressqa taħt id-Direttiva 89/665. B’dan il-mod jiġu sfumati d-differenzi li, fil-każ astratt, jisseparaw il-fażijiet kawtelatorji minn dawk finali ta’ dawn ir-rikorsi.
81.
F’dawn iċ-ċirkustanzi, jiġi mdgħajjef l-istħarriġ sħiħ tad-deċiżjonijiet tal-awtoritajiet kontraenti, li huwa f’idejn il-qrati, u jiġi ssostitwit minn ġudizzju sempliċiment “marġinali” ta’ dawn id-deċiżjonijiet imwettqa mill-Imħallfin għal miżuri provviżorji. Il-mekkaniżmi ta’ rikors probabbilment jiksbu iktar effikaċja u ħeffa, filwaqt li fl-istess ħin jitilfu l-kapaċità tagħhom li jirreaġixxu għal xi eventwali irregolaritajiet, ta’ kwalunkwe tip, tad-deċiżjonijiet tal-awtorità kontraenti, li ma jkunux esposti għall-iskrutinju li dawn għandhom ikunu suġġetti għalih skont id-Direttiva 89/665. Fi kliem ieħor, din id-direttiva ma tiġix osservata bis-sħiħ.
3. L-istħarriġ ġudizzjarju mwettaq fil-kawża prinċipali
82.
Dak li esponejt sa issa jgħin sabiex tingħata risposta għat-tieni domanda preliminari f’termini pjuttost astratti, b’mod parallel mal-kontenut li użat il-qorti nazzjonali fiha. Analiżi fid-dettall tat-tibdil fiċ-ċirkustanzi tal-kawża prinċipali, madankollu, tiżvela li kemm l-istħarriġ tal-Imħallef għal miżuri provviżorji kif ukoll dak tal-Gerechtshof Den Haag (qorti tal-appell ta’ Den Haag), fil-fehma tiegħi, qabżu l-livell “marġinali” tal-istħarriġ ġudizzjarju, jekk dan l-aġġettiv jinftiehem fis-sens eżaminat iktar ’il fuq.
83.
Fil-fatt, l-Imħallef għal miżuri provviżorji ma kkunsidrax biss in-natura ftit jew wisq raġonevoli tad-deċiżjoni tal-VWS, iżda qabbilha mar-regoli “pożittivi” applikabbli għas-sejħa għal offerti (b’mod partikolari, mad-dokument deskrittiv, li ngħata preferenza) sabiex jiddeċiedi li l-offerent magħżul kellu jiġi eskluż. U fir-rigward tal-qorti tal-appell, naqbel mal-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi ( 42 ) meta jsostni li l-istħarriġ imwettaq minn din il-qorti kien “eżawrjenti”, jiġifieri li “ħa inkunsiderazzjoni l-aspetti kollha li abbażi tagħhom il-Ministeru kien iddeċieda li ma jwettaqx esklużjoni definittiva” tal-assoċjazzjoni ta’ impriżi, wara li ngħatat interpretazzjoni — f’sens oppost għal dak tal-Imħallef għal miżuri provviżorji — tar-regoli applikabbli kollha.
84.
Jekk dan ikun hekk, kif nemmen li huwa, it-tieni domanda preliminari tista’ wkoll titqies bħala purament ipotetika (peress li tistaqsi dwar il-validità ta’ stħarriġ “marġinali” li, fir-realtà, ma kienx seħħ fiż-żewġ fażijiet proċedurali ta’ qabel), jew inkella jistħoqqilha risposta negattiva, li huwa dak li nissuġġerixxi, ikkwalifikata bir-riferiment uniku għaċ-ċirkustanzi tal-kawża quddiem il-qrati Olandiżi. Mill-informazzjoni disponibbli f’dan il-każ ma jistax jiġi dedott li l-istħarriġ ġurisdizzjonali mwettaq mill-qrati li intervenew fil-kawża prinċipali huwa limitat għal evalwazzjoni ta’ dan it-tip.
V – Konklużjoni
85.
Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi b’dan il-mod għad-domandi preliminari magħmula mill-Hoge Raad der Nederlanden (qorti suprema tal-Pajjiżi l-Baxxi):
“1)
L-Artikolu 45(2) tad-Direttiva 2004/18/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-31 ta’ Marzu 2004, fuq kordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntratti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizzi], ma jipprekludix liġi nazzjonali, bħal dik inkwistjoni f’din il-kawża, li tipprevedi li l-awtorità kontraenti għandha tapplika l-prinċipju ta’ proporzjonalità sabiex teskludi offerent li jkun responsabbli għal kondotta professjonali ħażina ta’ ċerta gravità, anki jekk fid-dokument deskrittiv tal-kuntratt din is-setgħa ma hijiex prevista b’mod espliċitu.
2)
L-Artikoli 1 u 2 tad-Direttiva tal-Kunsill 89/665/KEE, tal-21 ta’ Diċembru 1989, dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-applikazzjoni tal-proċeduri ta’ reviżjoni għall-għoti ta’ kuntratti ta’ provvista pubblika u xogħlijiet pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal provvisti u għal xogħlijiet], ma humiex kompatibbli ma’ regola, jew ma prattika ġġeneralizzata, ta’ Stat Membru li tillimita l-portata tal-proċeduri ta’ rikors għas-sempliċi stħarriġ tar-raġonevolezza tad-deċiżjonijiet tal-awtoritajiet kontraenti.”
( 1 ) Lingwa oriġinali: l-Ispanjol.
( 2 ) Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal-31 ta’ Marzu 2004, fuq kordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti għal xogħlijiet pubbliċi, kuntratti għal provvisti pubbliċi u kuntratti għal servizzi pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal xogħlijiet, għal provvisti u għal servizzi] (ĠU, Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 7, p. 132) (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 2004/18).
( 3 ) Direttiva tal-Kunsill, tal-21 ta’ Diċembru 1989, dwar il-koordinazzjoni tal-liġijiet, ir-regolamenti u d-dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-applikazzjoni tal-proċeduri ta’ reviżjoni għall-għoti ta’ kuntratti ta’ provvista pubblika u xogħlijiet pubbliċi [kuntratti pubbliċi għal provvisti u għal xogħlijiet] (ĠU, Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p.246), kif emendata bid-Direttiva 2007/66/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tal‑11 ta’ Diċembru 2007 (ĠU 2007, L 335, p. 31) (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 89/665”), applikabbli, ratione temporis, għal dan il-każ.
( 4 ) It-terminu “dokument deskrittiv” jinsab fid-Direttiva 2004/18 flimkien, jekk applikabbli, ma’ “avviż ta’ sejħa għal offerti” (Artikolu 29) jew “speċifikazzjonijiet” u “dokumenti oħra ta’ sostenn” (Artikolu 40).
( 5 ) Digriet dwar ir-regoli dwar l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi; iktar ’il quddiem, “Bao”. Fiż-żmien tal-għoti tal-kuntratt li huwa suġġett tal-kawża kienet għadha ma daħlitx fis-seħħ il-Wet van 1 november 2012, houdende nieuwe regels omtrent aanbestedingen (liġi dwar il-kuntratti pubbliċi, tal-1 ta’ Novembru 2012).
( 6 ) B’risposta għad-domanda magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja, il-Gvern Olandiż iddikjara li n-Nota ma hijiex parti mill-kliem tal-Bao, għalkemm hija ppubblikata flimkien ma’ dan fl-istess gazzetta uffiċjali. In-Nota tirrifletti, bħala preambolu, ir-raġunijiet ta’ spjegazzjoni tat-test approvat. Għalkemm ma hijiex legalment, vinkolanti din għandha “sinjifikat importanti u rilevanti mill-perspettiva legali sabiex jiġu interpretati r-regoli”.
( 7 ) [Nota mhux rilevanti għall-verżjoni Maltija].
( 8 ) Fil-fehma tiegħi, sal-mument tal-penalizzazzjoni, l-operatur ekonomiku jgawdi mill-preżunzjoni ta’ innoċenza u ma jistax jiġi kklassifikat bħala l-awtur ta’ kondotta professjonali ħażina, anki jekk il-fatti li jikkostitwixxu l-kondotta ħażina tiegħu (imma li għadhom ma ġewx iddikjarati bħala tali) saru qabel id-data tal-avviż tal-kuntratt.
( 9 ) Fid-deċiżjoni tar-rinviju u fl-osservazzjonijiet tal-partijiet hija ċċitata bħala kriterju ermenewtiku addizzjonali l-premessa 101 tad-Direttiva 2014/24/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tas‑26 ta’ Frar 2014, dwar l-akkwist pubbliku [l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi] u li tħassar id-Direttiva 2004/18/KE (ĠU 2014, L 94, p. 65). Skont dan, meta japplikaw ir-raġunijiet fakultattivi għall-esklużjoni, l-awtoritajiet kontraenti għandhom jagħtu attenzjoni speċjali lill-prinċipju ta’ proporzjonalità. Għalkemm id-Direttiva 2014/24 ma tistax tipprovdi effetti ratione temporis f’din il-kawża, il-preambolu tagħha jirrifletti l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-kwistjoni.
( 10 ) Direttiva tal-Kunsill, tat-18 ta’ Ġunju 1992, relatata mal-koordinazzjoni ta’ proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti tas-servizz pubbliku (ĠU, Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 6, Vol. 1, p. 322).
( 11 ) Sentenza tad-9 ta’ Frar 2006, C‑226/04 u C‑228/04 (EU:C:2006:94), punti 21 u 23.
( 12 ) Punt 22.
( 13 ) Punt 23, “[…]l-Istati Membri għandhom id-diskrezzjoni li ma japplikawx dawn il-kawżi ta’ esklużjoni kollha kemm huma, filwaqt li jagħżlu l-aktar parteċipazzjoni wiesa’ għall-proċeduri għall-għoti ta’ kuntratti pubbliċi, jew li jintegrawhom fil-leġiżlazzjoni nazzjonali b’livell ta’ applikazzjoni li tista’ tvarja skond il-każ, skond il-kunsiderazzjonijiet ta’ l-ordni ġuridika, ekonomika jew soċjali li jipprevalu fuq livell nazzjonali. F’dan il-kuntest, l-Istati Membri għandhom is-setgħa li jnaqqsu jew li jagħmlu aktar flessibbli l-kriterji stabbiliti fl-Artikolu 29 tad-direttiva”.
( 14 ) Sentenza tal-10 ta’ Lulju 2014, C‑358/12 (EU:C:2014:2063).
( 15 ) Sentenza tad-9 ta’ Frar 2006, C‑226/04 u C‑228/04 (EU:C:2006:94).
( 16 ) Sentenza tal-10 ta’ Lulju 2014, C‑358/12 (EU:C:2014:2063), punti 29, 31 u 32.
( 17 ) Sentenza tat-13 ta’ Diċembru 2012, C‑465/11 (EU:C:2012:801).
( 18 ) Sentenza tat-13 ta’ Diċembru 2012, Forposta u ABC Direct Contact (C‑465/11, EU:C:2012:801), punt 31.
( 19 ) Sentenza tat-13 ta’ Diċembru 2012, C‑465/11 (EU:C:2012:801).
( 20 ) Sentenza tad-29 ta’ April 2004, C‑496/99 P (EU:C:2004:236).
( 21 ) Sentenza tad-29 ta’ April 2004, Il‑Kummissjoni vs CAS Succhi di Frutta (C‑496/99 P, EU:C:2004:236), punti 108 sa 111. Għall-Qorti tal-Ġustizzja, “il-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament bejn l-offerenti […] jinvolvi obbligu ta’ trasparenza sabiex tiġi żgurata l-osservanza tiegħu u jimponi li l-offerenti kollha jkollhom l-istess opportunitajiet fil-formulazzjoni tat-termini tal-offerti tagħhom, u għalhekk jiġi implikat, għaldaqstant, li dawn huma suġġetti għall-istess kundizzjonijiet għall-kompetituri kollha”.
( 22 ) Sentenza tad-29 ta’ April 2004, C‑496/99 P (EU:C:2004:236). F’din il-kawża ngħatat deċiżjoni dwar sitwazzjoni fejn l-awtorità kontraenti bidlet is-sistema ġenerali tas-sejħiet għal offerti, filwaqt li bidlet unilateralment waħda mill-istipulazzjonijiet tagħha, li tqieset essenzjali minħabba li, li kieku kienet dehret fl-avviż tas-sejħa għal offerti, il-kandidati kienu jkunu jistgħu jissottomettu offerta sostanzjalment differenti. Madankollu, f’dan il-każ quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja ma jiġri xejn minn dan.
( 23 ) Ara s-sentenza tas-6 ta’ Novembru 2014, Cartiera dell’Adda, (C‑42/13, EU:C:2014:2345), punt 44, b’riferiment għas-sentenza mogħtija fil-kawża Il‑Kummissjoni vs CAS Succhi di Frutta, (sentenza tad-29 ta’ April 2004, C‑496/99 P, EU:C:2004:236), punti 108 sa 111.
( 24 ) Għall-kuntrarju ta’ dak li ġara fil-kawża Pizzo (sentenza tat-2 ta’ Ġunju 2016, C‑27/15, EU:C:2016:404).
( 25 ) Sentenza tat-2 ta’ Ġunju 2016, C‑27/15 (EU:C:2016:404).
( 26 ) Ara l-punti 20 u 21 ta’ dawn il-konklużjonijiet.
( 27 ) Il-letteratura legali tas-snin reċenti tipprovdi ħafna riflessjonijiet fuq dan is-suġġett. Għal deskrizzjoni aġġornata tal-istatus quaestionis, ara Jans, J.H., Prechal, S. u Widdershoven R.J.G.M., The Europeanisation of Public Law, it-tieni edizzjoni, Groningen, 2015, p. 399 et seq.
( 28 ) Sentenza tat-18 ta’ Ġunju 2002, C‑92/00 (EU:C:2002:379).
( 29 ) Sentenza tal-11 ta’ Diċembru 2014, C‑440/13 (EU:C:2014:2435).
( 30 ) Sentenza tat-18 ta’ ta’ Ġunju 2002, HI (C‑92/00, EU:C:2002:379), punt 64. Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, fid-dawl tal-objettiv tat-tisħiħ tar-rimedji segwit mid-Direttiva 89/665 u minħabba li ma jeżistux indikazzjonijiet kuntrarji, il-portata tal-istħarriġ ġudizzjarju li għandu jiġi eżerċitat fil-kuntest tar-rimedji li tagħmel riferiment għalihom din id-Direttiva ma tistax tiġi interpretata b’mod restrittiv.
( 31 ) Sentenza tal-11 ta’ Diċembru 2014, C‑440/13 (EU:C:2014:2435).
( 32 ) Sentenza tat-28 ta’ Ottubru 1999, C‑81/98 (EU:C:1999:534), punti 33 u 43.
( 33 ) Sentenza tat-18 ta’ Ġunju 2002, C‑92/00 (EU:C:2002:379).
( 34 ) Hekk jirriżulta espressament fil-punt 3.2.1 tad-deċiżjoni tar-rinviju.
( 35 ) Fis-sentenza tad-9 ta’ Diċembru 2010Combinatie Spijker Infrabouw-De Jonge Konstruktie et (C‑568/08, EU:C:2010:751), punt 45, kif ukoll fil-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Cruz Villalón li ġew qabilha (C‑568/08, EU:C:2010:515), ġie analizzat id-dritt Olandiż applikabbli f’dawk il-mumenti. Skont il-punt 11 tas-sentenza, “l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi jaqa’ taħt id-dritt privat, peress li l-għoti ta’ kuntratt pubbliku jikkostitwixxi att ta’ dritt privat u d-deċiżjonijiet ta’ qabel l-għoti ta’ kuntratt pubbliku meħuda mill-korpi amministrattivi huma kkunsidrati bħala atti preparatorji ta’ dritt privat. Il-qorti ċivili hija kompetenti sabiex tiddeċiedi l-kawżi fil-qasam tal-għoti ta’ kuntratti pubbliċi, f’dak li jikkonċerna kemm l-adozzjoni ta’ miżuri kawtelatorji kif ukoll il-proċedura dwar il-mertu. Il-ġurisdizzjoni tal-qorti amministrattiva hija eskluża ħlief jekk liġi tipprovdi b’mod differenti”. Il-Gvern tal-Pajjiżi l-Baxxi matul is-seduta rrikonoxxa li l-approvazzjoni ulterjuri tal-Wet van 28 januari 2010 tot implementatie van de rechtsbeschermingsrichtlijnen aanbesteden (liġi dwar it-traspożizzjoni tad-direttiva ta’ riżorsi, tat-28 ta’ Jannar 2010), essenzjalment, ma bidlitx il-qafas regolatorju.
( 36 ) Hebly, Jan M, y Folkert, Wilman G.: “Damages for breach of procurement law: The Dutch situation”, p. 75 sa 88, f’Public Procurement Law: Damages as an Effective Remedy, Fairgrieve Ducan u Lichère, François (ed.), Hart Publishing, Oxford, 2011.
( 37 ) Fis-sentenza tad-9 ta’ Diċembru 2010Combinatie Spijker Infrabouw-De Jonge Konstruktie et (C‑568/08, EU:C:2010:751), punt 77, il-Qorti tal-Ġustizzja żgurat li: “ma jistax jiġi eskluż li l-Imħallef għal miżuri provviżorji u l-qorti li tiddeċiedi dwar il-mertu, imsejħa sabiex jitrattaw suċċessivament l-istess kawża, jagħtu interpretazzjoni diverġenti tar-regoli tad-dritt tal-Unjoni applikabbli. Minn naħa, l-Imħallef għal miżuri provviżorji huwa mitlub jagħti deċiżjoni fil-kuntest ta’ proċedura b’urġenza li fiha kemm il-ġabra tal-provi kif ukoll l-eżami tal-motivi tal-partijiet huma neċessarjament iqsar milli fil-kuntest tal-proċeduri fuq il-mertu. Min-naħa l-oħra, l-intervent tal-Imħallef għal miżuri provviżorji ma huwiex intiż, kuntrarjament għal dak tal-qorti li tiddeċiedi dwar il-mertu, li jkunu deċiżi definittivament it-talbiet li huma ppreżentati lilu, iżda li jipproteġi provviżorjament l-interessi preżenti, jekk ikun il-każ, billi jistabbilixxi bilanċ bejniethom”.
( 38 ) Sentenza tad-9 ta’ Diċembru 2010Combinatie Spijker Infrabouw-De Jonge Konstruktie et (C‑568/08, EU:C:2010:751) punt 77.
( 39 ) Sentenza tad-9 ta’ Diċembru 2010Combinatie Spijker Infrabouw-De Jonge Konstruktie et (C‑568/08, EU:C:2010:751) punt 80.
( 40 ) Nieħu dawn il-figuri mir-rapport dwar l-għoti ta’ kuntratti pubbliċi fil-Pajjiżi l-Baxxi mfassal minn Van de Meent, Gert-Wim & Manunza Elisabetta R., f’Public Procurement Law: Limitations, Opportunities and Paradoxes. The XXVI FIDE Congress in Copenhage, 2014, Congress Publications, vol. 3. DJOF Publishing, p. 641 et seq., Copenhagen, 2014. L-awturi, min-naħa tagħhom, jikkwotaw bħala s-sors l-Aanbestedingsrechtspraak in Nederland: 1 september 2004 – 31 augustus 2009, Final report, June 2010, Van Doorne NV/Ministry of Economic Affairs.
( 41 ) Ibidem, nota 131: “In the Dutch legal system it is not required to follow-up with another proceedings for the interim relief judgment to have binding force; therefore, often, in practice, the interim judgment contains the sole and final ruling on a procurement dispute (barring appeal of the interim judgment), as losing parties tend to resign themselves to this verdict”.
( 42 ) Punt 56 tal-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu.
Full & Egal Universal Law Academy