ΔΙΆΤΑΞΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΊΟΥ (τρίτο τμήμα)
της 26ης Οκτωβρίου 2017 ( *1 )
«Προδικαστική παραπομπή – Άρθρο 99 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου – Οδηγία 2005/29/ΕΚ – Αθέμιτες εμπορικές πρακτικές – Εθνική νομοθεσία που απαγορεύει τη διαφήμιση των πράξεων αισθητικής χειρουργικής ή μη χειρουργικής αισθητικής ιατρικής»
Στην υπόθεση C-356/16,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Nederlandstalige rechtbank van eerste aanleg te Brussel, strafzaken (ολλανδόφωνο πρωτοδικείο Βρυξελλών, ποινικό τμήμα, Βέλγιο) με απόφαση της 26ης Μαΐου 2016, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 27 Ιουνίου 2016, στο πλαίσιο της ποινικής δίκης κατά των
Wamo BVBA,
Luc Cecile Jozef Van Mol,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τρίτο τμήμα),
συγκείμενο από τους L. Bay Larsen (εισηγητή), πρόεδρο τμήματος, J. Malenovský, M. Safjan, D. Šváby και Μ. Βηλαρά, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: Y. Bot
γραμματέας: A. Calot Escobar
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να αποφανθεί με αιτιολογημένη διάταξη σύμφωνα με το άρθρο 99 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου,
εκδίδει την ακόλουθη
Διάταξη
1
Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία της οδηγίας 2005/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2005, για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά και για την τροποποίηση της οδηγίας 84/450/ΕΟΚ του Συμβουλίου, των οδηγιών 97/7/ΕΚ, 98/27/ΕΚ, 2002/65/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου («οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές») (ΕΕ 2005, L 149, σ. 22).
2
Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ποινικής δίκης κατά των Wamo BVBA και Luc Cecile Jozef Van Mol, οι οποίοι διώκονται για παράβαση εθνικής νομοθετικής διατάξεως που απαγορεύει σε κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο να πραγματοποιεί διαφήμιση για τις πράξεις αισθητικής χειρουργικής ή μη χειρουργικής αισθητικής ιατρικής.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3
Η αιτιολογική σκέψη 9 της οδηγίας 2005/29 έχει ως εξής:
«Η παρούσα οδηγία ισχύει υπό την επιφύλαξη επί μέρους προσφυγών ατόμων που έχουν υποστεί ζημία από αθέμιτη εμπορική πρακτική. Επίσης δεν θίγει την κοινοτική και εθνική νομοθεσία για […] τα θέματα υγείας και ασφαλείας προϊόντων […]. Έτσι, τα κράτη μέλη θα μπορούν, στην επικράτειά τους, να διατηρούν ή να εισάγουν περιορισμούς και απαγορεύσεις εμπορικών πρακτικών για λόγους προστασίας της υγείας και ασφάλειας των καταναλωτών ανεξάρτητα από τον τόπο εγκατάστασης του εμπορευόμενου π.χ. σε σχέση με το οινόπνευμα, τον καπνό ή τα φαρμακευτικά προϊόντα. […]»
4
Το άρθρο 2 της ως άνω οδηγίας, που φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», προβλέπει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας νοούνται ως:
[…]
γ)
“προϊόν”: κάθε αγαθό ή υπηρεσία, συμπεριλαμβανομένης της ακίνητης περιουσίας, των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων·
δ)
“εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές” (οι οποίες αναφέρονται στο εξής και ως “εμπορικές πρακτικές”): κάθε πράξη, παράλειψη, τρόπος συμπεριφοράς ή εκπροσώπησης, εμπορική επικοινωνία, συμπεριλαμβανομένης της διαφήμισης και του μάρκετινγκ, ενός εμπορευομένου, άμεσα συνδεόμενη με την προώθηση, πώληση ή προμήθεια ενός προϊόντος σε καταναλωτές·
[…]».
5
Το άρθρο 3 της εν λόγω οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«1. Η παρούσα οδηγία ισχύει για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές, όπως αυτές θεσπίζονται στο άρθρο 5, πριν, κατά τη διάρκεια και ύστερα από εμπορική συναλλαγή σχετιζομένη με ένα συγκεκριμένο προϊόν.
[…]
3. Η παρούσα οδηγία ισχύει υπό την επιφύλαξη των κοινοτικών ή εθνικών κανόνων που αφορούν θέματα υγείας και ασφάλειας των προϊόντων.
[…]
8. Η παρούσα οδηγία ισχύει υπό την επιφύλαξη των τυχόν όρων εγκατάστασης, ή των καθεστώτων αδειών, ή των δεοντολογικών κωδίκων συμπεριφοράς ή άλλων ειδικών κανόνων που διέπουν νομοθετικώς κατοχυρωμένα επαγγέλματα προκειμένου να τηρούνται υψηλά πρότυπα επαγγελματικής ακεραιότητας, τους οποίους μπορούν να επιβάλλουν στους επαγγελματίες τα κράτη μέλη, σύμφωνα με το κοινοτικό δίκαιο.
[…]»
Το βελγικό δίκαιο
6
Κατά το άρθρο 2, σημείο 6, του Wet tot regeling van de vereiste kwalificaties om ingrepen van niet-heelkundige esthetische geneeskunde en esthetische heelkunde uit te voeren en tot regeling van de reclame en informatie betreffende die ingrepen (νόμος περί καθορισμού των απαιτούμενων προσόντων για την τέλεση πράξεων μη χειρουργικής αισθητικής ιατρικής και αισθητικής χειρουργικής και περί ρυθμίσεως της διαφημίσεως και της ενημερώσεως σχετικά με τις πράξεις αυτές), της 23ης Μαΐου 2013 (Belgisch Staatsblad, 2 Ιουλίου 2013, σ. 41511), όπως τροποποιήθηκε από τον Wet houdende diverse bepalingen inzake gezondheid (νόμος σχετικά με διάφορες διατάξεις για την υγεία), της 10ης Απριλίου 2014 (Belgisch Staatsblad, 30 Απριλίου 2014, σ. 35442) (στο εξής: νόμος της 23ης Μαΐου 2013), ως «διαφήμιση» νοείται κάθε μορφή ανακοινώσεως ή εκστρατείας προοριζόμενης για το κοινό η οποία έχει άμεσα ή έμμεσα ως σκοπό την προώθηση των διαλαμβανόμενων στο άρθρο 3 του νόμου αυτού πράξεων, ανεξάρτητα από τον τόπο στον οποίο πραγματοποιείται, το υπόθεμα ή τις τεχνικές που χρησιμοποιούνται, συμπεριλαμβανομένων των τηλεοπτικών εκπομπών ριάλιτι.
7
Το άρθρο 20/1 του νόμου της 23ης Μαΐου 2013, σε συνδυασμό με το άρθρο 3 του ίδιου νόμου, διευκρινίζει ότι απαγορεύεται σε κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο να διαφημίζει τις πράξεις αισθητικής χειρουργικής ή μη χειρουργικής αισθητικής ιατρικής.
8
Το άρθρο 22/1 του νόμου αυτού προβλέπει ότι ο αυτουργός παραβάσεως του άρθρου 20/1 τιμωρείται με ποινή φυλακίσεως οκτώ ημερών έως έξι μηνών και με χρηματική ποινή 250 ευρώ έως 5000 ευρώ ή με μία μόνο από τις ποινές αυτές, διευκρινίζει δε ότι το δικαστήριο δύναται επιπλέον να διατάξει τη δημοσίευση της αποφάσεως σε τρεις εφημερίδες.
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
9
Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι, κατόπιν καταγγελίας που υπέβαλε το Federale Overheidsdienst Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu (ομοσπονδιακό Υπουργείο Δημόσιας Υγείας, Ασφάλειας της Τροφικής Αλυσίδας και Περιβάλλοντος, Βέλγιο) ενώπιον του Procureur des Konings (εισαγγελέας πλημμελειοδικών, Βέλγιο), ασκήθηκε ποινική δίωξη κατά της Wamo, εταιρίας η οποία εκμεταλλεύεται καταστήματα ρούχων υπό την εμπορική επωνυμία ZEB, καθώς και κατά του L.–C.–J. Van Mol, διευθύνοντος συμβούλου της Mosa, διαχειρίστριας εταιρίας της Wamo, για τον λόγο ότι, μεταξύ 8ης και 13ης Ιουνίου 2015, είχαν διαφημίσει πράξεις αισθητικής χειρουργικής, κατά παραβίαση του βελγικού δικαίου.
10
Στην ποινική δικογραφία περιλαμβάνεται διαφημιστικό φυλλάδιο με το οποίο προωθούνταν διαγωνισμός σχετικός με την αισθητική χειρουργική και το οποίο η ZEB είχε διανείμει στην πελατεία της, καθώς και αντίγραφο της ιστοσελίδας της Wamo, στην οποία υπάρχει παρόμοια διαφημιστική καταχώριση.
11
Ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, η Wamo και ο L.–C.–J. Van Mol υποστηρίζουν, μεταξύ άλλων, ότι οι διατάξεις του βελγικού δικαίου που απαγορεύουν τη διαφήμιση των πράξεων αισθητικής χειρουργικής ή μη χειρουργικής αισθητικής ιατρικής αντιβαίνουν στην οδηγία 2005/29.
12
Στο πλαίσιο αυτό, το Nederlandstalige rechtbank van eerste aanleg te Brussel, strafzaken (ολλανδόφωνο πρωτοδικείο Βρυξελλών, ποινικό τμήμα, Βέλγιο) αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Πρέπει η οδηγία [2005/29] να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνικό νόμο ο οποίος απαγορεύει σε κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο να διαφημίζει πράξεις αισθητικής χειρουργικής ή μη χειρουργικής αισθητικής ιατρικής, όπως προβλέπει το άρθρο 20/1 του νόμου της [23ης Μαΐου 2013];»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
13
Δυνάμει του άρθρου 99 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, όταν η απάντηση σε ερώτημα που υποβάλλεται με αίτηση προδικαστικής αποφάσεως μπορεί να συναχθεί σαφώς από τη νομολογία, το Δικαστήριο, κατόπιν προτάσεως του εισηγητή δικαστή και αφού ακούσει τον γενικό εισαγγελέα, μπορεί οποτεδήποτε να αποφανθεί με αιτιολογημένη διάταξη.
14
Η διάταξη αυτή πρέπει να εφαρμοστεί στην υπό κρίση υπόθεση.
15
Με το προδικαστικό του ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν η οδηγία 2005/29 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία, όπως η επίδικη στην κύρια δίκη, η οποία προστατεύει τη δημόσια υγεία καθώς και την αξιοπρέπεια και ακεραιότητα των επαγγελμάτων του αισθητικού χειρούργου και του αισθητικού ιατρού απαγορεύοντας σε κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο να πραγματοποιεί διαφήμιση για τις πράξεις αισθητικής χειρουργικής ή μη χειρουργικής αισθητικής ιατρικής.
16
Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο υποβληθέν ερώτημα, πρέπει καταρχάς να κριθεί αν οι διαφημίσεις τις οποίες αφορά η επίμαχη στην κύρια δίκη απαγόρευση συνιστούν εμπορικές πρακτικές κατά την έννοια του άρθρου 2, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2005/29, με συνέπεια να υπόκεινται στις διατάξεις της οδηγίας αυτής (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 4ης Μαΐου 2017, Vanderborght, C-339/15, EU:C:2017:335, σκέψη 22 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία).
17
Συναφώς, επισημαίνεται ότι το άρθρο 2, στοιχείο δʹ, της ως άνω οδηγίας ορίζει, με ιδιαιτέρως ευρεία διατύπωση, την έννοια της «εμπορικής πρακτικής» ως «κάθε πράξη, παράλειψη, τρόπ[ο] συμπεριφοράς ή εκπροσώπησης, εμπορική επικοινωνία, συμπεριλαμβανομένης της διαφήμισης και του μάρκετινγκ, ενός εμπορευομένου, άμεσα συνδεόμενη με την προώθηση, πώληση ή προμήθεια ενός προϊόντος σε καταναλωτές» (αποφάσεις της 9ης Νοεμβρίου 2010, Mediaprint Zeitungs- und Zeitschriftenverlag, C-540/08, EU:C:2010:660, σκέψη 17, και της 4ης Μαΐου 2017, Vanderborght, C-339/15, EU:C:2017:335, σκέψη 23).
18
Η δε έννοια του «προϊόντος» καλύπτει, κατά το άρθρο 2, στοιχείο γʹ, της εν λόγω οδηγίας, κάθε αγαθό ή υπηρεσία.
19
Εξ αυτού συνάγεται ότι η διαφήμιση για τις πράξεις αισθητικής χειρουργικής, όπως η επίδικη στην κύρια δίκη, μέσω της διανομής διαφημιστικών φυλλαδίων ή μέσω του διαδικτύου, συνιστά εμπορική πρακτική κατά την έννοια της οδηγίας 2005/29.
20
Πάντως, κατά το άρθρο της 3, παράγραφος 3, η οδηγία αυτή ισχύει υπό την επιφύλαξη των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης ή του εθνικού δικαίου που αφορούν θέματα υγείας και ασφάλειας των προϊόντων.
21
Εξάλλου, επισημαίνεται ότι, κατά το άρθρο της 3, παράγραφος 8, η οδηγία ισχύει υπό την επιφύλαξη των δεοντολογικών κωδίκων συμπεριφοράς ή άλλων ειδικών κανόνων που διέπουν νομοθετικώς κατοχυρωμένα επαγγέλματα προκειμένου να τηρούνται υψηλά πρότυπα επαγγελματικής ακεραιότητας, τους οποίους μπορούν να επιβάλλουν στους επαγγελματίες τα κράτη μέλη, σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης.
22
Από τις διατάξεις αυτές προκύπτει επομένως ότι οι εθνικοί κανόνες που αφορούν θέματα υγείας και ασφάλειας των προϊόντων ή οι ειδικοί κανόνες που διέπουν τα νομοθετικώς κατοχυρωμένα επαγγέλματα δεν θίγονται από την οδηγία 2005/29 (απόφαση της 4ης Μαΐου 2017, Vanderborght, C-339/15, EU:C:2017:335, σκέψη 28).
23
Από τη δε απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η επίδικη στην κύρια δίκη εθνική νομοθεσία, δηλαδή το άρθρο 20/1 του νόμου της 23ης Μαΐου 2013, προστατεύει τη δημόσια υγεία καθώς και την αξιοπρέπεια και ακεραιότητα των επαγγελμάτων του αισθητικού χειρούργου και του αισθητικού ιατρού, οπότε εμπίπτει στο άρθρο 3, παράγραφοι 3 και 8, της οδηγίας 2005/29 (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 4ης Μαΐου 2017, Vanderborght, C-339/15, EU:C:2017:335, σκέψη 29).
24
Βάσει του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, στο υποβληθέν ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η οδηγία 2005/29 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, η οποία προστατεύει τη δημόσια υγεία καθώς και την αξιοπρέπεια και ακεραιότητα των επαγγελμάτων του αισθητικού χειρούργου και του αισθητικού ιατρού απαγορεύοντας σε κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο να πραγματοποιεί διαφήμιση για τις πράξεις αισθητικής χειρουργικής ή μη χειρουργικής αισθητικής ιατρικής.
Επί των δικαστικών εξόδων
25
Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τρίτο τμήμα) αποφαίνεται:
Η οδηγία 2005/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2005, για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά και για την τροποποίηση της οδηγίας 84/450/ΕΟΚ του Συμβουλίου, των οδηγιών 97/7/ΕΚ, 98/27/ΕΚ, 2002/65/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου («οδηγία για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές»), πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, η οποία προστατεύει τη δημόσια υγεία καθώς και την αξιοπρέπεια και ακεραιότητα των επαγγελμάτων του αισθητικού χειρούργου και του αισθητικού ιατρού απαγορεύοντας σε κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο να πραγματοποιεί διαφήμιση για τις πράξεις αισθητικής χειρουργικής ή μη χειρουργικής αισθητικής ιατρικής.
(υπογραφές)
( *1 ) Γλώσσα διαδικασίας: η ολλανδική.