OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MICHALA BOBEKA
przedstawiona w dniu 22 lutego 2018 r. ( 1 )
Sprawa C‑59/17
SCI Château du Grand Bois
przeciwko
Établissement national des produits de l’agriculture et de la mer (FranceAgriMer)
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Conseil d’État (radę stanu, Francja)]
Odesłanie prejudycjalne – Rolnictwo – Rozporządzenie (WE) nr 555/2008 – Restrukturyzacja i przekształcanie winnic – Wsparcie dla plantatorów winorośli – Premia za karczowanie – Niezapowiedziane kontrole na miejscu – Wymóg uzyskania zgody na wejście na grunty – Grunty ogrodzone i nieogrodzone – Nienaruszalność miru domowego – Prawo własności
I. Wprowadzenie
1.
Zgodnie z art. 81 rozporządzenia Komisji (WE) nr 555/2008 (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 555/2008”) ( 2 ) beneficjenci premii za karczowanie podlegają kontroli (inspekcji) przed rzeczywistym karczowaniem i po nim. Jedną z metod przeprowadzania takich kontroli są kontrole na miejscu. Artykuł 78 ust. 1 rozporządzenia nr 555/2008 precyzuje dalej, że kontrole na miejscu są zasadniczo niezapowiedziane.
2.
Doszło do sporu między wnioskodawcą o przyznanie premii – SCI Château du Grand Bois – a Établissement national des produits de l’agriculture et de la mer (FranceAgriMer). W wyniku tego sporu Conseil d’Etat (rada stanu, Francja) zwróciła się do Trybunału o ustalenie, czy rozporządzenie nr 555/2008 można interpretować jako upoważniające urzędników kontrolujących (inspektorów) do wejścia do danej winnicy w celu przeprowadzenia kontroli na miejscu bez uzyskania zgody wnioskodawcy przy jednoczesnym poszanowaniu prawa do nienaruszalności miru domowego.
II. Ramy prawne
A. Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (zwana dalej „kartą”)
3.
Artykuł 7 karty stanowi: „Każdy ma prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, domu i komunikowania się”.
4.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 „każdy ma prawo do władania, używania, rozporządzania i przekazania w drodze spadku mienia nabytego zgodnie z prawem. Nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym, w przypadkach i na warunkach przewidzianych w ustawie, za słusznym odszkodowaniem za jej utratę wypłaconym we właściwym terminie. Korzystanie z mienia może podlegać regulacji ustawowej w zakresie, w jakim jest to konieczne ze względu na interes ogólny”.
B. Rozporządzenie (WE) nr 479/2008
5.
Artykuł 3 rozporządzenia (WE) nr 479/2008 w sprawie wspólnej organizacji rynku wina ( 3 ), który obowiązywał w odnośnym czasie, stanowił, że „niniejszy rozdział ustanawia zasady regulujące przyznawanie funduszy Wspólnoty państwom członkowskim oraz ich wykorzystanie przez państwa członkowskie w ramach krajowych programów wsparcia […] w celu finansowania szczególnych środków wsparcia przeznaczonych dla sektora wina”.
6.
Artykuł 4 ust. 2 przewidywał, że:
„Państwa członkowskie ponoszą odpowiedzialność za programy wsparcia i dopilnowują, aby były wewnętrznie spójne oraz sporządzane i realizowane w sposób obiektywny, uwzględniając sytuację ekonomiczną odnośnych producentów oraz konieczność unikania nieuzasadnionego nierównego traktowania producentów.
Państwa członkowskie są odpowiedzialne za zapewnienie i przeprowadzenie niezbędnych kontroli oraz nakładanie sankcji w związku z nieprzestrzeganiem zasad programów wsparcia”.
7.
Artykuł 11 dotyczył restrukturyzacji i przekształcania winnic. W akapicie pierwszym wskazano, że „celem działań dotyczących restrukturyzacji i przekształcania winnic jest wzrost konkurencyjności producentów wina”.
8.
Rozdział 3 tytułu V określał warunki przyznawania premii w zamian za karczowanie winorośli („premia za karczowanie”).
9.
W pkt 2 załącznika I określono karczowanie jako „całkowite usunięcie wszystkich krzewów winorośli z obszaru, na którym zostały one zasadzone”.
C. Rozporządzenie nr 555/2008
10.
W motywie 73 rozporządzenia nr 555/2008 stwierdza się: „Aby pomóc w ujednoliconym stosowaniu zasad w całej Wspólnocie, państwa członkowskie powinny podjąć niezbędne kroki dla zapewnienia, że personel właściwych organów będzie wyposażony we właściwe kompetencje w zakresie prowadzenia dochodzeń dla zagwarantowania przestrzegania zasad”.
11.
Tytuł V rozporządzenia obejmuje kontrole w sektorze wina. Rozdział pierwszy zawiera zasady kontroli, które należy przeprowadzić. Pierwszy przepis tego rozdziału, art. 76, stanowi:
„Bez uszczerbku dla szczególnych przepisów niniejszego rozporządzenia lub innego prawodawstwa wspólnotowego, państwa członkowskie wprowadzają kontrole i środki w zakresie, w jakim są one niezbędne dla zapewnienia prawidłowego stosowania rozporządzenia (WE) nr 479/2008 oraz niniejszego rozporządzenia. Powinny być one skuteczne, stosowne i odstraszające, aby zapewnić odpowiednią ochronę interesów finansowych Wspólnot.
W szczególności państwa członkowskie gwarantują, że:
a)
istnieje możliwość sprawdzenia wszystkich kryteriów kwalifikowalności określonych przez Wspólnotę lub prawodawstwo krajowe bądź krajowe zasady ramowe;
[…]
d)
kontrole oraz środki są zgodne z charakterem rozpatrywanego środka wsparcia. Państwa członkowskie definiują metody i sposoby weryfikacji oraz wskazują, kto jest poddawany kontrolom;
e)
kontrole są prowadzone w sposób systematyczny lub na podstawie pobieranych prób […]
f)
działania dopuszczone do finansowania wspólnotowego są rzeczywiste i zgodne z prawodawstwem wspólnotowym”.
12.
Artykuł 77 ma następujące brzmienie:
„1. Weryfikacja dokonywana jest w drodze kontroli administracyjnych oraz, gdzie stosowne, kontroli na miejscu.
[…]
3. Z wyjątkiem przypadków, kiedy rozporządzenie (WE) nr 479/2008 lub niniejsze rozporządzenie przewiduje kontrole systematyczne lub kontrole na miejscu, właściwe organy prowadzą kontrole na miejscu, pobierając próbę stanowiącą odpowiedni procent beneficjentów/producentów na podstawie analizy ryzyka, zgodnie z art. 79 niniejszego rozporządzenia.
[…]”.
13.
Artykuł 78 stanowi, że:
„1. Kontrole na miejscu mają charakter niezapowiedziany. Jednakże można wystosować pismo zapowiadające kontrolę ograniczone ściśle do niezbędnego minimum, o ile nie spowoduje to zagrożenia celu kontroli. Pismo takie można wystosować z wyprzedzeniem nie dłuższym niż 48 godzin z wyjątkiem należycie uzasadnionych przypadków lub środków, w przypadku których przewidziano systematyczne kontrole na miejscu.
2. W stosownych przypadkach kontrole na miejscu, o których mowa w niniejszym rozporządzeniu, przeprowadzane są w powiązaniu z ewentualnymi innymi kontrolami przewidzianymi w prawodawstwie wspólnotowym.
3. Rozpatrywany wniosek lub wnioski o przyznanie pomocy są odrzucane, jeżeli beneficjenci lub ich przedstawiciele uniemożliwiają przeprowadzenie kontroli na miejscu”.
14.
Zgodnie z art. 80:
„1. Z każdej kontroli na miejscu sporządza się sprawozdanie, umożliwiające przegląd szczegółów przeprowadzonej kontroli.
W zakresie, w jakim kontrole dotyczą finansowania wspólnotowego, w raporcie [sprawozdaniu] wskazuje się w szczególności:
a)
programy pomocy i wnioski poddane kontroli;
b)
osoby obecne;
c)
w stosownych przypadkach obszary rolne poddane kontroli, obszary rolne poddane pomiarowi, wyniki pomiarów dla poszczególnych mierzonych działek oraz zastosowane metody pomiaru;
d)
dokonanie weryfikacji, czy dany obszar był właściwie utrzymywany – w przypadku programu karczowania;
e)
ilości objęte kontrolą oraz wyniki kontroli;
f)
fakt przesłania lub nieprzesłania do beneficjenta/producenta pisma zapowiadającego wizytę oraz, w przypadku przesłania, liczbę pism; [czy beneficjent/producent został powiadomiony o planowanej kontroli, a jeżeli tak, to z jakim wyprzedzeniem;]
g)
wszelkie dalsze podjęte środki kontrolne.
2. W przypadku, gdy w trakcie kontroli na miejscu lub kontroli przeprowadzanej metodą teledetekcji wykryto rozbieżności między informacjami podanymi we wniosku a rzeczywistą sytuacją, plantator otrzymuje kopię sprawozdania z kontroli i ma możliwość podpisania go zanim właściwy organ wyciągnie wnioski z ustaleń w zakresie ewentualnych redukcji lub wyłączeń”.
15.
Na mocy art. 81:
„[…]
2. Przy przyznawaniu praw do ponownego sadzenia, przewidzianych w art. 92 rozporządzenia (WE) nr 479/2008, dokonuje się systematycznej weryfikacji obszarów przed karczowaniem i po jego zakończeniu. Weryfikuje się działki, w przypadku których ma zostać przyznane prawo do ponownego sadzenia.
Kontrola przed karczowaniem obejmuje sprawdzenie faktu istnienia danej winnicy.
Kontrola ta jest przeprowadzana metodą klasycznej kontroli na miejscu. Jednakże, jeżeli państwo członkowskie dysponuje rzetelnym, zaktualizowanym rejestrem winnic, kontrolę można przeprowadzić sposobem administracyjnym, a obowiązek przeprowadzenia kontroli na miejscu przed karczowaniem można ograniczyć do 5% wniosków (w stosunku rocznym) w celu potwierdzenia rzetelności systemu kontroli administracyjnych. Gdyby w ramach kontroli na miejscu wykryto znaczące nieprawidłowości lub rozbieżności w regionie lub części regionu, właściwy organ odpowiednio zwiększa liczbę kontroli na miejscu w trakcie danego roku oraz roku następnego.
3. Obszary otrzymujące premię za karczowanie są weryfikowane w sposób systematyczny przed karczowaniem i po jego zakończeniu. Weryfikuje się działki, które są przedmiotem wniosku o udzielenie pomocy.
Kontrola przed karczowaniem obejmuje sprawdzenie faktu istnienia danej winnicy, obszaru obsadzonego określonego zgodnie z art. 75 oraz sprawdzenie, czy dany obszar był właściwie utrzymywany.
Kontrola ta jest przeprowadzana metodą klasycznej kontroli na miejscu. Jednakże jeżeli państwo członkowskie dysponuje narzędziem graficznym pozwalającym na pomiar działki zgodnie z art. 75 w skomputeryzowanym rejestrze winnic oraz rzetelnymi aktualnymi informacjami o tym, że działka jest właściwie utrzymywana, kontrolę można przeprowadzić sposobem administracyjnym, a obowiązek przeprowadzenia kontroli na miejscu przed karczowaniem można ograniczyć do 5% wniosków w celu potwierdzenia rzetelności systemu kontroli administracyjnych. Gdyby w ramach kontroli na miejscu wykryto znaczące nieprawidłowości lub rozbieżności w regionie lub części regionu, właściwy organ odpowiednio zwiększa liczbę kontroli na miejscu w trakcie danego roku.
4. Sprawdzenie, czy karczowanie rzeczywiście miało miejsce, odbywa się metodą klasycznej kontroli na miejscu lub, w przypadku karczowania całej działki winnicy bądź gdy rozdzielczość teledetekcji jest równa lub wyższa niż 1 m2, metodą teledetekcji.
5. W przypadku obszarów otrzymujących premię za karczowanie, bez uszczerbku dla przepisów ust. 3 akapit trzeci oraz ust. 4, przynajmniej jedna z dwóch kontroli wskazanych w ust. 3 akapit pierwszy prowadzona jest metodą klasycznej kontroli na miejscu”.
16.
Artykuł 83 określa uprawnienia urzędników kontrolujących:
„Każde państwo członkowskie podejmuje stosowne środki w celu ułatwienia pracy urzędników swoich właściwych organów. Gwarantuje ono w szczególności, że urzędnicy ci, upoważnieni do wykonywania tych zadań, w stosownych przypadkach łącznie z urzędnikami innych departamentów:
a)
posiadają dostęp do winnic, [instalacji służących do] produkcji [i przechowywania] wina […], instalacji służących do przetwarzania produktów sektora wina oraz pojazdów do transportu tych produktów;
b)
posiadają dostęp do pomieszczeń handlowych (lub magazynów) oraz pojazdów dowolnego gospodarstwa służących sprzedaży, wprowadzaniu na rynek lub transportowi produktów sektora wina lub produktów, które mogą być przeznaczone do użytku w sektorze wina;
[…]
d)
mogą pobierać próbki produktów sektora wina, substancji lub produktów, które mogą być wykorzystane do przygotowania takich produktów oraz produktów przechowywanych w celu sprzedaży, wprowadzenia do obrotu lub transportu;
e)
mogą analizować dane księgowe i inne dokumenty użyteczne w trakcie procedur kontrolnych oraz sporządzać z nich kopie lub wyciągi;
f)
mogą podejmować odpowiednie środki ochronne w zakresie przygotowywania, przechowywania, transportu, prezentacji i wprowadzenia na rynek produktu sektora wina lub produktu przeznaczonego do wykorzystania w przygotowywaniu takiego produktu, jeżeli istnieje powód, aby sądzić, że wystąpiło poważne naruszenie przepisów wspólnotowych, w szczególności w przypadku nadużyć lub ryzyka dla zdrowia”.
III. Stan faktyczny, postępowanie i pytania prejudycjalne
17.
W dniu 29 lipca 2009 r. SCI Château du Grand Bois (zwana dalej „skarżącą”) złożyła wniosek o pomoc na restrukturyzację i przekształcenie winnic w roku gospodarczym 2008/2009.
18.
Decyzją z 18 grudnia 2009 r. dyrektor generalny Établissement national des produits de l’agriculture et de la mer (krajowego instytutu ds. produktów rolnych i morskich, Francja) („FranceAgriMer”) oddalił ten wniosek. Stwierdzono w niej, że w trakcie kontroli przeprowadzonych na miejscu w dniach 27 sierpnia i 15 września 2009 r. przez jednego z urzędników ds. kontroli odkryto, że na niektórych działkach znajdujących się na terenie należącym do skarżącej karczowanie winorośli nie zostało przeprowadzone w sposób zgodny z obowiązującymi przepisami.
19.
Skarżąca wniosła do tribunal administratif de Nantes (sądu administracyjnego w Nantes, Francja) skargę mającą na celu stwierdzenie nieważności wspomnianej decyzji. Wyrokiem z dnia 7 maja 2013 r. sąd ten stwierdził nieważność decyzji, wskazując między innymi na to, że urzędnik, który dokonał kontroli, nie był do tego upoważniony.
20.
W dniu 5 lutego 2015 r. Cour administrative d’appel de Nantes (administracyjny sąd apelacyjny w Nantes, Francja) uchylił wyrok pierwszej instancji i odrzucił argumenty przedstawione przez skarżącą w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Uznał on, że rozporządzenie nr 555/2008 nie wymaga, aby urzędnik przeprowadzający kontrolę powiadomił uprzednio osobę wnioskującą o premię za karczowanie o dacie przeprowadzenia kontroli. Fakt, że nie uzyskano zgody na wkroczenie na nieruchomość prywatną, nie miał wpływu na zgodność z prawem zaskarżonej decyzji. Ponadto fakt, że sprawozdanie z kontroli nie wskazywało, czy skarżąca została uprzedzona o kontroli, nie miał wpływu na zgodność kontroli z prawem.
21.
Skarżąca odwołała się do Conseil d’État (rady stanu, Francja). Skarżąca twierdzi, że Cour administrative d’appel de Nantes (administracyjny sąd apelacyjny, Nantes) naruszył prawo, orzekając, iż okoliczność, że urzędnik odpowiedzialny za przeprowadzenie kontroli wkroczył na jej nieruchomość bez jej zgody, była bez znaczenia dla zgodności z prawem decyzji o oddaleniu jej wniosku o przyznanie pomocy na restrukturyzację i przekształcenie winnic.
22.
Zdaniem Conseil d’État (rady stanu) odpowiedź na to konkretne pytanie zależy od rozstrzygnięcia, czy rozporządzenie nr 555/2008 upoważnia urzędników odpowiedzialnych za przeprowadzenie kontroli na miejscu do wkraczania na grunty gospodarstwa rolnego bez uzyskania zgody plantatora winorośli. W tych okolicznościach faktycznych i prawnych Conseil d’État (rada stanu) postanowiła zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami:
–
„Czy przepisy art. 76, 78 i 81 rozporządzenia [Komisji nr 555/2008] z dnia 27 czerwca 2008 r. upoważniają urzędników, którzy przeprowadzają kontrole na miejscu, do wkraczania na grunty gospodarstwa rolnego bez zgody ich właściciela?
–
W razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, czy należy dokonywać rozróżnienia, czy grunty, których sprawa dotyczy, są ogrodzone, czy nie?
–
W razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, czy art. 76, 78 i 81 [rozporządzenia Komisji nr 555/2008] z dnia 27 czerwca 2008 r. są zgodne z prawem do nienaruszalności miru domowego, gwarantowanym art. 8 europejskiej konwencji praw człowieka?”.
23.
Uwagi na piśmie przedłożyły rządy grecki i francuski oraz Komisja Europejska. Wystąpienia ustne tych zainteresowanych stron zostały również wysłuchane na rozprawie w dniu 7 listopada 2017 r.
IV. Ocena
24.
Trzy pytania sformułowane przez sąd odsyłający zasadniczo sprowadzają się do jednego kluczowego elementu: czy istnieje podstawa prawna zezwalająca urzędnikom kontrolującym na wejście na teren prywatny bez uzyskania wyraźnej zgody plantatora winorośli w celu przeprowadzenia kontroli na miejscu w winnicy? Istotą pytania pierwszego jest to, czy takie upoważnienie urzędnika wynika z rozporządzenia nr 555/2008. Pytania drugie i trzecie wydają się pytaniami uzupełniającymi, przy czym pytanie drugie jest uszczegółowieniem pierwszego – czy istotne jest, czy grunt był ogrodzony, czy nie? Pytanie trzecie podnosi kwestię ważności art. 76, 78 i 81 rozporządzenia nr 555/2008, jeżeli okaże się, że nie ma wymogu uzyskania zgody. W sposób dorozumiany sąd odsyłający sugeruje, że taka interpretacja przepisów rozporządzenia nr 555/2008 mogłaby oznaczać ich niezgodność z pewnymi prawami podstawowymi.
25.
Wszystkie trzy pytania są więc ze sobą powiązane. Problem dotyczy zgodności z prawem i podstawy prawnej: czy w prawie Unii istnieje przepis, który pozwala wejść na teren prywatny – ogrodzony lub nie – w celu przeprowadzenia takich kontroli niezależnie od tego, jak ta kwestia jest uregulowana w prawie krajowym?
26.
W niniejszej opinii udzielam dwustopniowej odpowiedzi na to pytanie. Po pierwsze, ponieważ ani w rozporządzeniu nr 555/2008, ani w systemie czy też logice programów pomocowych Unii nie istnieje żaden wyraźny przepis, który pozwalałby na niestosowanie przepisów krajowych dotyczących wchodzenia na teren prywatny, proponuję uznać, że zasady dotyczące wkraczania na grunty prywatne w celu przeprowadzenia kontroli stanowią przedmiot prawa krajowego (A). Istnieją jednak pewne ograniczenia w zakresie swobody kształtowania tych zasad krajowych, nieodłącznie związane zarówno z przepisami rozporządzenia nr 555/2008, jak i z potrzebą poszanowania niektórych praw podstawowych Unii (B).
A. Prawo Unii jako wystarczająca i niezależna podstawa prawna
27.
Wszystkie strony pisemnego i ustnego etapu postępowania przed Trybunałem – rządy grecki i francuski oraz Komisja – są tego samego zdania. Uważają, że w świetle rozporządzenia nr 555/2008 do wejścia na grunty w celu przeprowadzenia niezbędnych kontroli nie jest wymagana wyraźna zgoda. Wnioskując o pomoc, wnioskodawca a priori udziela ogólnego upoważnienia do przeprowadzania kontroli na miejscu. Zakłada się, że upoważnienie do wejścia na grunty wynika z systemu i logiki kontroli przeprowadzanych na podstawie rozporządzenia nr 555/2008. Można nawet uznać, że z całościowym systemem programów wsparcia Unii nierozerwalnie wiąże się ogólna zgoda wnioskodawcy na podejmowanie kroków zmierzających do podjęcia decyzji o przyznaniu pomocy bądź odmowie jej przyznania, wyrażana już poprzez samo złożenie wniosku o udzielenie wsparcia.
28.
Nie przekonuje mnie takie rozumowanie.
29.
Oczywiście nie ma wątpliwości, że rozporządzenie nr 555/2008 nakłada na państwa członkowskie obowiązek przeprowadzania kontroli na miejscu. Prawdą jest również, że rozporządzenie to precyzuje niektóre dodatkowe elementy dotyczące sposobu przeprowadzania tych kontroli. W ten sposób i w tym zakresie można rzeczywiście stwierdzić, że rozporządzenie nr 555/2008 stanowi ogólne upoważnienie do przeprowadzania kontroli. Jednakże prawdą jest również, że rozporządzenie nr 555/2008 nie reguluje wszystkich szczegółów dotyczących tych kontroli. W szczególności rozporządzenie nie wspomina o warunkach wejścia na grunty ani o tym, czy do wejście na dany grunt wymagana jest zgoda plantatora winorośli.
30.
W pewnym sensie właśnie to stanowi istotę problemu: jakie wnioski można wyciągnąć z faktu, że rozporządzenie nr 555/2008 nie wspomina o upoważnieniu do wejścia na grunty? Moim zdaniem milczenie w tej kwestii w zestawieniu z kilkoma innymi przepisami rozporządzenia, które wyraźnie stanowią, że kontrole należą do kompetencji państw członkowskich, oznacza, że to państwa członkowskie powinny uregulować również ten element. Tymczasem zdaniem interweniujących państw członkowskich i Komisji fakt, że rozporządzenie nie zawiera wyraźnego przepisu, który wymagałby uzyskania zgody, oznacza, że zgoda nie jest potrzebna.
31.
Nie mogę zgodzić się z taką interpretacją. Fakt, że coś nie jest uregulowane na szczeblu Unii, nie może prowadzić do wniosku, że jest to dozwolone na mocy prawa Unii. Właściwa logika, z pewnością w obszarach dotyczących praw jednostki i własności prywatnej, jest dokładnie odwrotna: ponieważ przepisy nie zawierają wyraźnego upoważnienia, prawo Unii go nie udziela.
32.
W dalszej części opinii wykażę, że ani rozporządzenie nr 555/2008, a w szczególności jego art. 76, 78 i 81, które są przedmiotem pierwszego pytania skierowanego do Trybunału (1), ani też szersza logika programów pomocowych Unii, na której opiera się to rozporządzenie (2), nie udzielają urzędnikom przeprowadzającym kontrolę ogólnego upoważnienia do wchodzenia na grunty bez wyraźnej zgody plantatora winorośli. W związku z tym do prawa krajowego należy decyzja, czy w tym celu wymaga się zgody, również w zależności od danego rodzaju gruntów (3).
1. Rozporządzenie nr 555/2008 jako źródło upoważnienia do wejścia na grunty prywatne w celu przeprowadzenia kontroli?
33.
Z brzmienia i kontekstu rozporządzenia nr 555/2008 wynika, że rozporządzenie to nie reguluje kwestii dostępu do gruntów prywatnych w celu przeprowadzenia kontroli na miejscu. Dlatego też nie może samo w sobie stanowić wystarczającej podstawy prawnej, z której wynikałoby ogólne upoważnienie do wejścia na grunty mimo braku zgody ze strony plantatora winorośli, jeżeli taka zgoda jest wymagana w świetle prawa krajowego.
34.
Po pierwsze, z kilku przepisów tego rozporządzenia jasno wynika, że to państwa członkowskie decydują o szczegółowym kształcie różnych przewidzianych tam kontroli, w tym również o tym, czy wejście na grunty prywatne w celu przeprowadzenia kontroli na miejscu jest uzależnione od uzyskania zgody ze strony plantatora winorośli.
35.
W odniesieniu do kontroli w ogólności art. 76 rozporządzenia nr 555/2008 stanowi, że państwa członkowskie wprowadzają skuteczne, stosowne i odstraszające kontrole i środki w zakresie, w jakim są one niezbędne dla zapewnienia prawidłowego stosowania rozporządzenia. W szczególności zgodnie z art. 76 lit. a) państwa członkowskie gwarantują, aby istniała możliwość sprawdzenia wszystkich kryteriów kwalifikowalności określonych przez Unię lub prawodawstwo krajowe. Na podstawie art. 76 lit. d) państwa członkowskie definiują metody i sposoby weryfikacji oraz wskazują, kto jest poddawany kontrolom. Ponadto art. 83 stanowi, że każde państwo członkowskie podejmuje stosowne środki w celu ułatwienia pracy urzędników swoich właściwych organów.
36.
Wszystkie te przepisy wyraźnie wskazują, że chociaż rozporządzenie nr 555/2008 wymaga przeprowadzania kontroli, pozostawia państwom członkowskim uregulowanie wszelkich elementów, które nie zostały wyraźnie określone w jego przepisach. Rozporządzenie pozostawia więc państwom członkowskim szeroki zakres uznania co do sposobu przeprowadzania kontroli.
37.
Wniosek ten dotyczy w równym stopniu szczególnej kategorii środków, jaką stanowią kontrole na miejscu. Artykuł 78 ust. 1 rozporządzenia nr 555/2008 określa tylko jeden atrybut tych kontroli: „kontrole na miejscu są niezapowiedziane. Jednakże można wystosować pismo zapowiadające kontrolę ograniczone ściśle do niezbędnego minimum, o ile nie spowoduje to zagrożenia celu kontroli. Pismo takie można wystosować w wyprzedzeniem nie dłuższym niż 48 godzin z wyjątkiem należycie uzasadnionych przypadków lub środków, w przypadku których przewidziano systematyczne kontrole na miejscu”.
38.
Jakie są ewentualne konsekwencje tego konkretnego przepisu dla kwestii uzyskania zgody na wejście na grunty prywatne? Według Komisji uzyskanie wyraźnej zgody na wejście na grunty prywatne byłoby niezgodne z przepisem, który mówi o tym, że kontrole na miejscu są, co do zasady, niezapowiedziane. Taki wymóg wiązałby się bowiem z koniecznością uprzedniego zawiadomienia o kontroli, gdy tymczasem takie powiadomienie powinno stanowić wyjątek.
39.
Na pewnym poziomie Komisja ma rację: prośba o zgodę plantatora winorośli na wejście na jego grunty – jeżeli zgoda taka jest wymagana w świetle prawa krajowego – rzeczywiście oznaczałaby nawiązanie kontaktu z tą osobą, a tym samym „zapowiedzenie” kontroli. Mam jednak wrażenie, że Komisja przedstawia dość daleko idące argumenty na podstawie przepisu, który dotyczy po prostu innej kwestii.
40.
Po pierwsze, patrząc na samo brzmienie przepisu, „niezapowiedziane” oznacza „niezapowiedziane”. Słowo to, użyte w odniesieniu do kontroli, oznacza naturalnie, że mogą się one odbywać w dowolnym czasie, bez uprzedniego zawiadomienia plantatora winorośli. Różne wersje językowe tego przepisu ( 4 ) oraz sposób, w jaki art. 78 jest skonstruowany jako całość, świadczą o tym, że „niezapowiedziane” oznacza jedynie brak uprzedniego zawiadomienia. Wynika z tego, że nie ma obowiązku informowania plantatora winorośli czy też jego przedstawiciela o zamiarze przeprowadzenia kontroli lub jej części ( 5 ). Urzędnik przeprowadzający kontrolę może więc pojawić się w dowolnym dniu, który uzna za stosowny, nie zawiadamiając plantatora winorośli o wizycie.
41.
Jednak „niezapowiedziane” z pewnością nie jest synonimem „bez zgody”. „Brak zawiadomienia lub informacji” nie oznacza „zgody na wejście”. Istotny w tym względzie jest cel zaniechania zawiadomienia. Można założyć, że powodem, dla którego prawodawca Unii umieścił w rozporządzeniu konkretny przepis o zaniechaniu zawiadamiania o kontroli, miało być zapobieżenie potencjalnej pokusie przedstawiania niektórych faktów w bardziej sprzyjającym świetle przed kontrolami, wyłącznie na potrzeby kontroli i czas ich przebiegu. Tak więc jeśli plantator winorośli nie wie, kiedy kontrolo zostanie przeprowadzona, można uznać, że urzędnik przeprowadzający kontrolę zawsze będzie w stanie zobaczyć rzeczywisty stan rzeczy.
42.
Jeżeli rzeczywiście taki jest cel tego przepisu, nie widzę, w jaki sposób uzyskiwanie zgody na wejście – jeżeli jest wymagane na mocy prawa krajowego dla danego rodzaju gruntów – miałoby doprowadzić do udaremnienia ogólnego celu niezapowiedzianych kontroli. Można sobie wyobrazić, że urzędnik przeprowadzający danego dnia niezapowiedzianą kontrolę poprosi o zgodę na wejście na grunty zaraz po przybyciu na miejsce, bezpośrednio przed rozpoczęciem kontroli. Taka kontrola z pewnością nadal jest „niezapowiedziana” w rozumieniu art. 78, ale odbywa się również za zgodą plantatora winorośli, a więc bez naruszania w żaden sposób celu przepisu.
43.
Po drugie, istnieje również argument kontekstualny. Poza przepisami wyraźnie wskazanymi przez sąd odsyłający inne przepisy rozporządzenia nr 555/2008 również potwierdzają, że to do państw członkowskich należy ustanowienie przepisów proceduralnych dotyczących przeprowadzania kontroli na miejscu i że z samego rozporządzenia nie można wywodzić upoważnienia do wejścia na grunty. W szczególności art. 83 lit. a) rozporządzenia nr 555/2008 przewiduje, że państwa członkowskie gwarantują, że urzędnicy przeprowadzający kontrolę „posiadają dostęp do winnic, [instalacji służących do] produkcji [i przechowywania] wina […], instalacji służących do przetwarzania produktów sektora wina oraz pojazdów do transportu tych produktów”.
44.
Nasuwa się proste pytanie: jeżeli rzeczywiście intencją prawodawcy byłoby ustanowienie „dorozumianego” upoważnienia do wchodzenia na grunty, dlaczego wprowadzałby on również konkretny przepis stanowiący, iż państwa członkowskie gwarantują, aby urzędnicy dokonujący kontroli mieli dostęp do winnic?
45.
Można wskazać szerszą analogię między urzędnikami przeprowadzającymi kontrolę na podstawie rozporządzenia nr 555/2008 a urzędnikami Komisji działającymi na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1/2003 ( 6 ). Na mocy art. 20 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003 urzędnicy Komisji mają prawo do wchodzenia do wszelkich pomieszczeń, na teren i do środków transportu przedsiębiorstwa w celu prowadzenia dochodzenia w przedmiocie naruszenia zasad prawa konkurencji przez takie przedsiębiorstwo. Jednakże zgodnie z rozporządzeniem nr 1/2003 uprawnienia dochodzeniowe Komisji nie obejmują włamania w przypadku napotkania przeszkody, a więc Komisja musi w takiej sytuacji uzyskać zgodę sądu na wejście. W tym kontekście Trybunał orzekł, że urzędnicy Komisji są uprawnieni do wchodzenia do wybranych przez siebie lokali, „nie mogą oni natomiast przy użyciu siły wejść do pomieszczeń lub uzyskać dostępu do mebli, ani zmusić personelu przedsiębiorstwa do udzielenia im takiego dostępu, ani dokonywać przeszukania bez zgody osób zarządzających przedsiębiorstwem” ( 7 ).
46.
Oczywiście charakter pomieszczeń, do których można uzyskać dostęp w kontekście prawa konkurencji na podstawie rozporządzenia nr 1/2003, prawdopodobnie różni się od charakteru winnic ( 8 ). Jednakże argument podniesiony przeze mnie w odniesieniu do rozporządzenia nr 1/2003 jest innej natury. Po pierwsze, większe znaczenie ma analogia do wzajemnego oddziaływania między rozporządzeniem Unii nakazującym przeprowadzanie kontroli a prawodawstwem krajowym. Podobnie jak rozporządzenie nr 555/2008 również rozporządzenie 1/2003 wymaga przeprowadzania kontroli czy dochodzeń. Wybór metod, w tym kwestię warunków wchodzenia na teren prywatny, pozostawia się jednak państwom członkowskim. Po drugie, należy zwrócić uwagę na pewną różnicę: jeśli upoważnienia urzędników Komisji do wchodzenia na teren prywatny nie można wywodzić z rozporządzenia nr 1/2003 w celu egzekwowania kluczowego obszaru polityki prawnej Unii, nie jestem w stanie zrozumieć, a fortiori, dlaczego powinno się – czy też w ogóle można by – przyznawać dalej idące uprawnienia w rozporządzeniu nr 555/2008, w związku z którym urzędnicy przeprowadzający kontrolę sprawdzają „jedynie”, czy osoba ubiegająca się o wsparcie spełnia wszystkie warunki jego uzyskania.
47.
Podsumowując, wobec braku w rozporządzeniu nr 555/2008 konkretnego przepisu, który wykluczałby konieczność uzyskania zgody na wejście na teren prywatny lub też wymagał jej uzyskania, rozporządzenie to nie może stanowić wystarczającej podstawy prawnej upoważniającej urzędników przeprowadzających kontrolę do wchodzenia na grunty rolne, jeżeli prawo krajowe wymaga uzyskania zgody na wejście na dany rodzaj gruntów.
2. Upoważnienie do wejścia na grunty prywatne wynikające z systemu i logiki programów pomocowych Unii?
48.
Niezależnie od (lub równolegle do) argumentu, że upoważnienie do wchodzenia na grunty prywatne bez uzyskania wyraźnej zgody wynika z rozporządzenia nr 555/2008, rząd francuski i Komisja twierdzą, że upoważnienie to wynika z samego systemu i logiki programów pomocowych Unii. Argument ten polega na założeniu, że kontrole przeprowadza się zasadniczo dlatego, że złożono wniosek o przyznanie pomocy. Wchodzenie na teren, którego dotyczy wniosek o przyznanie pomocy, jest konieczne, aby kontrole te były skuteczne. W związku z tym należy założyć, że wnioskodawca w sposób dorozumiany wyraził zgodę na wchodzenie na jego grunty poprzez samo złożenie wniosku o przyznanie pomocy.
49.
Aby wzmocnić to stanowisko, rząd francuski dodaje kolejny argument, który odnosi się do oświadczenia znajdującego się na krajowym formularzu wniosku o przyznanie pomocy, stosowanym w czasie, gdy miały miejsce badane w niniejszej sprawie okoliczności faktyczne. Jak utrzymuje rząd francuski, formularz ten zawierał stwierdzenie, że każdy wnioskodawca „zobowiązuje się przedstawić na żądanie władz wszelkie dokumenty potwierdzające, a także zezwolić na niezbędne czynności weryfikacyjne” ( 9 ). W związku z tym wnioskodawca, podpisując formularz, wyraził zgodę na wszystkie kolejne kroki, w tym na wejście urzędników na jego grunty w celu przeprowadzenia kontroli na miejscu bez pytania o zgodę.
50.
Odnosząc się najpierw do konkretnej argumentacji rządu francuskiego dotyczącej krajowego formularza, muszę przyznać, że nie uważam tego argumentu za istotny z dwóch powodów.
51.
Po pierwsze, w odniesieniu do samego brzmienia formularza należy stwierdzić, że potrzeba wielu kroków argumentacyjnych (i wyobraźni interpretacyjnej), aby oświadczenie „Niniejszym zobowiązuję się zezwolić na niezbędne czynności weryfikacyjne” uznać za tożsame z oświadczeniem „Niniejszym upoważniam urzędników przeprowadzających kontrole do wchodzenia na moje grunty bez uzyskania zgody z mojej strony”. Taką rozszerzającą wykładnię byłoby dość trudno pogodzić z ogólną zasadą wykładni oświadczeń o zrzeczeniu się praw, która musi opierać się na naturalnym i powszechnym znaczeniu interpretowanych słów i wyklucza wykładnię rozszerzającą.
52.
Po drugie, formularz, o którym mowa, jest dokumentem krajowym, co ma może jeszcze większe znaczenie. Nawet jeśli – stosując wykładnię rozszerzającą – można by na jego podstawie wyciągać wnioski co do praw i obowiązków wnioskodawcy w świetle prawa krajowego, trudno mi zrozumieć, jak formularz ten można by wykorzystać w celu dokonania wykładni środka przewidzianego w prawie Unii, który ma być taki sam we wszystkich państwach członkowskich, niezależnie od ewentualnych różnic w treści stosowanego w danym kraju formularza.
53.
Przechodząc do bardziej ogólnego argumentu odwołującego się do ogólnego systemu i logiki programów pomocowych Unii, na których ma także opierać się rozporządzenie nr 555/2008, muszę przyznać, że uważam ten argument nie tylko za nieprzekonujący, ale również za bardzo wątpliwy pod względem zasadniczym. Można wyróżnić w tym argumencie dwie warstwy – szczegółową i ogólną.
54.
Analizując konkretne okoliczności niniejszej sprawy, w poprzedniej części opinii stwierdziłem, że samo rozporządzenie nie precyzuje, czy wejście na teren prywatny w celu przeprowadzenia kontroli wymaga uzyskania zgody. Skąd nawet plantator winorośli o prawdziwie herkulesowych cechach, który spędza wieczory, czytając odpowiednie prawodawstwo Unii, orzecznictwo i wszelkie inne stosowne dokumenty, mógłby wiedzieć, że taka zgoda nierozerwalnie wiąże się z systemem i logiką tych programów, jeśli nie jest to nigdzie napisane? Można dodać, że to samo dotyczy ewentualnej „ogólnej zgody ex ante” czy też „zrzeczenia się praw” w formularzu wniosku – nawet gdyby powiedzieć, że wyrażenie zgody na wszelkie „niezbędne czynności weryfikacyjne” obejmuje wszystko, co jest niezbędne przy podejmowaniu kolejnych kroków mających na celu ustalenie, czy warunki przyznania pomocy zostały spełnione, można znów założyć, że kroki te ograniczą się do kroków podejmowanych w sposób wyraźnie określony w odnośnych przepisach.
55.
Jednak to bardziej ogólny wymiar tego argumentu jest, moim zdaniem, głęboko problematyczny. Zakłada on istnienie upoważnienia, które nie jest wyraźnie zawarte w obowiązującym prawie, z uwagi na jego rzekomą niezbędność dla wzmocnienia skuteczności całego systemu. Pomijając na razie kwestię, czy jest ono rzeczywiście niezbędne ( 10 ), arbitralny i otwarty charakter tego argumentu jest bardzo niepokojący dla każdej społeczności opartej na rządach prawa. Czy cel uświęca środki niezależnie od tego, co mówi prawo? Jeśli tak jest w istocie, to rozporządzenie nr 555/2008 nie tylko upoważnia do wchodzenia na ogrodzony teren prywatny w celu przeprowadzenia tam kontroli na miejscu, a także – przypuszczalnie – do włamywania się do pomieszczeń przedsiębiorstwa, a być może nawet domu plantatora winorośli w celu zgromadzenia dokumentacji potwierdzającej ewentualne nieprawidłowości we wniosku o udzielenie pomocy. Zgodnie z tą samą logiką można by uznać, że rozporządzenie nr 555/2008 w sposób dorozumiany obejmuje oba te przykłady, ponieważ nie wspomina o takich możliwościach (nie wymaga w ich wypadku uzyskania zgody), a taki środek z pewnością wzmocniłby skuteczność (effet utile) aktu prawnego.
56.
Podczas rozprawy Komisja dodała pomocniczy argument na poparcie tego toku rozumowania, związany z logiką programów pomocowych Unii, sugerując, że w ścisłym kontekście administrowania świadczeniami (przy użyciu niemieckiego terminu Leistungsverwaltung) wymóg podstawy prawnej jest mniej rygorystyczny niż w obszarze prawa karnego. W związku z tym znalezienie odpowiedniej podstawy prawnej uzasadniającej wchodzenie na grunty bez uzyskania wyraźnej zgody miałoby być mniej istotne.
57.
Nie zgadzam się z takim stanowiskiem.
58.
Oba te toki rozumowania są, moim zdaniem, całkowicie sprzeczne z zasadami legalności wszystkich działań publicznych i rządów prawa. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem „każda ingerencja władz publicznych w dziedzinę prywatnej działalności jakiejkolwiek osoby […] musi mieć podstawę prawną” ( 11 ). Ochrona przed arbitralną lub nieproporcjonalną ingerencją władz publicznych jest ogólną zasadą prawa Unii. Ponadto w kontekście prawa Unii istnieje również konstytucyjna zasada przyznawania kompetencji, która – jeśli traktować ją poważnie – dodatkowo ogranicza, z pewnością w obszarach kompetencji dzielonych, zasadność i potrzebę funkcjonalnego rozszerzania kompetencji Unii. Wreszcie uważam, że argumentacja przedstawiona przez Komisję, sugerująca w istocie, że „jeśli wypłaca się pieniądze, legalność nie ma (aż takiego) znaczenia”, miała charakter eksperymentalny i pomocniczy, przez co nie ma potrzeby dalej rozwodzić się nad jej słabością ( 12 ).
59.
Z tych powodów upoważnienia do wchodzenia na teren prywatny bez uzyskania zgody nie można wywodzić z systemu i logiki programów pomocowych Unii. W związku z powyższym ani rozporządzenie nr 555/2008, ani szeroko rozumiany system, na którym opierają się programy pomocowe Unii, nie pozwalają na stwierdzenie, że wejście na grunty prywatne byłoby dozwolone bez uzyskania zgody, jeżeli przepisy krajowe wymagają stosownego upoważnienia w wypadku danego rodzaju terenu.
60.
To prowadzi mnie do ostatniej refleksji związanej z tą kwestią, inspirowanej drugim pytaniem postawionym przez sąd odsyłający: czy należy dokonać rozróżnienia ze względu na to, czy grunty, których sprawa dotyczy, są ogrodzone, czy nie? Moja odpowiedź na to pytanie jest krótka: nie. Poprzedni wniosek jest niezależny od tego, czy grunty są ogrodzone, czy też nie.
61.
Okoliczność faktyczna, na której koncentruje się drugie pytanie postawione przez sąd odsyłający, może nie być do końca istotna dla rozstrzygnięcia sprawy przed sądem odsyłającym. W postanowieniu odsyłającym nie ma mowy o tym, czy przedmiotowy teren był ogrodzony, czy nie. Na rozprawie rząd francuski stwierdził, że był to teren nieogrodzony. Biorąc pod uwagę tę okoliczność faktyczną, pytanie drugie można uznać za hipotetyczne.
62.
Pytanie to ma jednak pośrednie znaczenie dla odpowiedzi na pytanie pierwsze. Niezależnie od tego, czy grunt jest ogrodzony, czy nie, odpowiedź, jakiej ma udzielić Trybunał, powinna być spójna w odniesieniu do obu przypadków. Trudno byłoby wyobrazić sobie dokonanie wykładni rozporządzenia nr 555/2008 w taki sposób, aby zawierało ono upoważnienie do wchodzenia na teren prywatny, jeśli jest on nieogrodzony – niezależnie od tego, co w tej sprawie na temat uzyskania zgody mówi prawo krajowe – a nie zawierało takiego upoważnienia, jeśli jest on akurat ogrodzony. Rozporządzenie nr 555/2008 w równy sposób traktuje oba te scenariusze, nie wspominając nic o żadnym z nich.
63.
Jednak trzeba przyznać, że interpretowanie rozporządzenia nr 555/2008 w taki sposób, że urzędnicy przeprowadzający kontrole mogą wchodzić na grunty ogrodzone bez potrzeby uzyskania zgody plantatora winorośli, a więc wywodzenie z prawodawstwa Unii „prawa do przechodzenia przez ogrodzenie” dla urzędników przeprowadzających kontrole byłoby nie do pogodzenia z prawem własności lub prawem do nienaruszalności miru domowego, co też – co zrozumiałe – zakwestionował sąd odsyłający w pytaniu trzecim. W ten sposób pytanie drugie pomaga odpowiedzieć na pytanie pierwsze, ponieważ w świetle pytania drugiego tym bardziej oczywiste staje się to, iż na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć w ten sposób, że rozporządzenie nie zawiera ogólnego upoważnienia do wchodzenia na grunty bez uzyskania zgody, jeżeli taka zgoda jest wymagana w prawie krajowym.
3. (Praktyczne) uwagi końcowe
64.
Dla jasności – art. 76, 78 i 81 rozporządzenia nr 555/2008 wraz z innymi przepisami tego rozporządzenia wyraźnie zezwalają na przeprowadzanie (co do zasady niezapowiedzianych) kontroli na miejscu. Jednakże nie przewidują one przeprowadzania kontroli bez zgody plantatora winorośli na wejście na jego grunty. Rozporządzenie nr 555/2008 pozostawia państwom członkowskim, w pewnych granicach (które zostaną przedstawione poniżej), decyzję o tym, czy wejście na grunt prywatny w celu przeprowadzenia kontroli wymaga zgody plantatora winorośli.
65.
Dlatego też niezależnie od tego, jaką decyzję państwo członkowskie podejmuje w kwestii ewentualnego wymogu uzyskania wyraźnej zgody plantatora winorośli na wejście na jego grunty, władze krajowe muszą oczywiście przeprowadzać kontrole w sposób, który jest całkowicie zgodny z krajowymi przepisami dotyczącymi kontroli na miejscu i wchodzenia na teren prywatny.
66.
Jest mało prawdopodobne, aby w praktyce takie ramy proceduralne utrudniały efektywne przeprowadzanie kontroli w jakikolwiek namacalny sposób, mimo że w toku postępowania wielokrotnie sugerowano inaczej.
67.
Po pierwsze, urzędnik przeprowadzający kontrolę może korzystać z dostępnych środków krajowych w celu wejścia na prywatne grunty rolne – to oczywiście całkowicie logiczne. Zasady obowiązujące w poszczególnych państwach członkowskich różnią się w tym aspekcie. W niektórych państwach członkowskich wchodzenie na nieogrodzone grunty rolne i przechodzenie przez nie są – pod pewnymi warunkami – powszechnie dozwolone. Na przykład, jak wynika z uwag na piśmie złożonych przez rząd francuski, prawo francuskie nie penalizuje wejścia na nieogrodzone grunty prywatne, jeżeli nie dochodzi do uszkodzenia mienia. Wydaje się więc, że na obszarach wiejskich wejście na grunty rolne jest często dozwolone bez wyraźnej zgody plantatora winorośli. Jeżeli prawo krajowe zezwala pod takimi warunkami na wejście na teren prywatny bez zgody właściciela każdemu, to dotyczy to oczywiście również urzędników przeprowadzających kontrolę.
68.
Po drugie, jeżeli niezbędne kontrole można przeprowadzić efektywnie, nie wchodząc na grunty, na co w świetle prawa krajowego trzeba by uzyskać zgodę, skorzystanie z takiej możliwości jest oczywiście lepsze od ewentualnego dopuszczenia się wtargnięcia. Kontrole na miejscu nie zawsze wymagają wchodzenia na grunty. Można przypuszczać, że dokonanie karczowania można czasami zweryfikować z pewnej odległości, np. zaglądając przez ogrodzenie z drogi publicznej lub z innej działki. W obliczu rozwoju nowych technologii wydaje się to tym bardziej prawdopodobne. W rozporządzeniu nr 555/2008 wyraźnie stwierdzono nawet, że kontrole można przeprowadzać za pomocą teledetekcji, która nie wymaga obecności na kontrolowanym terenie ( 13 ).
69.
Po trzecie, kontrole na miejscu powinno się przeprowadzać z poszanowaniem zasady proporcjonalności. Wynika to z kilku przepisów rozporządzenia nr 555/2008, w tym z omówionego już art. 78 ust. 1. Przepis ten przewiduje bowiem wyjątki od „niezapowiedzianego” charakteru kontroli, który, nawiasem mówiąc, został istotnie ograniczony w ostatniej wersji tego przepisu ( 14 ). Istnienie wyjątków wraz ze wspomnianym ograniczeniem świadczy o tym, że przepis ten pozwala być może na okazanie pewnej uprzejmości wobec osoby poddawanej kontroli bez jakiegokolwiek uszczerbku dla skuteczności kontroli ( 15 ). Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że z art. 78 ust. 1 nie wynika prawny obowiązek, aby urzędnicy przeprowadzający kontrole zachowywali się w taki sposób.
70.
Po czwarte i ostatnie, należy podkreślić, że uzyskanie zgody plantatora winorośli na wejście na jego teren w przypadkach, w których taka zgoda jest wymagana dla danego rodzaju gruntów na mocy prawa krajowego, w żaden sposób nie zagraża celowi rozporządzenia nr 555/2008, jakim jest ochrona interesów finansowych Unii.
71.
Zgodnie z art. 78 ust. 3 rozporządzenia nr 555/2008 wniosek o przyznanie pomocy jest odrzucany, jeżeli beneficjenci uniemożliwiają przeprowadzenie kontroli na miejscu. W kontekście innych regulacji dotyczących programów wspierania rolnictwa ( 16 ) Trybunał orzekał już, że uniemożliwienie przeprowadzania kontroli musi wywoływać poważne konsekwencje prawne takie jak odrzucenie rozpatrywanych wniosków o przyznanie pomocy. Odrzucenie to stanowi konsekwencję prawną niemożności przeprowadzenia rzeczywistej weryfikacji zgodności z warunkami przyznawania pomocy ( 17 ). Niemożność ta może wynikać w szczególności z umyślnego zachowania rolnika, ale też z „każdego działania lub zaniechania działania wynikającego z niedbalstwa rolnika lub jego przedstawiciela, które w konsekwencji uniemożliwiło przeprowadzenie pełnej kontroli na miejscu, jeżeli ten rolnik lub jego przedstawiciel nie przyjął wszelkich środków, których można racjonalnie oczekiwać z jego strony dla zapewnienia przeprowadzenia w pełni tej kontroli” ( 18 ).
72.
Biorąc pod uwagę tak poważne konsekwencje utrudniania kontroli, którego przejawem jest oczywiście nieuzasadniona odmowa zgody na wejście urzędnika na grunty podlegające kontroli, nie widzę potrzeby, aby w imię skuteczności kontroli doszukiwać się ogólnego upoważnienia do wchodzenia na grunty rolne (ogrodzone lub nie) bez zgody plantatora winorośli niezależnie od przepisów obowiązujących w danym kraju. W przypadku nieuzasadnionej odmowy udzielenia zgody wniosek o pomoc i tak zostanie w każdym przypadku odrzucony, a wnioskodawca poniesie wynikające z tego konsekwencje.
73.
Podsumowując, ani przepisy rozporządzenia nr 555/2008, ani szeroko rozumiany system i logika programów pomocowych Unii nie mogą być interpretowane jako upoważniające urzędników przeprowadzających kontrole na miejscu do wchodzenia na grunty rolne, bez względu na to, czy są one ogrodzone, czy nie, jeśli nie uzyskano zgody ze strony plantatora winorośli, a zgoda taka jest wymagana w świetle prawa krajowego. Warunki wejścia na teren prywatny, w tym kwestia ewentualnego wymogu uzyskania zgody na wejście na dany rodzaj gruntów, podlegają przepisom krajowym.
B. Prawo Unii ogranicza autonomię państw członkowskich w zakresie sposobu przeprowadzania kontroli.
74.
Fakt, że samo prawo Unii nie przewiduje upoważnienia do wejścia na grunty prywatne niezależnie od przepisów krajowych regulujących tę kwestię, nie oznacza oczywiście, że prawo Unii jest całkowicie nieistotne. Mimo że prawo to nie przyznaje tego konkretnego upoważnienia, przewiduje ono pewne ograniczenia autonomii państw członkowskich w zakresie sposobu przeprowadzania kontroli wymaganych przez rozporządzenie nr 555/2008.
75.
Dwa takie rodzaje ograniczeń zostaną pokrótce omówione w niniejszej części zamykającej – ograniczenia wynikające z samego rozporządzenia nr 555/2008 (1) oraz te wynikające z praw podstawowych, a konkretnie z prawa własności i prawa do nienaruszalności miru domowego (2).
1. Ograniczenia wynikające z rozporządzenia nr 555/2008
76.
Po pierwsze, jak w wielu innych obszarach wdrażania i egzekwowania prawa Unii na szczeblu krajowym z upoważnienia Unii ( 19 ), w tym również w kontekście rozporządzenia nr 555/2008, jak wprost wynika z jego art. 76, kontrole powinny być skuteczne, stosowne i odstraszające. „Skuteczność” nie oznacza jednak – jak próbowałem wyjaśnić w poprzedniej części niniejszej opinii – że wszystko jest dozwolone i można nie szanować zasady legalności ( 20 ).
77.
Po drugie, można stwierdzić, że art. 80 ust. 2 rozporządzenia 555/2008 ustanawia (choć w ograniczonym zakresie) prawo do bycia wysłuchanym. Zgodnie z art. 80 ust. 1 rozporządzenia z każdej kontroli na miejscu sporządza się sprawozdanie, umożliwiające przegląd szczegółów przeprowadzonej kontroli. Sprawozdanie musi zawierać szereg danych takich jak wskazanie osób obecnych, dokonanie weryfikacji, czy dany obszar był właściwie utrzymywany – w przypadku programu karczowania, wskazanie, czy dany podmiot został powiadomiony o planowanej kontroli, a jeżeli tak, to z jakim wyprzedzeniem. Na mocy art. 80 ust. 2 rozporządzenia w przypadku, gdy wykryto rozbieżności między informacjami podanymi we wniosku a sytuacją zastaną podczas kontroli, plantator otrzymuje kopię sprawozdania z kontroli i ma możliwość podpisania go, zanim właściwy organ wyciągnie wnioski.
78.
Można się zastanawiać, co może oznaczać sformułowanie „możliwość podpisania”, ale nie ma wątpliwości, że osoba składająca wniosek o udzielenie pomocy ma prawo do otrzymania informacji o negatywnych ustaleniach faktycznych wynikających z kontroli na miejscu. Ponadto, skoro wszystko to powinno mieć miejsce, zanim właściwy organ wyciągnie wnioski z ustaleń pod kątem swojej ostatecznej decyzji, oczywiste jest to, że wnioskodawca powinien mieć możliwość zakwestionowania niekorzystnych ustaleń faktycznych poczynionych przez właściwy organ.
79.
Artykuł 80 ust. 2 rozporządzenia 555/2008 wydaje się dostosowanym do kontekstu wyrażeniem prawa do bycia wysłuchanym, stanowiącego element ogólnej zasady poszanowania prawa do obrony. Z ugruntowanego orzecznictwa wynika, że „zgodnie z tą zasadą adresaci decyzji, które w sposób odczuwalny oddziałują na ich interesy, powinni być w stanie skutecznie przedstawić swoje stanowisko odnośnie do elementów, na których organ administracyjny zamierza oprzeć swoją decyzję. Obowiązek ten ciąży na organach administracyjnych państw członkowskich wówczas, gdy podejmują one decyzję należącą do zakresu stosowania prawa Unii, nawet jeśli właściwe prawo Unii nie przewiduje wyraźnie takiej formalności” ( 21 ).
80.
To, jak prawo do bycia wysłuchanym będzie realizowane w postępowaniu krajowym, stanowi przedmiot kompetencji państwa członkowskiego. Z jednej strony można z pewnością udostępnić sprawozdanie plantatorowi winorośli kilka dni po kontroli. Opcja ta nie wymagałaby obecności plantatora winorośli podczas kontroli, ale wymagałaby, aby właściwy organ wstrzymał się z wnioskami ze sprawozdania do momentu, kiedy wnioskodawca je podpisze. Z drugiej strony równie możliwy jest scenariusz, w którym państwa członkowskie zapewniają realizacją prawa do bycia wysłuchanym na wcześniejszym etapie, w szczególności podczas samej kontroli czy też, mówiąc bardziej precyzyjnie, zaraz po jej przeprowadzeniu. Istotnie rozsądnie – a być może również efektywniej – byłoby zezwolić plantatorowi winorośli na obecność podczas kontroli i poprosić go o podpisanie sprawozdania na zakończenie czynności. W tym celu byłoby logiczne, aby urzędnik przeprowadzający kontrolę zawczasu zwrócił się do plantatora winorośli z prośbą o wyraźną zgodę na wejście na jego grunty – z uwagi na jego obecność.
81.
Rozporządzenie nr 555/2008 nie przewiduje jednak wyraźnie takiego obowiązku. W związku z tym to do prawodawcy krajowego należy ukształtowanie prawa do bycia wysłuchanym w sposób, który uważa za stosowny. W każdym razie państwa członkowskie muszą zagwarantować, że w razie wykrycia rozbieżności między informacjami zawartymi we wniosku a rzeczywistą sytuacją stwierdzoną podczas kontroli na miejscu plantator winorośli będzie mógł skutecznie skorzystać z prawa do bycia wysłuchanym, zanim zostanie podjęta jakakolwiek formalna decyzja w jego sprawie. W tym celu sprawozdanie musi zawierać wszelkie potrzebne informacje wskazane w art. 80 ust. 1 rozporządzenia, co podlega ocenie sądu odsyłającego.
2. Ograniczenia wynikające z praw podstawowych
82.
Rozporządzenie nr 555/2008 pozostawia państwom członkowskim decyzję o sposobie przeprowadzania kontroli na miejscu w odniesieniu do warunków wejścia na grunty prywatne, a konkretnie o ewentualnego wymogu uzyskania wyraźnej zgody plantatora winorośli na wejście na określony rodzaj gruntów (ogrodzonych lub nie(. Ponieważ prawo Unii nie stanowi wystarczającej podstawy prawnej, aby wchodzić na grunty prywatne bez zgody właściciela, nie ma już potrzeby odnosić się do pytania trzeciego, dotyczącego zgodności art. 76, 78 i 81 rozporządzenia z zasadą nienaruszalności miru domowego. Pytanie trzecie zakłada bowiem udzielenie odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, a w niniejszej opinii nie proponuję udzielenia takiej odpowiedzi.
83.
Jednakże kwestia praw podstawowych jako ograniczeń dotyczących sposobu przeprowadzania kontroli na miejscu pozostaje częściowo istotna z innej perspektywy – prawo Unii ogranicza autonomię państw członkowskich w zakresie ustanawiania warunków wchodzenia na grunty prywatne. W końcowej części niniejszej opinii bardzo zwięźle wyjaśnię te ograniczenia w odniesieniu do tego drugiego wymiaru.
84.
W pytaniu trzecim sąd odsyłający podniósł jedynie prawo podstawowe do nienaruszalności miru domowego (art. 7 karty). Jednakże w niniejszym przypadku potencjalne znaczenie ma również inne prawo: prawo własności (art. 17 ust. 1 karty).
85.
Zgodnie z art. 51 ust. 1 karty postanowienia tego artykułu znajdują zastosowanie do państw członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim państwa te stosują prawo Unii. W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że państwa członkowskie działają w zakresie stosowania prawa Unii, kiedy przeprowadzają kontrole wyraźnie wymagane na mocy rozporządzenia nr 555/2008. Dlatego prawa podstawowe Unii, w tym w szczególności karta i ogólne zasady prawa Unii, mają zastosowanie w niniejszej sprawie.
86.
Wniosku tego nie zmienia fakt, że – jak podnosi rząd francuski – karta nie miałaby formalnie zastosowania do niniejszego stanu faktycznego rationae temporis. W dużym stopniu, a z pewnością w odniesieniu do prawa własności i prawa do nienaruszalności miru domowego, karta stanowi bowiem jedynie kodyfikację praw podstawowych, które i tak były już uznawane za ogólne zasady prawa Unii ( 22 ). Karta może zatem stanowić wskazówkę w niniejszej sprawie, ponieważ można się na nią powoływać w celach interpretacyjnych, mimo że nie obowiązywała w czasie, gdy miały miejsce analizowane okoliczności faktyczne ( 23 ).
87.
Z tego samego względu nie ma znaczenia, że sąd odsyłający nie odwołał się w swym postanowieniu do karty, lecz do europejskiej konwencji praw człowieka (zwanej dalej „konwencją”). Na podstawie art. 52 ust. 3 karty w zakresie, w jakim zawiera ona prawa, które odpowiadają prawom zagwarantowanym w konwencji, ich znaczenie i zakres są takie same jak znaczenie i zakres praw przyznanych przez konwencję, przy czym prawo Unii może przyznawać szerszą ochronę. Ponieważ nienaruszalność miru domowego i prawo własności są chronione na mocy zarówno prawa Unii, jak i konwencji, konwencja i orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zwanego dalej „ETPC”) mają oczywiście znaczenie dla niniejszej sprawy ( 24 ).
88.
Jeśli chodzi o prawo własności, z trzech rodzajów potencjalnej ingerencji w to prawo prawdopodobne mogłoby być naruszenie niezakłóconego korzystania z mienia ( 25 ). Takie rozważania naturalnie powinny zostać przeprowadzone przez sąd krajowy, ale jest dość prawdopodobne, że wtargnięcie polegające na wejściu na nieogrodzone grunty prywatne w celu przeprowadzenia kontroli bez upoważnienia wymaganego w świetle prawa krajowego, niepołączone z uszkodzeniem mienia, nie stanowiłoby naruszenia praw podstawowych. Tego rodzaju ingerencja byłaby zapewne uzasadniona, ponieważ prawdopodobnie nie wykraczałaby poza to, co jest konieczne do skutecznego przeprowadzenia kontroli. Tak więc, chociaż potencjalnie nielegalny, taki sposób przeprowadzania kontroli prawdopodobnie nie byłby równoznaczny z naruszeniem podstawowego prawa własności.
89.
Natomiast – w związku z pytaniem drugim – jeżeli dane grunty miałyby być ogrodzone, wejście na nie bez zgody plantatora winorośli stanowiłoby bardziej znaczącą ingerencję w prawo własności, ponieważ oznaczałoby w efekcie dokonanie włamania. Kwestia ta zależałaby od okoliczności faktycznych danej sprawy, ale co do zasady uzasadnienie takiej ingerencji wydaje się o wiele mniej prawdopodobne.
90.
Jeśli chodzi o nienaruszalność miru domowego, prawdą jest, że z biegiem lat ETPC stopniowo rozszerzał pojęcie „domu” o niektóre pomieszczenia gospodarcze, takie jak biura profesjonalistów czy oddziały ( 26 ). Jednak wydaje się, że ta ewolucja znalazła swoje naturalne ograniczenia w sprawach Leveau i Fillon ( 27 ) oraz Khamidov ( 28 ).
91.
Sprawa Leveau i Fillon dotyczyła wejścia urzędnika do gospodarstwa prowadzącego hodowlę trzody chlewnej w celu zbadania, czy rolnicy przestrzegają zasad mających zastosowanie do takich gospodarstw. ETPC orzekł, że gospodarstwo prowadzące hodowlę trzody chlewnej nie może być uznane za objęte pojęciem „domu”. ETPC podkreślił ponadto, że znaczenie domu nie powinno być wypaczane i naruszać zdrowy rozsądek ( 29 ). W sprawie Khamidov ETPC odmówił uznania za objęte pojęciem „domu” dla celów art. 8 konwencji również obiektów przemysłowych, takich jak młyny, piekarnie i magazyny.
92.
Tutejszy Trybunał, za przykładem ETPC, także stwierdził w kontekście przeszukań o świcie, że ochronę miru domowego można rozszerzyć na pomieszczenia spółki ( 30 ). Trybunał wyraźnie uznał też za ogólną zasadę prawa Unii „prawo podstawowe do nienaruszalności miru domowego […], które jest obecnie wyrażone w art. 7 karty, którego odpowiednikiem jest art. 8 EKPC” ( 31 ).
93.
Zgodnie z obecnym orzecznictwem wydaje się zatem, że poza wyraźnie prywatnymi mieszkaniami dowolnego rodzaju istnieje druga kategoria „domu”, obejmująca niektóre rodzaje pomieszczeń przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej. Ta ostatnia kategoria jest jednak ograniczona do miejsc, w których życie prywatne i zawodowe zainteresowanych osób na tyle się przenikają, że nie ma możliwości ich skutecznego rozróżnienia. Mówiąc prościej, taka ochrona została dotychczas rozszerzona na środowisko pracy umysłowej – w odniesieniu do osób rzeczywiście mieszkających w swoich biurach, w których prowadzą również znaczną część ich życia prywatnego.
94.
Natomiast mało prawdopodobne jest, że jako „dom” będą uznawane zwykłe zakłady produkcyjne, czy to przemysłowe, czy rolnicze, gdzie takie połączenie życia zawodowego i prywatnego nie występuje. W żadnym wypadku nie chciałbym podawać w wątpliwość bliskiej, niemal intymnej więzi, jaka prawdopodobnie łączy plantatora winorośli z jego winnicą. Mimo to powyższe rozumowanie, które doprowadziło do pewnego rozszerzenia pojęcia domu w celu objęcia nim niektórych pomieszczeń przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej, po prostu nie ma zastosowania w odniesieniu do otwartych zakładów produkcyjnych, takich jak winnice. Ponadto, mając na względzie logikę i cel pojęcia „domu” w kontekście jego ochrony na podstawie art. 7 karty, nie widzę powodu do dalszego rozszerzania tego pojęcia.
95.
Z tych powodów nie uważam, aby nieogrodzoną winnicę można było uznać za wchodzącą w zakres pojęcia „domu”, chyba że w danym przypadku występowałyby oczywiście inne okoliczności faktyczne uzasadniające odmienny wniosek, na przykład gdyby winnica bezpośrednio przylegała do prywatnego mieszkania lub biura danej osoby ( 32 ).
V. Wnioski
96.
W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania przedstawione przez Conseil d’État (radę stanu, Francja) w następujący sposób:
Artykuły 76, 78 i 81 rozporządzenia Komisji (WE) nr 555/2008 z dnia 27 czerwca 2008 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonywania rozporządzenia Rady (WE) nr 479/2008 w sprawie wspólnej organizacji rynku wina w odniesieniu do programów wsparcia, wymiany handlowej z państwami trzecimi, potencjału produkcyjnego oraz kontroli w sektorze wina nie mogą być interpretowane w ten sposób, że upoważniają one urzędników przeprowadzających kontrole na miejscu do wchodzenia na grunty rolne, bez względu na to, czy są one ogrodzone, czy nie, bez uzyskania zgody plantatora winorośli, jeżeli w świetle prawa krajowego taka zgoda jest wymagana do wejścia na dany rodzaj gruntów. Do prawa krajowego należy uregulowanie warunków wchodzenia na grunty w celu przeprowadzania kontroli na miejscu oraz ustalenie, w jaki sposób kontrole te mają być przeprowadzane w ramach ograniczeń wynikających z prawa Unii, w tym w szczególności z poszanowania praw podstawowych.
( 1 ) Język oryginału: angielski.
( 2 ) Rozporządzenie Komisji (WE) nr 555/2008 z dnia 27 czerwca 2008 r. ustanawiające szczegółowe przepisy wykonawcze do rozporządzenia Rady (WE) nr 479/2008 w sprawie wspólnej organizacji rynku wina w odniesieniu do programów wsparcia, handlu z krajami trzecimi, potencjału produkcyjnego oraz kontroli w sektorze wina (Dz.U. 2008, L 170, s. 1).
( 3 ) Rozporządzenie Rady w sprawie wspólnej organizacji rynku wina, zmieniające rozporządzenia (WE) nr 1493/1999, (WE) nr 1782/2003, (WE) nr 1290/2005 i (WE) nr 3/2008 oraz uchylające rozporządzenia (EWG) nr 2392/86 i (WE) nr 1493/1999 (Dz.U. 2008, L 148, s. 1).
( 4 ) Na przykład po francusku, „de manière inopinée”; po włosku, „senza preavviso”; po niemiecku „unangekündigt”; po hiszpańsku, „sin previo aviso”; po czesku „bez ohlášení”.
( 5 ) Zobacz, w kontekście innego rozporządzenia dotyczącego systemów wsparcia dla rolników, wyrok z dnia 16 czerwca 2011 r., Omejc (C‑536/09, EU:C:2011:398, pkt 32).
( 6 ) Rozporządzenie Rady z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 traktatu (Dz.U. 2003, L 1, s. 1).
( 7 ) Wyrok z 21 września 1989 r., Hoechst/Komisja (46/87 i 227/88, EU:C:1989:337, pkt 31).
( 8 ) Oczywiście jeśli dany teren nie był ogrodzony. Jednakże drugie pytanie sądu odsyłającego dotyczy gruntów ogrodzonych. Ponadto można sobie wyobrazić wiele innych scenariuszy, takich jak hipotetyczna sytuacja, w której na gruntach (ogrodzonych lub nie) znajduje się również mieszkanie, a tym samym miejsce zamieszkania plantatora winorośli. Scenariusze te byłyby wtedy znacznie bliższe rozporządzeniu 1/2003.
( 9 ) Wyróżnienie moje.
( 10 ) Z uwagi na dość poważne sankcje już i tak zawarte w rozporządzeniu – zob. pkt 71 poniżej.
( 11 ) Wyroki z dnia 21 września 1989 r., Hoechst/Komisja (46/87 i 227/88, EU:C:1989:337, pkt 19), oraz z 22 października 2002 r., Roquette Frères (C‑94/00, EU:C:2002:603, pkt 27).
( 12 ) Jako przykład wyraźnie odmiennego podejścia można wymienić wyrok z dnia 9 listopada 2010 r., Volker und Markus Schecke i Eifert (C‑92/09 i C‑93/09, EU:C:2010:662). W sprawie tej Trybunał najwyraźniej nie był pod wrażeniem argumentów mówiących o tym, że skoro wydaje się fundusze unijne, powinno się zapewnić maksymalną przejrzystość i dostęp do informacji o beneficjentach środków z unijnych funduszy rolnych, co uzasadniałoby udostępnianie jeszcze większej ilości informacji, niż przewiduje kwestionowane rozporządzenie wykonawcze Komisji.
( 13 ) Zobacz art. 81 ust. 4 rozporządzenia nr 555/2008.
( 14 ) Artykuł 78 ust. 1 rozporządzenia nr 555/2008 został zastąpiony przez art. 31 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) 2016/1150 z dnia 15 kwietnia 2016 r. ustanawiającego zasady stosowania rozporządzenia (UE) nr 1308/2013 Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do krajowych programów wsparcia w sektorze wina (Dz.U. 2016, L 190, s. 23). Ten najnowszy przepis świadczy o istotnej zmianie podejścia, ponieważ nie jest już regułą, że kontrole na miejscu są niezapowiedziane – to pierwsze zdanie zniknęło z przepisu. Poza tym można teraz zawiadomić o kontroli z maksymalnie 14-dniowym wyprzedzeniem.
( 15 ) Zobacz powyżej pkt 40–42 niniejszej opinii.
( 16 ) Rozporządzenie Rady (WE) nr 1257/1999 z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) oraz zmieniające i uchylające niektóre rozporządzenia (Dz.U. 1999, L 160, s. 80); Rozporządzenie Komisji (WE) nr 796/2004 z dnia 21 kwietnia 2004 r. ustanawiające szczegółowe zasady wdrażania wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu administracji i kontroli przewidzianych w rozporządzeniach Rady (WE) nr 1782/2003 i (WE) nr 73/2009, oraz wdrażania zasady współzależności przewidzianej w rozporządzeniu Rady (WE) nr 479/2008 (Dz.U. 2004, L 141, s. 18).
( 17 ) Zobacz wyrokiŁ z dnia 16 czerwca 2011 r., Omejc (C‑536/09, EU:C:2011:398, pkt 27); z dnia 24 maja 2012 r., Hehenberger (C‑188/11, EU:C:2012:312, pkt 33, 34).
( 18 ) Wyrok z 16 czerwca 2011 r., Omejc (C‑536/09, EU:C:2011:398, pkt 30).
( 19 ) Zobacz na przykład wyroki: z dnia 11 czerwca 2015 r., Pfeifer & Langen (C‑52/14, EU:C:2015:381, pkt 32); z dnia 16 lipca 2015 r., Chmielewski (C‑255/14, EU:C:2015:475, pkt 25); z dnia 11 listopada 2015 r., Klausner Holz Niedersachsen (C‑505/14, EU:C:2015:742, pkt 45).
( 20 ) Zobacz także podobnie niedawny wyrok z dnia 5 grudnia 2017 r., M.A.S. i M.B. (C‑42/17, EU:C:2017:936, pkt 51–58).
( 21 ) Wyroki: z dnia 22 października 2013 r., Sabou (C‑276/12, EU:C:2013:678, pkt 38); z dnia 17 grudnia 2015 r., WebMindLicenses (C‑419/14, EU:C:2015:832, pkt 84); z dnia 9 listopada 2017 r., Ispas (C‑298/16, EU:C:2017:843, pkt 26).
( 22 ) W odniesieniu do prawa własności zob. na przykład wyroki: z dnia 14 maja 1974 r., Nold/Komisja (4/73, EU:C:1974:51, pkt 12–14); z dnia 5 października 1994 r., Niemcy/Rada (C‑280/93, EU:C:1994:367, pkt 78); w odniesieniu do nienaruszalności miru domowego zob. na przykład wyrok z 21 września 1989 r., Hoechst/Komisja (46/87 i 227/88, EU:C:1989:337, pkt 17).
( 23 ) Zobacz na przykład odsyłające do karty jeszcze przed jej wejściem w życie wyroki: z dnia 18 grudnia 2007 r., Laval un Partneri (C‑341/05, EU:C:2007:809, pkt 91); z dnia 14 lutego 2008 r., Varec (C‑450/06, EU:C:2008:91, pkt 48); z dnia 3 września 2008 r., Kadi i Al Barakaat International Foundation/Rada i Komisja (C‑402/05 P i C‑415/05 P, EU:C:2008:461, pkt 335).
( 24 ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 18 czerwca 2015 r., Deutsche Bahn i in./Komisja (C‑583/13 P, EU:C:2015:404, pkt 20); z dnia 13 czerwca 2017 r., Florescu i in. (C‑258/14, EU:C:2017:448, pkt 49).
( 25 ) Wyrok z 13 grudnia 1979 r., Hauer (44/79, EU:C:1979:290, pkt 19). Dalsze przykłady ingerencji w prawo własności można znaleźć np., w odniesieniu do straty ekonomicznej, w wyrokach ETPC: z dnia 29 listopada 1991 r. w sprawie Pine Valley Developments Ltd i in. przeciwko Irlandii (CE:ECHR:1991:1129JUD001274287); z dnia 23 stycznia 2003 r. w sprawie Kienast przeciwko Austrii (CE:ECHR:2003:0123JUD002337994). W odniesieniu do innych okoliczności związanych z francuskimi przepisami zezwalającymi na wejście na grunty prywatne w celu polowania zob. wyrok ETPC z dnia 29 kwietnia 1999 r. w sprawie Chassagnou i in. przeciwko Francji (CE:ECHR:1999:0429JUD002508894).
( 26 ) Wyroki ETPC: z dnia 16 grudnia 1992 r. w sprawie Niemietz przeciwko Niemcom (CE:ECHR:1992:1216JUD001371088), dotyczący przeszukiwania biura prawnika; z dnia 16 kwietnia 2002 r. w sprawie Société Colas Est i in. przeciwko Francji (CE:ECHR:2002:0416JUD003797197), o inspekcjach przeprowadzanych bez sądowego upoważnienia w siedzibach i oddziałach spółek.
( 27 ) Decyzja ETPC z dnia 6 września 2005 r. w sprawie Leveau i Fillon przeciwko Francji (CE:ECHR:2005:0906DEC006351200).
( 28 ) Wyrok ETPC z dnia 15 listopada 2007 r. w sprawie Khamidov przeciwko Rosji (CE:ECHR:2007:1115JUD007211801).
( 29 ) Decyzja ETPC z dnia 6 września 2005 r. w sprawie Leveau i Fillon przeciwko Francji (CE:ECHR:2005:0906DEC006351200).
( 30 ) Wyrok z dnia 22 października 2002 r., Roquette Frères (C‑94/00, EU:C:2002:603, pkt 29).
( 31 ) Wyrok z dnia 18 czerwca 2015 r., Deutsche Bahn i in./Komisja (C‑583/13 P, EU:C:2015:404, pkt 19).
( 32 ) Zobacz analogicznie na przykład wyrok ETPC z dnia 7 czerwca 2007 r. w sprawie Guţu przeciwko Mołdawii (CE:ECHR:2007:0607JUD002028902, § 65), w którym stwierdzono, że nieuprawnione wejście policjantów na teren skarżącej – jej frontowy ogród – stanowi ingerencję w jej prawo do poszanowania domu.