1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D1/1/C.S.-99/1 (Birleşme)
Karar Sayısı : 99-38/401-257
Karar Tarihi : 17.08.1999
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
II. Başkan : Dr. Kemal EROL
Üyeler : İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM,
Mustafa PARLAK, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR,
Murat GENCER
B- RAPORTÖRLER: Cengiz SOYSAL, Harun ULU
C- BİLDİRİMDE BULUNAN: - Mobil Corporation
Vekili Av. Serdar Paksoy
B.Giz Plaza (Maslak Kule) Meydan Sok. No:28
Kat:10 80670 Maslak/İstanbul
- Exxon Corporation
Vekili Av. Mehmet Gün
Koreşehitleri Cad. No:30 Kat:4 D.13 80300
Zincirlikuyu/İstanbul
D- TARAFLAR: - Exxon Corporation
5959 Las Colinas Boulevard Irving, Texas 75039-2298 ABD
- Mobil Corporation
3225 Gallows Road Fairfax, Virginia 22037-0001 ABD
E- DOSYA KONUSU: Exxon Corporation ile Mobil Corporation teşebbüsleri
arasında gerçekleştirilen birleşmeye izin verilmesi talebi.
F- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 26.7.1999 tarih, 2373 sayı ile giren
bildirim üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 7. maddesi ile
1997/1 sayılı Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar
Hakkında Tebliğ’in ilgili hükümleri uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen
11.8.1999 tarih, D1/1/C.S.-99/1 sayılı Birleşme Ön İnceleme Raporu 13.8.1999 tarih,
REK.0.05.00.00/71 sayılı Başkanlık önergesi ile 99-38 sayılı Kurul toplantısında
görüşülerek karara bağlanmıştır.
G- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: Exxon Corporation (Exxon) ve Mobil Corporation
(Mobil) arasında yapılan birleşmenin, herhangi bir ilgili ürün pazarında yeni bir hakim
durum yaratmadığı veya mevcut bir hakim durumu güçlendirmediği, dolayısıyla 4054
sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'a aykırılık teşkil etmediği, bu bakımdan
söz konusu birleşmeye izin verilmesinde herhangi bir sakıncanın bulunmadığı
düşünülmektedir.
2 REKABET KURUMU
H- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
1. Taraflar
- Exxon Corporation
Teşebbüsün faaliyet alanı; karada ve denizde ham petrol araması yapmak,
ham petrolü işlemek, her türlü petrol ve petrol ürünlerini satmak, madeni yağ ve
kimyasal ürünleri üretmek ve satmaktır.
Exxon’un Türkiye’de herhangi bir iştiraki ya da bağlı kuruluşu
bulunmamaktadır. Ancak Exxon’un ürünlerinin bir kısmı Türkiye’deki alıcılar
tarafından, Exxon’un yurt dışındaki iştiraklerinden veya distribütörlerinden satın
alınmak sureti ile Türkiye pazarına girmektedir.
Exxon, Türkiye’ye Esso Italiana S.p.a aracılığı ile madeni yağ, Esso NV/SA
aracılığıyla kimyasal ürünler, Infineum ile de katkı maddeleri satmaktadır.
Exxon’un Türkiye pazarında faal olan şirketleri ve Exxon’un bu şirketlerdeki
ortaklık payları aşağıdaki şekildedir:
İşletmenin Adı Exxon’un Payı
Esso Italiana S.p.a %100
Esso NV/SA %100
Infineum % 50
Exxon'un 1998 yılına ait Türkiye’deki toplam cirosu ise 12.886.597.500.000TL
olarak belirlenmiştir.
- Mobil Corporation
Teşebbüsün faaliyet alanı ham petrol aramak, ham petrolü işlemek ve satmak,
doğal gaz aramak ve satmak, madeni yağ ve kimyasal ürünleri üretmek ve satmaktır.
Mobil’in Türkiye’deki ana bağlı kuruluşu, Mobil Oil Türk A.Ş.’dir. Mobil, bu
şirketi aracılığıyla havacılık ve deniz yakıtları ile madeni yağlar satmaktadır.
Mobil daha önce British Petroleum (BP) ile birleşmiş olup, bu birleşmenin bir
sonucu olarak; Mobil Oil Türk A.Ş., 1 Aralık 1996 tarihinde, havacılık ve deniz
yakıtları hariç olmak üzere, Türkiye’deki akaryakıt ve madeni yağlarla ilgili
faaliyetlerini BP’nin Türkiye’deki bağlı şirketi olan BP Petrolleri A.Ş. ile ortak
yürütmeye karar vermiştir.
Mobil’in Türkiye pazarında faal olan işletmeleri ve bu işletmelerdeki ortaklık
payları şu şekildedir:
İşletme Mobil’in Payı
Mobil Oil Türk A.Ş. %100
Mobil Chemical Product Int. Inc. %100
Mobil Plastic Europe %100
Mobil Madeni Yağ Ortaklığı % 51
ATAŞ Anadolu Rafinerisi % 51
Çekisan Depolama Hizmetleri Ltd. Şti % 50
BP Akaryakıt Ortaklığı % 30
3 REKABET KURUMU
Mobil’in 1998 yılına ait Türkiye’deki toplam cirosu 51.360.876.000.000 TL
olarak belirlenmiştir.
2. İlgili Pazar
Ürün Pazarı: Taraf teşebbüsler olan Exxon ve Mobil'in, Türkiye Cumhuriyeti sınırları
içinde faaliyet gösterdikleri veya etkiledikleri üç ayrı alan ortaya çıkmaktadır;
Havacılık ve deniz yakıtları,
Madeni yağlar,
Kimyasal ürünler.
- Havacılık ve Deniz Yakıtları
Jet uçaklarını çalıştıran ve yüksek performans spesifikasyonlarını sağlaması
gereken kerosen tipi bir yakıt olan havacılık yakıtları, genellikle, global kapsamlı
sözleşmeler vasıtasıyla havayolu şirketlerine satılmaktadır. Gemi yakıtları da
uluslararası standartlara (BS, CIMC, ISO) tabi bulunmaktadır. Talep ikamesi
bulunmayan havacılık yakıtları ve deniz yakıtları iki ayrı ürün pazarı olarak
belirlenmiştir.
- Madeni Yağlar
Rafinerilerden sağlanan ham maddelerin katkı maddeleriyle
harmanlanmasından elde edilen madeni yağlar çok geniş bir kullanım alanına
sahiptir. Madeni yağların sürtünmeyi ve aşınmayı önleme, ısı iletimi, sızdırmazlığın
geliştirilmesi veya yabancı maddelerin temizlenmesi gibi fonksiyonları
bulunmaktadır. Madeni yağların uygulama alanları genel olarak iki kategoride
sınıflandırılabilmektedir: Otomotiv uygulamaları ve endüstriyel uygulamalar.
Otomotiv uygulamaları ile endüstriyel uygulamalar arasında ve hatta bu
uygulamaların kendi içindeki ürünler arasında bile talep yönünden ikame edilebilirlik
söz konusu değildir. Bununla birlikte, bütün bu madeni yağ ürünlerinin baz yağ ile
katkı maddesinin harmanlanmasıyla üretilmesi, üreticilerin kendilerinden talep edilen
madeni yağ için gerekli olan katkı maddesini temin etmesinde bir zorluğun
bulunmaması ve bir madeni yağ üreticisinin başka bir madeni yağ üretimine
başlamasının herhangi bir zaman kaybını veya ek bir maliyeti gerektirmemesi, bütün
madeni yağ çeşitlerinin üretiminin yüksek bir arz ikamesine sahip olduğunu
göstermektedir. Bu nedenlerden dolayı, bütün madeni yağ çeşitleri tek bir ilgili ürün
pazarı oluşturmaktadır.
- Kimyasal Ürünler
Exxon ve Mobil kimyasal ürünlerle ilgili olarak dünya çapında geniş bir faaliyet
alanına sahiptir. Bu faaliyetler, çok çeşitli ana kimyasal ürünleri (olefin ve aromatikler
gibi), poliolefinleri (polietilen ve polipropilen gibi), sentetik kauçukları, önemli ara
mamulleri (hidrokarbon solventleri, oksijenle zenginleştirilmiş solventler ve okso
ürünleri gibi), yakıt ve madeni yağ katkı maddeleri ve diğer madeni yağ ürünlerini
kapsamaktadır. Bu pazarlar, kullanım amaçları, talep ve arz ikameleri dikkate
alınarak, “Polietilen”, “Polipropilen”, “OPP Filmleri”, “Butil”, “Halobutil”, “Etilen
Elastomerler”, “Yapıştırıcılar”, “Esterler”, “Okso Alkolleri”, “Hidrokarbon Solventler”,
“Organik Asitler”, “Oksijenle Zenginleştirilmiş Solventler”, "Madeni Yağ Katkı
Maddeleri"
4 REKABET KURUMU
şeklinde ürün pazarlarına ayrılmıştır.
Ancak, madeni yağ katkı maddeleri pazarı incelendiğinde, bu maddelerin
görevleri itibariyle üç gruba ayrıldığı belirlenmiştir:
- Kullanılan yağın özelliklerini kimyasal olaylara karşı korumak,
- Yanmanın ve yağlayıcının oksidasyon ürünlerinin zararlı etkileri ile yağlayıcının
zayıflayarak görevini tam olarak yerine getirememesinden dolayı makinayı korumak,
aşınmayı önlemek ve makinaya daha uzun ömür sağlamak,
- Yağlayıcının fiziksel özelliklerini değiştirerek, değişik koşullarda fonksiyonunu
tam olarak gerçekleştirmesini sağlamak.
Yukarıda sayılan görevleri yerine getirmek için çok çeşitli katkı maddeleri
kullanılmaktadır. Bu katkı maddeleri kullanım amaçları dikkate alındığında arz ve
talep yönünden birbiriyle ikame edilemeyen iki ayrı ürün grubu ortaya çıkmaktadır;
Viskozite İndeksini Artırıcı Katkılar (VI) pazarı ve Deterjan Katkı Paketleri (DI) pazarı.
Baz yağın performansını artıran bağımsız katkı maddelerinin bileşiminden
oluşan DI pazarının, uygulama alanları açısından ikiye ayrıldığı görülmektedir;
- Motor ve transmisyon uygulamasına yönelik (motor karteri, vites kutusu, vb.)
DI'lar,
- Endüstriyel uygulamalara yönelik DI'lar.
Bu iki farklı uygulamaya yönelik katkı maddelerinin arz veya talep yönlü
ikamelerinin bulunmadığı görülmektedir. Bu nedenle, motor ve transmisyon
uygulamasına yönelik DI'lar ile endüstriyel uygulamalara yönelik DI'ların iki ayrı ürün
pazarı olarak ele alınması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.
Kimyasal ürünler bölümünde bir diğer pazar olarak yer alan yakıt katkıları ise,
benzin, motorin ve ağır fuel oil'lerin performans karakteristiklerini geliştirmek için
kullanılan, ateşleme düzenleyicileri, deterjan inhibitörleri, antioksidanlar, metal
deaktivatörleri, korozyon önleyicileri, ateşleme geliştiricileri, koku vericileri, köpük
önleyicileri, sudan ayrılmayı hızlandıran ajanlar, bakteri önleyicileri, yağlayıcılar ve
solventler gibi katkı maddeleri içeren tek veya birden çok bileşenli paketlerdir.
Yukarıda yer alan bilgiler doğrultusunda ortaya çıkan 19 farklı ilgili ürün
pazarı aşağıdaki şekilde sıralanabilir;
Havacılık yakıtları, Deniz yakıtları, Madeni yağlar, Polietilen, Polipropilen,
OPP Filmleri, Butil, Halobutil, Etilen Elastomerler, Yapıştırıcılar, Esterler, Okso
Alkolleri, Hidrokarbon Solventleri, Organik Asitler, Oksijenle Zenginleştirilmiş
Solventler, Viskozite İndeksini Artırıcı Katkılar (VI), Motor ve Transmisyon
Uygulamasına Yönelik DI'lar, Endüstriyel Uygulamalara Yönelik DI'lar ve Yakıt
Katkıları pazarları.
Coğrafi Pazar: İlgili ürün pazarlarında nakliye imkanlarının genişliği, global anlamda
pazara çok uluslu şirketlerin hakim olmaları ve dünya genelinde satış ağı
oluşturabilmeleri pazarın sınırlarını genişletmekle birlikte, 4054 sayılı Kanun'un
kapsam başlıklı 2. maddesi dikkate alınarak, coğrafi pazar Türkiye Cumhuriyeti
sınırları olarak belirlenmiştir.
5 REKABET KURUMU
3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden; birleşmede aracı şirket olarak
kullanılması amacıyla tamamı Exxon'a ait olan Lion Acquisition Subsidiary
Corporation’ın (LASC) kurulduğu ve bu şirketin Mobil’e katılmak suretiyle işlemin
gerçekleştirileceği, yeni şirketin isminin Exxon Mobil Corporation olacağı ve bu yeni
şirketin %70’ine Exxon hissedarlarının, %30’una da Mobil hissedarlarının sahip
bulunacağı anlaşılmıştır. Ayrıca birleşecek olan teşebbüslerden Exxon'un Türkiye'de
doğrudan veya dolaylı herhangi bir iştiraki veya faaliyeti bulunmadığı ancak,
ürünlerinin bir kısmının, Türkiye'deki alıcılar tarafından Exxon'un yurt dışındaki
iştiraklerinden veya distribütörlerinden satın alınmak suretiyle Türkiye pazarına
girdiği, Mobil'in ise şirketleri aracılığıyla Türkiye'de faaliyette bulunduğu tespit
edilmiştir.
1997/1 sayılı Rekabet Kurulu'ndan İzin Alması Gereken Birleşme ve
Devralmalar Hakkında Tebliğ’in 2. maddesinin (a) bendinde, “Bağımsız iki veya daha
fazla teşebbüsün birleşmesi" teşebbüsler arası birleşme ve devralma sayılan
hallerden biri olarak belirlenmiştir. Bu çerçevede, anılan işlemin 1997/1 sayılı Tebliğ
anlamında bir "birleşme" olduğu anlaşılmıştır.
Bildirimde bulunan Exxon ve Mobil'in Türkiye'deki toplam cirosu,
64.247.473.500.000 TL. tutarında olup, 12.886.597.500.000 TL.'si Exxon'a,
51.360.876.000.000 TL.'si ise Mobil'e aittir.
Exxon ve Mobil'in ilgili ürün pazarlarındaki pazar payları aşağıdaki tabloda yer
almaktadır:
İlgili Ürün Pazarı
Exxon
Payı
(%)
Mobil
Payı
(%)
Havacılık Yakıtları -- 10
Deniz Yakıtları -- 3
Madeni Yağlar Polietilen 2.7 --
Polipropilen 1.4 --
OPP Filmleri -- 6
Butil 5.4 --
Halobutil 83.5 --
Etilen Elastomerler 24 --
Yapıştırıcılar 35 --
Esterler 2 --
Okso Alkolleri 31 --
Hidrokarbon Solventleri 8 --
Organik Asitler 41 --
Oksijenle zengin.
Solventler 45 --
6 REKABET KURUMU
VI Artırıcı Katkılar 32.3 --
Motor ve
trans.uyg.yön.DI'lar 9.3 Endüs.uygu.yön.DI'lar Yakıt katkı maddeleri 4 --
Başvuruya konu işlem, Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme
ve Devralmalar Hakkında 1997/1 sayılı Tebliğ’in 1998/2 sayılı Tebliğ ile değişik 4.
maddesinin; “Bu Tebliğ’in 2 nci maddesinde belirtilen bir birleşme veya devralma
sonucunda birleşmeyi veya devralmayı gerçekleştiren teşebbüslerin, ülkenin
tamamında veya bir bölümünde ilgili ürün piyasasında, toplam pazar paylarının,
piyasanın % 25’ini aşması halinde veya bu oranı aşmasa bile toplam cirolarının
yirmişbeş trilyon Türk Lirası’nı aşması halinde Rekabet Kurulu’ndan izin almaları
zorunludur.” hükmü ile getirilen pazar payı ve ciro eşikleri açısından
değerlendirildiğinde, söz konusu devir işleminin 1997/1 sayılı Tebliğ’de yer alan
eşikleri aştığı dolayısıyla, anılan Tebliğ kapsamında izne tabi bir devir işlemi olduğu
sonucuna ulaşılmaktadır.
Dosya mevcudu bilgi ve belgeler çerçevesinde; herbir ilgili ürün pazarının,
tarafların ve rakiplerinin pazar payları, pazara giriş engelleri, bağımsız davranabilme
yeterliliği açısından değerlendirilmesi sonucunda, Exxon ve Mobil birleşmesinin,
ilgili ürün pazarlarından herhangi birinde yeni bir hakim durum yaratmadığı veya
mevcut bir hakim durumu güçlendirmediği anlaşılmıştır. Ayrıca, ilgili pazarlarda
faaliyet gösteren diğer firmaların da genellikle Exxon ve Mobil gibi dünya çapında
üretim ve dağıtım ağlarına sahip çok uluslu firmalar olmaları, özellikle son
zamanlarda birbirlerinin tecrübe, teknik bilgi ve finansal güçlerinden yararlanmak için
birleşme yolunu tercih etmeleri dikkate alındığında, işlemin ilgili pazarlarda rekabeti
önemli ölçüde azaltma sonucuna yol açmayacağı kanaatine varılmıştır.
İ- SONUÇ
Yukarıda yer verilen değerlendirmeler ve tespitler doğrultusunda;
- Exxon Corporation'ın Mobil Corporation ile birleşmesi işleminin, tarafların
sahip olduğu toplam pazar payı ve ciroları yönüyle, 1997/1 sayılı “Rekabet
Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ”
kapsamında izne tabi bir işlem olduğuna,
- bu işlem sonucunda, ilgili pazarda hakim durum yaratılması veya mevcut bir
hakim durumun güçlendirilmesi ve böylece rekabetin önemli ölçüde azaltılmasının
sözkonusu olmaması nedeniyle, bildirim konusu işleme izin verilmesine
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy