Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2006-3-74 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 07-01/12-7
Karar Tarihi : 11.1.2007
A.TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI,
M.Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN
B.RAPORTÖRLER : Orçun SENYÜCEL, Neşe Nur ONUKLU, Hüseyin COŞGUN
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : Trans-Gü Taşıma Gıda Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi
Temsilcileri: Av. Dr. M. Çağrı BAĞATUR, Av. Sevinç YILDIRIM
Abide-i Hürriyet Caddesi Güneş Apt. No: 143-145 K:1 D: 2 20
Şişli - İstanbul
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN:
Frito-Lay Gıda Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi
Eski Üsküdar Caddesi Nora Center Kat: 3-4-5-6-7
İçerenköy- İstanbul
E. DOSYA KONUSU: Frito-Lay Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş’nin distribütörlerinin
yeniden satış koşullarını belirlediği ve hakim durumunu kötüye kullandığı
iddiası. 30
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçesinde özetle, Trans-Gü ile Frito-Lay Gıda
Sanayi A.Ş. (Frito-Lay) arasında 1.4.2004 tarihinde distribütörlük sözleşmesi
akdedildiği ve anılan sözleşmenin 12.11.2005 tarihinde sonra erdiği, ancak
distribütörün kendi satış koşullarını belirlemekte bağımsız olduğunu hüküm altına
alan bu sözleşmenin fiili durumda hiç uygulanmayarak sadece Frito-Lay tarafından
yeniden satışa ilişkin koşulların belirlenmesi durumunu gizlemek için kullanıldığı,
Frito-Lay’in satışı distribütörün bordrosunda görünen ancak kendi kontrolündeki
elemanlar vasıtasıyla yaptığı, dolayısıyla Frito-Lay’in distribütörlerinin yeniden satış
fiyatını tespit etmek suretiyle hakim durumunu kötüye kullandığı ifade edilerek 40
rekabete aykırı eylemlerin tespiti için gerekli soruşturmanın yapılması, rekabete
aykırılığın tespiti halinde ilgili teşebbüse idari para cezası verilmesi ve ayrıca Trans-
Gü’nün uğradığı zararın üç katı oranında tazmin edilmesine karar verilmesi talep
edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 15.6.2006 tarih, 3873 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 13.10.2006 tarih ve 2006-3-74/İİ-06-OS sayılı İlk
İnceleme Raporu, Rekabet Kurulu’nun 19.10.2006 tarih ve 06-77 sayılı toplantısında
görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde bir
soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun’un 40/1. 50
07-01/12-7
2
maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca
yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 26.12.2006 tarih ve 2006-3-74/ÖA-06-OS
sayılı Önaraştırma Raporu 8.1.2007 tarih, REK.0.07.00.00-110/7 sayılı Başkanlık
önergesi ile 07-01 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; Raportörler Neşe Nur ONUKLU ve
Hüseyin COŞGUN;
1. Dosya konusu şikayete ilişkin olarak, Frito-Lay Gıda San. ve Tic. A.Ş.’nin
rakiplerinin faaliyetlerini zorlaştırmak suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 60
6.maddesini ihlal ettiğine dair yeterli bilgi ve belge bulunamadığı,
2. Frito Lay Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş’nin 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara
İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği çerçevesinde yararlanmakta olduğu muafiyetin
geri alınmasına ve bu çerçevede bedava ürün veya çeşitli hediye verilmesi,
iskonto veya indirim yapılması gibi uygulamaların münhasırlık şartına bağlı
olmadan ve fiili münhasırlığa yol açmayacak şekilde uygulanmasına yönelik
4.5.2004 tarih ve 04-32/377-95 sayılı Kurul Kararı’na aykırı uygulamalar içinde
bulunduğuna dair yeterli bilgi ve belge bulunamadığı,
70
3. a) Söz konusu teşebbüsün distribütörleri ile oluşturduğu el terminali sisteminin,
distribütörün kendi satış fiyatını belirleme serbestisini engelleyici nitelikte
olması nedeniyle anılan uygulamanın 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi
kapsamında olduğu ve 2002/2 sayılı Tebliğ ile sağlanan muafiyetten
yararlanamayacağı,
b) El terminali sistemine 2006 yılı Ocak ayında geçilmiş olması, Temmuz-Ekim
döneminde kullanımına ara verilen sistemin, mevcut durumda sınırlı sayıda
distribütör tarafından kullanılması, kar marjının düşük olması sebebiyle
distribütörlerde halihazırda değişik fiyatlarla satma eğiliminin mevcut olmadığı 80
hususları göz önünde bulundurularak, pazardaki rekabetçi yapıda ancak kısıtlı
bir zararın ortaya çıkmasının muhtemel olması nedeniyle 4054 sayılı Kanun
kapsamında soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı,
c) Bununla birlikte, el terminali sisteminin distribütörün fiyat belirleme
serbestisini engellemeye imkan sağlayıcı nitelikte olmasının 4054 sayılı
Kanun’un 4. maddesi kapsamında aykırılık teşkil etmesi nedeniyle, bu
durumun sonlandırılması yönünde söz konusu teşebbüse Kanun’un 9.
maddesinin 3. bendi uyarınca görüş bildirilmesi gerektiği,
90
d) El terminali sisteminin distribütörün özgürce fiyat belirlemesine imkan
tanıyacak şekilde yeniden düzenlenmesinin ve bu değişikliğin 60 gün
içerisinde Kurumumuza tevsik edilmesi, söz konusu düzenlemenin
yapılmaması ve uygulamanın devam etmesi halinde 4054 sayılı Kanun’un 41.
maddesi uyarınca haklarında soruşturma açılacağı ve Kanun’un 16. ve 17.
maddeleri uyarınca işlem yapılacağının Frito-Lay Gıda. San. Ve Tic. A.Ş.’ye
bildirilmesi gerektiği,
07-01/12-7
3
4. Şikayet dilekçesinde yer alan Trans-Gü Taş. Gıda San. ve Tic A.Ş. lehine
talep edilen tazminata ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun çerçevesinde kurum 100
nezdinde yapılacak herhangi bir işlem bulunmadığı
sonucuna ulaşıldığını ifade etmişler,
Raportör Orçun SENYÜCEL ise,
Frito Lay’in dağıtıcılarının satış fiyatlarını belirlemesinin, Kanun’un amacı, söz konusu
eylemin yapısı, sektörün özellikleri ve rekabetçi sürecin kısıtlanmaması bağlamında
önemli bir etki doğurmayacağı, bu sebeple Kanun’un 9/3. maddesinin yürütülmesine
gerek olmadığı sonucuna ulaşıldığını
ifade etmiştir. 110
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Belirli bir ürün ve onunla yüksek ikame edilebilirliği olan diğer ürünlerden oluşan
pazarlar ilgili ürün pazarını oluşturmaktadır. Bir ürünün diğer bir ürünle aynı pazarda
yer alabilmesi için bu ürünlerin tüketici gözünde nitelikleri, kullanım amaçları ve 120
fiyatları açısından benzer olmaları ve birbirleriyle ikame edilmeleri gerekmektedir.
Anılan bu kıstaslar göz önünde bulundurularak ve 4. 5.2004 tarih 04-32/377-95 sayılı
Kurul Kararı’ndaki değerlendirmeler de referans alınarak ilgili ürün pazarı
“paketlenmiş cips pazarı” olarak belirlenmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Cips ürünü açısından pazara giriş, arz kaynaklarına ulaşma, üretim, dağıtım,
pazarlama ve satış şartlarının bölgesel bir farklılık göstermediği göz önüne alınarak 130
ilgili coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti sınırları” olarak belirlenmiştir.
I.1.3. Sektöre İlişkin Bilgiler
Yaklaşık yedi yıllık bir süre için bu sektörde tekel olarak faaliyet yürüten Uzay Gıda,
1994 yılında Kar Gıda San. ve Tic. A.Ş.’nin (yeni ismiyle Kraft Gıda San. Ve Tic.
A.Ş.) de piyasaya girmesiyle tekel pozisyonunu yitirmiştir.
1998 yılında Procter & Gamble şirketinin ithal ürünü olan Pringles piyasaya girmiştir.
Frito Lay, Kraft ve Pringles dışında pazarda düşük pazar paylarına sahip Gesa Gıda 140
Sanayi Ltd., Lebsan Pazarlama Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. gibi teşebbüsler de
faaliyet göstermektedir.
Daha çok çocuklar ve genç yaş grubundaki tüketiciler tarafından tercih edilen
paketlenmiş cips pazarında yer alan ürünler tüketicinin ancak gördüğü zaman aldığı,
alışveriş listesinde genellikle yer almayan ürünlerdir. Bu nedenle bu ürünler satış
noktalarında tüketicinin kolaylıkla görebileceği noktalara yerleştirilen stantlar
aracılığıyla satışa sunulmaktadır. Paketlenmiş cips pazarında yer alan ürünlerin raf
07-01/12-7
4
ömrü 3-4 ayla sınırlıdır. Bu nedenle sektörde yer alan firmalar açısından satış
noktalarının düzenli olarak ziyaret edilmesi, bozulmakta olan ürün alınarak yenisinin 150
verilmesi ve ürünün satış noktalarında görünür konumda bulundurulması son derece
önem arz etmektedir.
I.2. Taraflar
I.2.1. Trans-Gü Taşıma Gıda Sanayi ve Ticaret A. Ş. (Trans-Gü)
Şikayetçi şirket olan Trans-Gü Adana ilinde kurulu olup, Nisan 2004 - Kasım 2005
döneminde Frito-Lay distribütörü olarak çalışmıştır. Şirket esas olarak nakliyat
alanında faaliyet göstermekte iken, distribütörlük görevini üstlenmiş, ancak aradaki 160
ticari uyuşmazlıklar nedeniyle bu faaliyete devam etmemiştir.
I.2.2. Frito-Lay Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Frito-Lay)
Uzay Gıda 1986 yılında, ilerde Kar Gıda’yı kuracak olan grup tarafından kurulmuştur.
Anılan şirketin hisseleri 1988’de önce % (…), 1993’de ise geri kalan %(…) oranında
Pepsi Co’ya satılmış ve böylece Uzay Gıda dünyada içecek sektörünün yanında cips
üretiminde de bulunan Pepsi-Co’nun bir yavru şirketi haline gelmiştir. Uzay Gıda
1999 yılının Kasım ayından itibaren Frito-Lay unvanını almıştır. Şikayet Edilen Frito-
Lay’in şu anki ortaklık yapısına Tablo 1’de yer verilmiştir. 170
Tablo 1 :Frito-Lay’in Ortaklık Yapısı
Ortağın adı / Unvanı Hisse Oranı (%)
PepsiCo Food Internatıonal Holdings Inc. % (…)
Seven-Up Nederlands B.V % (…)
Diğer % (…)
TOPLAM % 100
I.3. Frito-Lay Hakkında Daha Önce Alınan Kurul Kararları
I.3.1. 4.5.2004 Tarih ve 04-32/377-95 Sayılı Kurul Kararı
Hakim durumun kötüye kullanılması iddiaları çerçevesinde Frito-Lay hakkında
14.11.2002 tarih ve 02-70/844-M sayılı Kurul Kararı ile soruşturma açılmış, bu
soruşturma neticesinde 4.5.2004 tarih ve 04-32/377-95 sayılı Kurul Kararı ile Frito-180
Lay’in hakim durumda bulunduğuna, ancak bu hakim durumunu kötüye
kullanmadığına, fakat adı geçen teşebbüsün pazardaki nihai satış noktalarında gerek
yazılı sözleşmelerle gerekse fiili olarak uyguladığı münhasır satış sisteminin 2002/2
sayılı Tebliğ’de ve dolayısıyla 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde belirlenen şartları
taşımadığının tespit edilmiş olması nedeniyle, Tebliğ’in 6. ve Kanun’un 13. maddeleri
gereğince Frito-Lay’e tanınmış olan muafiyetin geri alınmasına karar verilmiştir.
I.3.2. 15.09.2005 Tarih ve 05-58/859-234 Sayılı Kurul Kararı
Frito-Lay’e rakip konumda bulunan Gesa Gıda San. ve Tic. A.Ş. vekili tarafından 190
Frito-Lay’in muafiyetin geri alınması kararına uymadığı iddiası ile yapılan başvuru
üzerine Frito-Lay hakkında önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. Söz konusu
07-01/12-7
5
önaraştırma sonucunda 15.9.2005 tarih 05-58/859-234 sayılı Karar ile Kurul,
muafiyetin geri alınmasına yönelik kararına uyulmadığı yönündeki şikayeti destekler
nitelikte bilgi ve belgeye ulaşılamaması nedeniyle Frito Lay hakkında 4054 sayılı
Kanun uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığına hükmetmiştir.
I.4. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.4.1. Yapılan Tespitler 200
Önaraştırma sürecinde tespit edilen hususlar ve yapılan görüşmelere geçmeden
önce Frito-Lay’in dağıtım sistemi hakkında bilgi vermek gerekmektedir. Frito-Lay
münhasır bölge tahsis ederek bir distribütör ile yazılı bir sözleşme temelinde
anlaşmakta, distribütör Frito-Lay’den aldığı ürünleri nihai noktalara kendi personel ve
aracı ile ulaştırmaktadır. Bu sistem içerisinde, bölge depolarında görevlendirilen ve
Frito-Lay bünyesinde çalışan satış şeflerinin, ürünlerin şirketin satış politikasına
uygun şekilde dağıtımına ilişkin gözetim ve denetim fonksiyonu bulunmaktadır.
Frito-Lay’den alınan bilgi çerçevesinde 2006 öncesinde satış elemanlarının noktaya 210
mal teslimatı yapmasının ardından el ile düzenlenmiş bir fatura teslim ettiği, 2006 yılı
başında ise nihai noktalara satışta el terminali uygulamasına geçilmeye başlandığı
anlaşılmıştır. Bu sistemde, satış elemanları veri girişine imkan tanıyan bir el
bilgisayarı sayesinde teslim miktarı, iskonto ve fiyat gibi unsurları, sisteme satmakta
olduğu ürünün kodunu girerek ekrana görüntüleyebilmekte ve portatif bir yazıcıdan
çıkan faturayı satış noktasına teslim edebilmektedir. Temmuz ayındaki yazılım
çalışmaları nedeniyle bir süre durdurulan sistemin yaygınlaştırılmasına, Ekim ayı
itibarıyla yeniden başlandığı anlaşılmıştır.
I.4.1.1. Yeniden Satış Fiyatının Belirlenmesine İlişkin Tespitler 220
Frito-Lay dağıtım sistemi distribütörler ile imzalanan matbu nitelikteki sözleşmeler
aracılığıyla düzenlenmektedir. Söz konusu sözleşmenin 8. maddesinde “Distribütör
sözleşme konusu malların yeniden satış fiyatlarını belirlemekte serbesttir. Bununla
birlikte, Frito-Lay distribütöre yeniden satış fiyatları ile ilgili tavsiyelerde bulunabilir”
ifadesine yer verilmektedir. Anılan sözleşmenin 5. maddesinde de distribütörün Frito-
Lay’in acentesi olmadığı, faaliyetlerinde bağımsız olarak hareket edeceği ifade
edilmektedir.
Distribütörlük anlaşmasında yer alan fiyata ilişkin bu yazılı düzenleme, tavsiye 230
niteliğinde olması nedeniyle rekabet hukuku bağlamında herhangi bir sorun teşkil
etmemektedir. Ancak, yazılı sözleşme ile mutabık kalınan durum bu olmakla birlikte,
başvuruda yer alan, fiili durumun farklılık arz ettiği ve distribütörün satış fiyatına
müdahale edildiği iddiaları göz önünde bulundurularak Frito-Lay Genel
Müdürlüğü’nde ve İstanbul, Adana ve Ankara’daki çeşitli distribütörlerde
Raportörlerce yerinde inceleme ve görüşmeler yapılmıştır.
I.4.1.1.1. Frito-Lay Yetkilileri ile Yapılan Görüşme
Teşebbüs yetkilileri tarafından, yeniden satış fiyatının belirlenmesine yönelik 240
açıklamalarda distribütörlük sözleşmelerine atıfta bulunulmuş, ürünün distribütöre
satışı ile mülkiyetin el değiştirdiği, distribütörün noktaya istediği fiyattan satış
07-01/12-7
6
yapabileceği, Frito-Lay’in sözleşmede belirtildiği üzere ancak tavsiyede bulunduğu
ifade edilmiştir.
El terminalleri vasıtasıyla yapılan satışlarda Frito-Lay tarafından terminale girişi
yapılan fiyatların distribütör tarafından değiştirilip değiştirilemeyeceği şeklindeki soru
üzerine, el terminallerinde bulunan fiyata ilişkin verilerin distribütör ve Frito-Lay
görevlisi olan şefin ortak kararı ile değiştirilebildiği, bu nedenle distribütörlerin fiyatları
değiştiremeyeceğini iddia etmenin hatalı olacağı ifade edilmiş ve daha önceden üç
farklı ilde kesilmiş fatura örnekleri fiyatın tüm Türkiye’de sabit olmadığını ortaya 250
koymak amacıyla Kuruma gönderilmiştir .
Satış şefleri ile satış elemanları arasındaki ilişkinin nasıl açıklanacağına yönelik
soruya cevaben, Frito-Lay bünyesinde çalışan satış şeflerinin sadece teşebbüsün
satış politikasının uygulanmasını gözetleme ve yönlendirme ile görevli oldukları,
böylelikle satış konusundaki “know-how”ın pazara aktarıldığı açıklaması yapılmıştır.
I.4.1.1.2. Distribütörler, Frito-Lay Adana Bölge Müdürlüğü, Trans-Gü ve Eski
Çalışanlarla Yapılan Görüşmeler
260
Frito-Lay’in İstanbul, Adana ve Ankara’daki distribütörleri ile Raportörlerce yapılan
görüşmelerde sırasıyla, noktaya satış fiyatını nasıl belirledikleri, el terminali sistemini
kullanıp kullanmadıkları, kullanıyorlarsa sisteme diledikleri fiyatı girip giremedikleri,
kar marjlarının ne düzeyde olduğu, distribütör bünyesinde yer alan elemanların
konumunun ne olduğu soruları yöneltilmiştir.
Distribütörlerden alınan cevaplardan genel olarak Frito-Lay’in bir tavsiye satış fiyatı
bulunduğu, distribütör kar marjının % (…-…) düzeyinde olduğu, ancak kendi
karlarından feragat ederek indirime gidebildikleri ve indirimin çok çabuk duyulup diğer
noktalar tarafından da talep olunması nedeniyle daha düşük fiyattan satışa sıcak 270
bakılmadığı anlaşılmıştır.
Tavsiye edilen fiyat dışında bir rakamdan satış yapılıp yapılamadığına ilişkin olarak,
çeşitli distribütör yetkililerince; daha düşük fiyatlı satış için Frito-Lay ile konuşulup
düşünülen rakamdan satışın gerçekleştiği, hangi noktaya ne kadar iskonto
yapılacağının Frito-Lay’in elemanları ile ortak alınan kararla belirlendiği, el terminali
ile yapılan satışta fiyata herhangi bir müdahalenin olmadığı, satış fiyatının
bilgisayarlar aracılığıyla Frito-Lay tarafından belirlendiği, bununla birlikte özel indirim
yapmak istedikleri bir nokta olursa, daha önce denenmemiş olmakla birlikte, kendi
karlarından feragat ederek indirim yapabilecekleri, böyle bir indirimi kendi muhasebe 280
sistemleri içinde yapabilecekleri, daha yüksek fiyattan satışın ise pek mümkün
olmadığı, satış esnasında kullanılan el bilgisayarlarının buna elvermediği, henüz el
terminali sistemine geçemeyenlerin olduğu, el terminali uygulamasına yeni geçen
distribütörlerin ise sistemin detayları hakkında bilgi sahibi olmadıkları, Frito-Lay’in
fiyat konusunda herhangi bir baskısının olmadığı, tavsiye edilen fiyatın piyasa
koşulları için uygun olduğu, kar marjının düşük olması nedeniyle perakende satış
noktalarında tavsiye edilen fiyatın altına inmedikleri ifade edilmiştir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden; el terminali sistemi ile ilgili olarak Frito-Lay
Adana Bölge Müdürü sisteme merkezi olarak İstanbul’dan teknik altyapı desteği 290
verildiğini, distribütörün istediğinde farklı fiyattan satış yapabileceğini, sisteme giriş
konusunda kendilerinden destek isteyebileceğini, el terminalinin kendisine bağlı
07-01/12-7
7
portatif bir yazıcı ile çalıştığını, buradan alınan fatura çıktısının noktaya verildiğini,
sadece o günkü satış rakamlarının kontrolü için distribütöre verilmiş bir şifrenin
olduğunu, böylelikle satışların karşılıklı kontrol edildiğini ifade ettiği anlaşılmıştır.
Önaraştırma sürecinde ayrıca, şikayetçi Trans-Gü ile Raportörlerce yapılan
görüşmeden, söz konusu şirket yetkilisinin başvuru dilekçesindeki beyanlarını
tekrarlayarak, distribütörlüğü süresince Frito-Lay satış şefinin satış elemanlarını
yönlendirerek tüm satış politikalarını şekillendirdiğini, kendilerinin distribütör olarak 300
hiçbir hususa müdahale edemediklerini, bu nedenle ciddi ölçüde maddi zarara
uğradıklarını ifade ettiği anlaşılmıştır.
Yukarıda yer verilenlerin yanı sıra, önaraştırma sürecinde eski Frito-Lay, yeni Gesa
Gıda çalışanı bir şahıs ile görüşülmüştür. Söz konusu şahıs, imzadan imtina ettiği
beyanında, satış fiyatına ilişkin olarak distribütörün fiyatı artırma yetkisi olmadığını,
ancak eğer isterse kendi karından feragat ederek satış noktasına indirim
yapabileceğini, ancak ürünün ucuza satılması piyasada sıkıntı yaratabileceği için
bunun Frito-Lay tarafından arzu edilmediğini ifade etmiştir.
310
I.4.1.1.3. Distribütörlerden Talep Edilen Bilgi ve Belgeler
Doğrudan görüşülen distribütörler dışında Frito-Lay’in en çok satış yaptığı 15
distribütörden fiyatlarını nasıl tespit ettikleri, kullanıyorlarsa el terminaline istedikleri
fiyatı girip giremedikleri, Frito-Lay tarafından bildirilen tavsiye fiyatın altında satış
yapıp yapamadıkları, yapabiliyorlarsa herhangi bir yaptırımla karşılaşıp
karşılaşmadıkları konusunda yazılı bilgi talep edilmiştir. Bilgi talep edilen 15
distribütörün 13’ünden yanıt alınmıştır.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, satış fiyatlarının nasıl belirlendiği hususunda, 320
bilgi talep edilen distribütörlerden biri, fiyatı piyasa şartlarına göre kendilerinin
belirlediğini bir diğeri, fiyatı malın cinsine göre, nihai satış noktasına tavsiye edilen
perakende satış fiyatı üzerinden en az %(…) kazandıracak şekilde belirlediğini beyan
ettikleri anlaşılmıştır.
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, aynı soruya sekiz distribütörün Frito-Lay’in
belirlediği fiyatlar üzerinden satış yaptıkları şeklinde cevap verirken, üç distribütörün
Frito-Lay’in yayınladığı fiyat listesi üzerinden fiyatın belirlendiği şeklinde yanıt
verdikleri anlaşılmıştır.
330
Söz konusu distribütörlerden 4’ü “Frito Lay tarafından bildirilen satış fiyatının altında
satış yapmanız mümkün müdür?” sorusuna liste fiyatının altında fiyatlarla satış
yapmanın mümkün olmadığı şeklinde cevap vermiştir. Aynı soruya bir distribütör
daha önce indirimli fiyatlarla satış yapmayı denemediklerini bu nedenle konu
hakkında herhangi bir bilgileri bulunmadığını beyan etmiş, geri kalan 8 distribütör ise
istedikleri takdirde fiyat indirimi yapabildiklerini belirtmişlerdir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, el terminali sistemi ile ilgili olarak, 6 distribütör
henüz el terminali sistemine geçmediklerini, bu sistemle çalışmakta olan
distribütörlerin 2’si el terminallerine kendi istedikleri satış fiyatlarını giremediklerini, 340
biri fiyat değişikliği isteğini sistem operatörüne ileterek değişiklik yapılabileceğini,
diğer 4 distribütör el terminaline indirim tanımlayarak fiyatları indirilebildiklerini,
07-01/12-7
8
müşteri potansiyeli çerçevesinde iskonto ve mal fazlası uygulaması yaparak maliyet
fiyatlarını düşürebilme ve liste fiyatlarını aşağı çekebilme imkanları bulunduğunu
ifade ettikleri anlaşılmıştır.
I.4.1.2. Hakim Durumun Kötüye Kullanılmasına İlişkin Tespitler
Şikayet dilekçesinde yer alan bir diğer iddia Frito Lay’in hakim durumunu kötüye
kullandığı iddiasıdır. 350
Frito Lay ve distribütörlerinde yapılan yerinde incelemelerde Frito Lay’in grup
muafiyetinin geri alınmasına yönelik Kurul kararına aykırı bir şekilde, rakipleri
pazardan dışlama amaçlı bir eylem içinde bulunduğuna dair herhangi bir bilgi ya da
belgeye ulaşılamamıştır.
Frito-Lay Adana Bölge Müdürü beyanında ürünün kullanım süresinin son derece kısa
olduğunu, bu nedenle satış noktasına ihtiyacından fazla ürün bırakarak kanal tıkama
gibi bir uygulamanın distribütörün son kullanma tarihi geçmiş ürünü geri alma durumu
ile karşı karşıya kalacak olması nedeniyle mümkün olmadığını ifade etmiştir. 360
I.4.2. Hukuki Değerlendirme
I.4.2.1. Yeniden Satış Fiyatının Belirlenmesi
I.4.2.1.1. Frito-Lay Distribütörlük Sözleşmesi’nin 2002/2 sayılı Tebliğ
Kapsamında Değerlendirilmesi
Frito Lay ile ürünlerinin dağıtıcısı konumunda bulunan distribütörler arasında
imzalanan distribütörlük sözleşmeleri dikey nitelikli sözleşmeler olduğundan 2002/2 370
sayılı Tebliğ’in 2. maddesi çerçevesinde tebliğ kapsamında yer almaktadır. Anılan
sözleşmelerde distribütöre münhasır bir bölge tahsis edilmekte ve bölge dışına aktif
satışlar yasaklanmaktadır.
Distribütörün nihai satış noktalarına gerçekleştireceği satışlara ilişkin fiyatlar
sözleşmenin 8. maddesinde düzenlenmektedir. I.4.1.1. Nolu bölümde de belirtildiği
üzere, satış fiyatına ilişkin yazılı düzenleme tavsiye niteliğinde olması nedeniyle
rekabet hukuku bağlamında herhangi bir sorun teşkil etmemektedir.
Distribütörlük sözleşmeleri ile distribütöre sözleşme süresince ve sözleşmenin 380
bitiminden sonraki 1 yıl boyunca rakip malların üretimini ve dağıtımını yapmama
yükümlülüğü getirilmektedir. Gerek sözleşme süresi gerekse sözleşme sonrası 1
yıllık dönem için distribütöre getirilen rekabet etmeme yükümlülükleri süre ve kapsam
bakımından Tebliğde belirtilen koşulları sağlamakta, dolayısıyla Tebliğle sağlanan
muafiyetten yararlanmaktadır.
I.4.2.1.2. Yeniden Satış Fiyatının Belirlenmesine İlişkin Değerlendirme
Yukarıda yer verildiği üzere Frito Lay ile distribütörleri arasında imzalanan
sözleşmede distribütörün yeniden satış fiyatını belirlemekte serbest olduğu hüküm 390
altına alınmıştır. Bununla birlikte şikayet dilekçesinde, uygulamada distribütörün fiyat
belirleme yetkisinin olmadığı ve satış işlemlerinin esasen Frito Lay çalışanı olan
07-01/12-7
9
ancak distribütör bünyesinde görünen elemanlar tarafından gerçekleştirildiği iddia
edilmektedir.
Şikayet dilekçesinde rekabet mevzuatı çerçevesinde inceleme gerektiren husus
distribütörün fiyat ve diğer satış şartlarını belirleme konusunda özgür olup
olmadığıdır. Dolayısıyla, burada önem arz eden nokta, Frito Lay’in distribütörlerinin
satış fiyatını belirleyip belirlemediğidir.
400
Yapılan yerinde incelemelerde Frito Lay’in distribütörlerini belirli bir fiyattan satışa
yönlendirdiğine ya da herhangi bir distribütörüne satış fiyatına yönelik bir yaptırım
uyguladığına yönelik bir bulguya ulaşılmamıştır. Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden,
yerinde inceleme sırasında yapılan görüşmelerden; distribütörlerde çalışmakta olan
elemanların distribütör kadrosunda yer aldıkları, bazılarının distribütörlüğü sona eren
firmalardan yeni distribütöre geçiş yaptığı, bu elemanların düzenli olarak Frito-Lay
yetkilileri tarafından satış ve pazarlama teknikleri konusunda eğitim aldıkları
anlaşılmıştır. Bu durum, Frito-Lay’in ihlal teşkil eden bir eylem içerisinde bulunduğu
yönünde bir kanıya yol açmamaktadır.
410
Tespitler bölümünde yer verildiği üzere, yapılan görüşmeler ve talep edilen
bilgilerden Frito Lay’in distribütöre ürünlerin üzerinde basılı bulunan tavsiye edilen
satış fiyatı üzerinden, son satış noktasına belirli miktarda kar bırakacak şekilde
hesaplanan bir tavsiye satış fiyatı listesi gönderdiği anlaşılmıştır. Distribütörlerin bu
sistemde ortalama kar marjının %(…-…) seviyesinde bulunduğu, kar marjının bu
derece düşük seviyelerde bulunması, ayrıca son satış noktaları arasında iletişimin
kuvvetli olması nedeniyle yapılan indirimin diğer noktalar tarafından da talep edilmesi
ve bu durumun da karlılığı daha da azaltacak olması sebebiyle tavsiye edilenden
daha düşük fiyatlarla satış yapmanın distribütörlerce tercih edilmediği görülmüştür.
420
Distribütörlerin bir kısmının 2006 yılı başında uygulamaya konulan el terminali sistemi
ile çalıştığı, geri kalanının ise kayıt ve fatura işlemlerinin kağıt üzerinde
gerçekleştirildiği klasik sistemle çalıştığı anlaşılmaktadır.
El terminali kullanmayan distribütörlerde genel olarak Frito-Lay tarafından gönderilen
fiyat listesi çerçevesinde satış yapıldığı ve bu fiyatların dışında satış yapmaya ilişkin
herhangi bir eğilim olmadığı anlaşılmıştır. Önaraştırma sürecinde yapılan
incelemelerde el terminali kullanmayan distribütörlerden kimisi Frito Lay’in fiyat
konusunda kendilerine herhangi bir baskısı olmadığını ancak söz konusu teşebbüs
tarafından tavsiye edilen fiyatlar piyasa için uygun olduğundan bu fiyatlardan satış 430
yapmayı tercih ettiklerini, kimisi ise satış fiyatlarının Frito-Lay tarafından gönderilen
liste doğrultusunda belirlendiğini ifade etmişlerdir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, Frito-Lay distribütörlerinin, kar marjının düşük
olması nedeniyle düşük fiyatlarla satış yapmayı genellikle tercih etmedikleri
anlaşılmıştır. Dolayısıyla Frito-Lay tarafından gönderilen tavsiye fiyat listeleri genel
olarak tüm distribütörlerce satış fiyatı olarak benimsenmektedir. Distribütörler
açısından, kar marjlarının düşük olması ve indirim haberinin tüm noktalarca talep
edilecek olması hususları göz önünde bulundurulduğunda tavsiye edilen fiyat
listelerine uyulması rasyonel bir davranış olarak ortaya çıkmaktadır. Kaldı ki, yapılan 440
yerinde incelemelerde Frito-Lay’in el terminali ile çalışmayan distribütörlerinin satış
fiyatını belirlediğine ya da bu konuya ilişkin olarak distribütörlerine herhangi bir
07-01/12-7
10
yaptırım uyguladığına yönelik herhangi bir belge ya da bilgiye ulaşılamamıştır.
Dolayısıyla el terminali kullanmayan distribütörler bakımından, istemesi halinde
distribütörün satış fiyatında indirim yapması önünde herhangi bir engel olmadığı
kanaatine varılmıştır.
Ancak el terminali kullanan distribütörler bakımından durum farklılık arz etmektedir.
Mal sevkıyatı, stok miktarı ve satış elemanlarının kontrolünde etkinlik yaratması
amacıyla el terminali uygulamasına 2006 yılı Ocak ayında 3 distribütör ile başlandığı, 450
Temmuz’da yazılım yenileme nedeniyle ara verilen uygulamaya Ekim ayında 22
distribütör ile devam edildiği ve halihazırda 45 distribütörün bu sistemle çalışmakta
olduğu anlaşılmıştır. El terminali sisteminde ürüne ilişkin tüm veriler Frito Lay merkezi
ile bağlantılı bilgisayarlar aracılığıyla oluşturulmakta ve satış elemanı son satış
noktasında sadece ürün kodu ve miktarını girerek satışı gerçekleştirmektedir. Son
satış noktalarına gerçekleştirilen satışlarda satış elemanının keyfi davranmasını
engellemek amacıyla el terminalinde sabit bir fiyatın belirtilmesi, dağıtım sisteminin
etkinliğini sağlamak bakımından gerekli bir husus olarak değerlendirilebilir.
Dolayısıyla sisteme tanımlı sabit bir fiyatın bulunması rekabet mevzuatı açısından
herhangi bir sorun teşkil etmemektedir. Burada rekabet hukuku bağlamında şüphe 460
uyandıran husus, el terminallerine fiyat girişinin kimin tarafından yapıldığı hususudur.
Yapılan inceleme ve görüşmelerde distribütörlerin bu konuya ilişkin açıklamalarının
çelişki arz ettiği görülmektedir. Bazı distribütörler daha önce hiç denemedikleri için
sistemdeki fiyatın nasıl değiştirileceği konusunda bilgi sahibi olmadıklarını belirtirken,
bir kısmı sistemdeki fiyatı değiştiremediklerini, diğer bir kısmı ise sisteme indirim
tanımlayarak ya da mal fazlası vererek satış noktalarına indirimli fiyatlarla satış
yapabileceklerini belirtmişlerdir.
El terminallerine fiyat girişinin nasıl yapıldığı konusuna ilişkin olarak Frito Lay 470
yetkililerinin açıklaması “El terminallerinde bulunan fiyata ilişkin veriler distribütör ve
şefin ortak kararı ile değiştirilebilmektedir. Bu sebeple el terminallerinde
distribütörlerin fiyatlar ile ilgili değişiklik yapamayacaklarını iddia etmek hatalı
olacaktır.” şeklindedir. Distribütör el terminallerinde fiyat değişikliğini tek başına
gerçekleştirememektedir. Sisteme veri girişinin bu şekilde Frito Lay satış şefinin
desteği ile gerçekleştirilebiliyor olması distribütörün fiyatı belirleme serbestisini
engelleyici bir nitelik arz etmektedir. Her ne kadar distribütörlerin kar marjlarının
düşük olması sebebiyle değişik fiyatlardan satış yapmaya eğilimli olmadıkları ve
genellikle tavsiye edilen fiyatların satış fiyatı olarak benimsendiği söylenebilirse de,
bu sistemde distribütörün istemesi halinde düşük fiyattan satış yapması Frito Lay 480
satış şefinin onayına bırakılmaktadır.
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinin (a) bendinde dikey veya yatay ilişkiler
konusunda herhangi bir ayrıma gidilmeksizin “mal veya hizmetlerin alım ya da satım
fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet, kar gibi unsurlar ile her türlü alım yahut satım
şartlarının belirlenmesi” hukuka aykırı eylemler arasında sayılmıştır. Bununla birlikte,
özellikle markalar arası rekabetin yoğun olduğu pazarlarda, dikey ilişkiler yoluyla
marka içi rekabetin kısıtlanmasına etkinlik artışı sağlayarak markalar arası rekabeti
artıracak olması nedeniyle hoşgörüyle yaklaşılmakta ve çeşitli muafiyet
mekanizmalarıyla bu kısıtlamaların çerçevesi belirlenmektedir. Nitekim 2002/2 sayılı 490
Tebliğ’de de sağlayıcının alıcıya getireceği kimi kısıtlamalar belirli koşullar
çerçevesinde 4054 sayılı Kanunun uygulamasından muaf tutulmaktadır. Ancak
07-01/12-7
11
yeniden satış fiyatının tespiti söz konusu Tebliğ’in 4(a) bendi çerçevesinde anlaşmayı
grup muafiyeti kapsamı dışına çıkaran nitelikte bir sınırlamadır. Bu çerçevede, el
terminallerinde satış fiyatının distribütör ile Frito Lay satış şefinin ortak kararı ile
değiştirilebilmesi, distribütörün kendi satış fiyatını belirleme serbestisini engeller
niteliktedir.
Bununla birlikte, el terminali sistemine 2006 yılında geçilmiş olması nedeniyle
uygulamanın oldukça yeni olması, mevcut durumda Frito Lay’in 208 distribütöründen 500
45’inin el terminali ile çalıştığı, kar marjının düşük olması sebebiyle distribütörlerin
zaten düşük fiyatlarla satış yapma eğiliminde olmadıkları hususları, yukarıda
değinilen uygulamanın etkilerinin değerlendirilmesinde göz önünde
bulundurulmuştur.
I.4.2.2. Hakim Durumun Kötüye Kullanılmasına İlişkin Değerlendirme
Tespitler bölümünde değinildiği üzere Frito Lay’in daha önce hakkında alınan
04.05.2004 tarih ve 04-32/377-95 sayılı Kurul Kararı’na aykırı bir şekilde rakipleri
satış noktalarından çıkarma amaçlı promosyon ve indirim uygulamalarına devam 510
ettiği yönündeki iddialara ilişkin, Frito Lay’in 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesini ihlal
eder nitelikte bir eylem içerisinde olduğuna dair herhangi bir belgeye ulaşılamamıştır.
J . SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
1. Frito-Lay Gıda San. ve Tic. A.Ş.’nin rakiplerinin faaliyetlerini zorlaştırmak
suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesini ihlal ettiğine dair yeterli bilgi ve
belge bulunamadığına OYBİRLİĞİ ile,
520
2. Frito Lay Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş’nin 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara
İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği çerçevesinde yararlanmakta olduğu muafiyetin
geri alınmasına ve bu çerçevede bedava ürün veya çeşitli hediye verilmesi,
iskonto veya indirim yapılması gibi uygulamaların münhasırlık şartına bağlı
olmadan ve fiili münhasırlığa yol açmayacak şekilde uygulanmasına yönelik
04.05.2004 tarih ve 04-32/377-95 sayılı Kurul Kararı’na aykırı uygulamalar
içinde bulunduğuna dair yeterli bilgi ve belge bulunamadığına OYBİRLİĞİ ile,
3. a) Söz konusu teşebbüsün distribütörleri ile oluşturduğu el terminali sisteminin,
distribütörün kendi satış fiyatını belirleme serbestisini engelleyici nitelikte 530
olması nedeniyle anılan uygulamanın 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi
kapsamında olduğuna ve 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup
Muafiyeti Tebliği ile sağlanan muafiyetten yararlanamayacağına OYBİRLİĞİ
ile,
b) El terminali sistemine 2006 yılı Ocak ayında geçilmiş olması, Temmuz-Ekim
döneminde kullanımına ara verilen sistemin, mevcut durumda sınırlı sayıda
distribütör tarafından kullanılması, kar marjının düşük olması sebebiyle
distribütörlerde halihazırda değişik fiyatlarla satma eğiliminin mevcut olmadığı
hususları göz önünde bulundurularak, pazardaki rekabetçi yapıda ancak sınırlı 540
bir zararın ortaya çıkmasının muhtemel olması nedeniyle 4054 sayılı Kanun
kapsamında soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına OYBİRLİĞİ ile,
07-01/12-7
12
c) Bununla birlikte, el terminali sisteminin distribütörün fiyat belirleme
serbestisini engellemeye imkan sağlayıcı nitelikte olmasının 4054 sayılı
Kanun’un 4. maddesi kapsamında aykırılık teşkil etmesi nedeniyle, bu
durumun sonlandırılması yönünde söz konusu teşebbüse Kanun’un 9.
maddesinin 3. bendi uyarınca görüş bildirilmesine OYÇOKLUĞU ile,
d) El terminali sisteminin distribütörün özgürce fiyat belirlemesine imkan 550
tanıyacak şekilde yeniden düzenlenmesinin ve bu değişikliğin gerekçeli
kararın tebliğinden itibaren 60 gün içerisinde Kurumumuza tevsik edilmesine,
söz konusu düzenlemenin yapılmaması ve uygulamanın devam etmesi
halinde 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca haklarında soruşturma
açılacağı ve Kanun’un 16. ve 17. maddeleri uyarınca işlem yapılacağının Frito-
Lay Gıda. San. Ve Tic. A.Ş.’ye bildirilmesine OYÇOKLUĞU ile,
4. Şikayet dilekçesinde yer alan Trans-Gü Taş. Gıda San. ve Tic A.Ş. lehine
talep edilen tazminata ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun çerçevesinde kurum
nezdinde yapılacak herhangi bir işlem bulunmadığına OYBİRLİĞİ ile, 560
karar verilmiştir.
07-01/12-7
13
Rekabet Kurulu’nun 11.01.2007 günlü 07-01/12-7 sayılı Kararına;
KARŞI OY
Frito-Lay ile ürünlerinin dağıtıcısı distribütörler arasında imzalanan; distribütöre
münhasır bir bölge tahsis edildiği ve bölge dışına aktif satışların yasaklandığı
distribütörlük sözleşmelerinin 2002/2 sayılı Gurup Muafiyeti Tebliği’nin 2.maddesi
çerçevesinde muafiyet kapsamında olduğu, satış fiyatına ilişkin 8 inci maddesinde
yer alan düzenlemenin tavsiye niteliği taşıdığı hususu tartışmasızdır.
Distribütörlük sözleşmesinde distribütörün yeniden satış fiyatını belirlemekte
serbest olduğu hükme bağlanmışken; distribütörün satış fiyatını belirleme yetkisinin
bulunmadığı ve satış işlemlerinin aslında Frito-Lay çalışanı olup distribütör
bünyesinde görünen elemanlarca gerçekleştirildiğine ilişkin şikayetin değerlendirildiği
ön araştırma raporunda; Frito-Lay yetkililerinin el terminallerinde yer alan fiyata ilişkin
verilerin distribütör ve Frito-Lay görevlisi şefin ortak kararı ile değiştirilebilmekte
olduğu, yapılan yerinde incelemelerde de Frito-Lay’in distribütörlerini belirli bir fiyattan
satışa yönlendirdiğine yada herhangi bir distribütörüne satış fiyatına ilişkin bir
yaptırım uyguladığına yönelik bir baskıya ulaşılamadığı belirtilmiştir. Distribütörlerin
de Frito-Lay’in fiyat konusunda kendilerine herhangi bir baskısı bulunmadığını ancak
tavsiye edilen fiyatların piyasa için uygun olması nedeniyle benimsendiği yolundaki
ifadelerine yer verilmiştir.
Raporda yer alan söz konusu değerlendirme ve tespitler dikkate alındığında Frito-
Lay’in distribütörlerin satış fiyatlarına yönelik olası tespitinin 4054 sayılı Kanun’un
amacı, söz konusu eylemin niteliği, sektörün özellikleri ve rekabetçi sürecin
kısıtlanmaması karşısında önemli bir etki doğurmayacağı kanaatinde olduğumdan,
Kanunun 9/3 üncü maddesinin de uygulanmasına gerek olmadığı görüşüyle Kararın
3-c ve d madde hükümlerine karşıyım.
Süreyya ÇAKIN
Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy