Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2008-1-44 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 08-40/535-201
Karar Tarihi : 20.6.2008
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI 10
Üyeler : Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN,
Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE
B. RAPORTÖRLER: Hakan Deniz KARAKOÇ, Cumhur Atalay HATİPOĞLU,
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : GlaxoSmithKline İlaçları San. ve Tic. A.Ş. ve
Pfizer İlaçları Ltd. Şti.
Temsilcisi Av. Turgan GÜRMEN
Mete Cd. 12/7 Taksim/İstanbul 20
D. TARAFLAR : - GlaxoSmithKline İlaçları San. ve Tic. A.Ş.
Büyükdere Cd. No:173 1. Levent Plaza B Blok
34394 1. Levent/İstanbul
- Pfizer İlaçları Ltd. Şti.
Muallim Naci Cd. No:55 34347 Ortaköy/İstanbul
E. DOSYA KONUSU: GlaxoSmithKline İlaçları San. ve Tic. A.Ş. ve Pfizer İlaçları
Ltd. Şti. arasında imzalanan Dağıtım Sözleşmesi’ne bireysel muafiyet tanınması
talebi. 30
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 17.4.2008 tarih, 2346 sayı ile giren ve
eksiklikleri en son 27.5.2008 tarih ve 3277 sayı ile tamamlanan bildirim üzerine 4054
sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4. ve 5. maddeleri ile 2002/2 sayılı
Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği'nin ilgili hükümleri uyarınca yapılan
inceleme sonucunda düzenlenen 12.6.2008 tarih, 2008-1-44/Öİ-08-HDK sayılı
Muafiyet Ön İnceleme Raporu, 13.6.2008 tarih, REK.0.05.00.00-130/86 sayılı
Başkanlık önergesi ile 08-40 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; 40
- GlaxoSmithKline İlaçları San. ve Tic. A.Ş. ve Pfizer İlaçları Ltd. Şti. arasında
imzalanan “Distribütörlük Sözleşmesi” (Sözleşme)’ne, rakip teşebbüsler
arasında yapılan dikey anlaşma niteliği taşıdığından ve tek satıcılık hükmü
içerdiğinden menfi tespit belgesi verilmesinin mümkün olmadığı,
- Tarafların ilgili ürün pazarında üretim seviyesinde rakip olması nedeniyle
Sözleşme’nin 2002/2 sayılı Tebliğ kapsamında olmadığı,
- 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde sayılan şartların tamamını karşılaması
nedeniyle, Sözleşme’ye geçerli olduğu süre (7 sene) ile sınırlı olmak üzere
bireysel muafiyet tanınması gerektiği,
ifade edilmektedir. 50
08-40/535-201
2
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. Taraflar
H.1.1. GlaxoSmithKline İlaçları San. ve Tic. A.Ş. (GSK)
Bildirim kapsamındaki bilgilere göre; merkezi İngiltere’de bulunan ve halka açık bir
şirket olan GlaxoSmithKline plc.’nin Türkiye’deki ortaklığıdır. GSK, farmasötiklerin,
aşıların, reçetesiz ilaçların ve sağlıkla ilgili tüketici ürünlerinin araştırılması,
geliştirilmesi, üretilmesi ve pazarlanması alanında çalışan çok uluslu bir şirkettir.
H.1.2. Pfizer İlaçları Ltd. Şti. (Pfizer)
Dosya kapsamındaki bilgilere göre; beşeri ve hayvan sağlığı ürünlerinin üretimi, alımı,
satımı ile bu ürünlerin yurtdışına ihracı ve/veya yurtdışından ithali faaliyetleri ile iştigal 60
etmektedir. Dünya çapında faaliyet gösteren ve halka açık olan Pfizer şirketler grubu
tarafından kontrol edilmektedir.
Pfizer grubunun Türkiye’deki diğer iştirakleri Pfizer Warner Lambert İlaç Sanayi Limited
Şirketi ve Pharmacia İlaç Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi’dir. Adı geçen şirketler
beşeri ve hayvan sağlığı ürünlerinin üretimi ve satışı alanında faaliyet göstermektedir.
H.2. İlgili Pazar
H.2.1. İlgili Ürün Pazarı
GSK ile Pfizer arasında 19.2.2008 tarihinde imzalanan Sözleşme’ye göre GSK, sahip
olduğu “ropinerole” etken maddeli ve Parkinson ile huzursuz bacak sendromu (RLS)
endikasyonlarına sahip olan “Requip” markalı ürünlerin Türkiye Cumhuriyeti sınırları 70
dâhilindeki münhasır dağıtım ve pazarlama haklarını Pfizer’e vermektedir. Bu nedenle,
başvuru konusu sözleşmenin hangi ilgili ürün pazarlarında etki doğuracağının
belirlenebilmesi için ilk etapta söz konusu ürünlerin hangi ATC-3 grubunda yer
aldığının tespiti önem kazanmaktadır. Buna göre, Requip markalı ürünlerin yer aldığı
ATC-3 sınıfı, N04A olarak ortaya çıkmaktadır.
Söz konusu ATC-3 grubundaki ilaçların daha dar pazarlara ayrılmasının gerekip
gerekmediği incelendiğinde, EphMRA’nın ATC sınıflandırmasına göre bu sınıfın altında
herhangi bir ATC-4 sınıfı belirlenmediği görülmektedir. Ayrıca, AB Komisyonunun ilaç
sektöründeki bir yoğunlaşma işlemi hakkındaki kararında N04A1 sınıfı ilgili ürün pazarı
olarak belirlenmiş ve daha dar bir pazar tanımlamasına gerek görülmemiştir. Bu 80
nedenlerle, bildirim konusu işlem özelinde ve taraflarca sağlanan bilgiler çerçevesinde,
ilgili ürün pazarının “N04A sınıfı Anti-Parkinson ilaçları” olarak kabul edilebileceği
değerlendirilmiştir.
N04A Pazarı: Parkinson hastalığı, beyindeki sinir hücreleri arasındaki iletişimi
sağlayan ve kimyasal bir madde olan dopamin eksikliğinden kaynaklanmaktadır.
Dopamin bir diğer iletişimi sağlayan kimyasal olan acetylcholine ile birlikte beyindeki
hareketi sağlayan geri bildirim mekanizmasından sorumludur. N04A sınıfı Parkinson
ilaçları genellikle bu iki kimyasal madde arasındaki dengeyi sağlamayı
amaçlamaktadır. GSK bu pazarda Requip markalı ürünleri ile faaliyet
göstermekteyken, Pfizer’in bu pazardaki ürünleri Cabaser markasını taşımaktadır. 90
Aşağıdaki tabloda tarafların N04A sınıfındaki ilaçlarından elde ettikleri paylar yer
almaktadır.
1 Glaxo Wellcome&Smith Kline par:66-67.
08-40/535-201
3
Tablo 1: Tarafların 2005-2007 yılları arasındaki pazar payları
GSK PP (%) Pfizer PP (%)
2005 2006 2007 2005 2006 2007
N04A (….) (….) (….) (….) (….) (….)
GSK’nın Requip isimli ürünü Parkinson hastalığının yanında HBS tedavisinde de
kullanılmaktadır. Benzer bir kullanımın Pfizer’in Cabaser ilacı için geçerli olmadığı, en
azından ilgili teşebbüsün adı geçen ilaç için HBS tedavisine yönelik ruhsat almadığı
bildirim formunda dile getirilmiştir. HBS tedavisi ile ilgili ilaçlar henüz Sağlık Bakanlığı
tarafından geri ödeme sistemine dahil edilmiş değildir. Bunun en önemli nedenlerinden 100
birisi söz konusu hastalığın Türkiye’de ve dünyada yeni tanınmaya başlamış olmasıdır.
Hastalığın yeni olması nedeniyle de bu hastalığın tedavisinde kullanılan ilaçlara ilişkin
bir pazardan söz etmek en azından şu an için mümkün olmamaktadır.
H.2.2. İlgili Coğrafi Pazar
Devir konusu ürünlerin dağıtım ve pazarlanması bakımından bölgesel tanımı
gerektirecek unsurlar söz konusu olmadığından, ilgili coğrafi pazarın “Türkiye
Cumhuriyeti Sınırları” olarak belirlenmiştir.
H.3. Değerlendirme
Bildirime konu sözleşmenin 10. maddesinde süresinin 31.12.2012 tarihinde sona
ereceği, şayet Pfizer alım hedeflerinin %80’ini gerçekleştirirse sözleşmenin bu 110
teşebbüsün talebi ile 2 yıl daha uzatılabileceği ifade edilmiştir. Taraflar arasında
Sözleşmenin bu değinilen hususlarında herhangi bir değişiklik yapmayan başka bir
Sözleşme 11.3.2008 tarihinde imzalanmıştır. Ana sözleşmenin eki olarak taraflar
arasında ayrıca “Ürün Güvenliğine Yönelik Bilgi Değişimi Sözleşmesi” ile “6.9.2007
tarihli Gizlilik Sözleşmesi” imzalanmıştır.
GSK tarafından üretilen ve Sözleşme sonrası Pfizer tarafından pazarlanması, tanıtımı,
dağıtımı ve satışı yapılan Requip isimli ürünün yer aldığı pazarlar olan N04A-Anti
Parkinson ile HBS pazarlarından yalnızca Anti Parkinson pazarında Pfizer’in faaliyeti
bulunmaktadır. Bu nedenle işlem neticesinde Anti Parkinson pazarında bir yoğunlaşma
söz konusu olacaktır. Ne var ki adı geçen pazarda ilgili teşebbüslerin yanı sıra 16 120
teşebbüs daha faaliyet göstermektedir. Bu nedenle her ne kadar işlem rakipler arası bir
dağıtım anlaşması niteliğinde olsa da -GSK’nın ilgili pazardaki payının düşüklüğü de
göz önüne alındığında- pazardaki rekabet üzerinde olumsuz anlamda önemli bir etki
doğurmayacağı kanaati oluşmuştur.
H.3.1. Menfi Tespit Değerlendirmesi ile Dikey Anlaşmalar Grup Muafiyeti Tebliği
Açısından Yapılan Değerlendirme
Bildirime konu Sözleşme’ye:
- Aynı pazarda faaliyet gösteren teşebbüsler arasında gerçekleştirilmesi ve
- GSK’nın Pfizer’ı Requip markalı ürünlerin pazarlanması, tanıtımı, dağıtımı ve satışı
konularında münhasır yetkili (tek satıcı) olarak belirlemesi 130
nedeniyle menfi tespit belgesi verilemeyecektir.
Daha önceden de değinildiği gibi Sözleşme’nin tarafları aynı pazarda (N04A-Anti
Parkinson pazarı) faaliyet gösteren teşebbüslerdir. GSK, Requip isimli ürünün
üreticisidir ve Sözleşme’nin imzalanmasına kadar geçen süre içerisindeki tek
dağıtıcısıdır. Pfizer ise Requip’in rakibi olan Cabaser isimli ürünün hem üreticisi hem
de dağıtıcısıdır. Yani birbirine rakip iki ürünün dağıtıcısı niteliğindeki Pfizer bu
ürünlerden birinin aynı zamanda üreticisidir ve bu nedenle söz konusu Sözleşme,
08-40/535-201
4
2002/2 sayılı Tebliğ’in “Kapsam” başlıklı 2. maddesinde yer alan “Rakip teşebbüsler
arasında yapılan dikey anlaşmalar, bu Tebliğ ile tanınan muafiyetten yararlanamaz.
Ancak sağlayıcının anlaşma konusu malların hem üreticisi hem de dağıtıcısı olduğu, 140
alıcının ise bu mallarla rekabet eden malların üreticisi değil dağıtıcısı olduğu dikey
anlaşmalar bu Tebliğ ile tanınan grup muafiyetinden yararlanır.” hükmü çerçevesinde
söz konusu Tebliğ ile getirilen muafiyetten yararlanamamaktadır.
H.3.2. Bireysel Muafiyet Değerlendirmesi
a) Malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve
iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması
Bireysel muafiyete ilişkin dosyalarda, hangi durumların ekonomik fayda sağladığı
hususunun her bir somut olay açısından ayrıca değerlendirilmesi gerekmekle birlikte,
üretim ve dağıtım maliyetlerinin düşürülmesi, kalitenin artırılması, malın arzında
devamlılığın sağlanması, piyasalara yeni girişlerin kolaylaştırılması ve yeni ürünlerin ya 150
da üretim tekniklerinin bulunması ekonomik yararın sağlandığı durumlara örnek olarak
verilmektedir. Bu noktada Kurul, “faydanın” sadece ilgili teşebbüslere sağlanan yarar
olarak algılanmaması, aksine, objektif anlamda ekonomiye yapılan her türlü somut
katkının bu kapsamda değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir2.
Orijinal ilaçlar bakımından ele alındığında ilaç maliyetlerinin en önemli kısmının Ar-ge
maliyetlerinin yanısıra satış ve pazarlama maliyetlerinden kaynaklandığı bilinmektedir.
Nitekim, 1996 senesinde yapılan bir çalışmada orijinal bir ilacın maliyet kalemleri
içerisinde satış ve pazarlamanın ortalama %32 oranına sahip olduğu ifade edilmiştir3.
Satış ve pazarlamanın sektörde bu derece yüksek oranlara ulaşmasının nedenleri
arasında ilaçların (etken maddelerin) ilk kez pazara sunulması ve bu nedenle doktorlar 160
tarafından daha iyi tanınabilmesi amacıyla yapılan yoğun faaliyetler yer almaktadır.
İlaç sektöründe satış ve pazarlama faaliyetleri ar-ge faaliyetleri gibi satış gelirinden
kısmen bağımsız olan maliyetlerdir. Bu özelliği nedeniyle sabit maliyet niteliğinde olan
pazarlama ve satış maliyetleri ürün geliri düşük olduğunda teşebbüsler üzerine önemli
bir yük getirmektedir. Söz konusu maliyetin yüksekliği nedeniyle GSK, Requip isimli
ilacı için uygun bir pazarlama ve satış teşkilatı oluşturamamış ve neticede bu ilaca
ilişkin pazar payı %1’in altında kalmıştır. GSK, Bildirim Formundaki ifadelerden de
anlaşılacağı üzere Anti Parkinson pazarında önemli bir geçmişi olan ve bu pazardaki
ürünlerin satışı ve pazarlanması alanında uzmanlaşmış bir teşkilatı bulunan Pfizer’la
ürünün münhasır tanıtımı, dağıtımı, satışı ve pazarlaması hususlarında anlaşma 170
yapma ihtiyacı duymuştur.
Sözleşme neticesinde, Pfizer çok düşük pazar payına sahip olan Requip adlı ilacı daha
etkin bir şekilde pazarlayabilecek ve neticede tüketicilere ulaşan ürünlerin sayısındaki
artışa bağlı olarak pazardaki rekabet de artacaktır.
Konuya işleme taraf olan teşebbüsler açısından bakıldığında da çeşitli ekonomik
faydaların yaratılması beklenmektedir. Bu faydalara üretim ve dağıtım maliyetlerinin
optimize edilmesi, Requip markalı ilacın piyasada daha etkin ve muadillerine göre
nispeten daha az maliyetli bir şekilde tanıtılması sonucunda ilgili ürün pazarındaki
arzın devamlılığının sağlanması ve ürün çeşidinin artması gibi örnekler verilebilir.
180
2 Benzer konu için bkz. Rekabet Kurulu’nun 13.11.2003 tarih ve 03-73/883-382 sayılı kararı.
3 AGPS (Australian Government Publishing Service) (1996), “The Pharmaceutical Industry” Report No 51,
Melbourne.
08-40/535-201
5
b) Tüketicinin bundan yarar sağlaması
Türkiye'de ilaç tanıtım ve pazarlaması gerek yasal gerekse etik bir çok kısıtlamaya
tabidir. Bu nedenle firmalar ürün tanıtımlarını esasen bu ürünlerin “kullanıcı”sı olan
doktorlar nezdinde yapmaktadırlar.
Doktorlar nezdinde tanıtım ilaç reprezantanları aracılığıyla yapılmakta olup, her ilaç
firması piyasaya sürdüğü ilacın etkili olduğu hastalık bazında pazarlama ekipleri
oluşturmakta ve bu ekipleri çeşitli eğitimlerden geçirmektedir.
Piyasaya yeni sürülen bir ürünün tanıtım ve pazarlaması için ekip oluşturmak parasal 190
ve iş gücü açısından olduğu kadar zaman açısından da oldukça zahmetli bir iştir. Bu
nedenle ilaç firmaları satışı az olan ilaçları için satış ekiplerine yatırım yapmamayı
tercih etmektedirler. Bunun sonucunda doktorlar bu ilaçlar hakkında yeterli bilgiye
sahip olamadıkları için hastalarının tedavisinde bu ilaçları kullanmamaktadırlar.
Bildirim Formunda GSK'nın RLS sendromu ve Parkinson hastalıkları hakkında uzman
pazarlama ekiplerinin yeterli olmadığı, bu nedenle de Requip isimli ilaç konusunda en
önemli karar mercii olan doktorlara yeterli ölçüde ulaşamadığı belirtilmektedir. Nitekim
GSK, bu ekiplerin oluşturulmasını özellikle maliyeti ve çok zaman alması nedeniyle ve
düşük pazar payını göz önünde bulundurarak en azından Requip ürünü için
düşünmediğini ifade etmiştir. Sözleşme neticesinde Requip isimli ilacın Pfizer'in RLS 200
sendromu ve Parkinson hastalıkları konusunda uzman pazarlama ekipleri vasıtasıyla
doktorlara tanıtımının yapılacak olması ve neticede talebi belirleyen bu kesimin ilaç
hakkındaki bilgi seviyesinin artacak olması nedeniyle hastaların Requip’e ulaşımının
kolaylaşacağı düşünülmektedir.
c) İlgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması
Dosyada yer alan bilgilerden, Anti Parkinson pazarında yer alan ürünlerin 2007 yılı
pazar payları incelendiğinde Sözleşme konusu Requip isimli ilacın ABD Doları bazında
%(…) Pfizer'in Cabaser markalı ilacının %(…) ve bu ürünlere rakip ürünlerin toplam
pazar payının %(…) olduğu görülmektedir. Keza ünite bazında aynı karşılaştırma
yapıldığında Requip’in %(…), Cabaser %(…) ve rakip ürünlerin ise %(…) pazar payına 210
sahip görülmektedir.
Dolayısıyla Requip’in sahip olduğu düşük pazar payı göz önüne alındığında Sözleşme
sonrası pazarın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmayacağı
anlaşılmaktadır.
d) Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu olandan
fazla sınırlanmaması
Başvuru konusu Sözleşme GSK’nın Requip isimli ürününün Türkiye pazarındaki
pazarlama, tanıtım, dağıtım ve satışa ilişkin haklarının münhasıran Pfizer’a devrini
içermektedir. Söz konusu münhasırlık ilgili Sözleşme’nin tarafı olan Pfizer bakımından
gerekli bir unsurdur. Bu duruma ilişkin Bildirim Formunda şu ifadeler yer almıştır: 220
“Pfizer ilaç tanıtım işi yapan sınırlı sayıda elemana sahiptir. Bu pazarlama
elemanlarına eğitimden donanım, teknik destek vermekte ve elemanların bu bilgileri
doktorlara aktarmasını sağlamaktadır. Dağıtıcının münhasır olmaması halinde bu
hizmetlerin ve özellikle know-how’ın doktorlara aynı oranda verilmesi çok zor olacaktır.
Pfizer ve GSK doktorlar nezdinde yarattıkları imajı koruyarak iyi ve kaliteli hizmet
vermek zorundadırlar, münhasır olmayan bir dağıtıcının tüm yurt sathında yapacağı
pazarlama faaliyetinde yüksek seviyeye ulaşması mümkün görünmemektedir.” Bu
ifadelerden de anlaşılacağı üzere münhasırlığın olmadığı bir durumda Pfizer doktorlara
08-40/535-201
6
yapacağı tanıtım faaliyetinden yeteri kadar verim alamayacaktır. Çünkü tanıtım
faaliyetleri daha önceden de değinildiği gibi ilaç satışından kısmen de olsa bağımsız 230
olan faaliyetlerdir ve şayet birden fazla teşebbüs ilacın satışından sorumlu ise tanıtım
faaliyetini minimum seviyede tutan ya da hiç yapmayan teşebbüs çok az maliyetle
tanıtım faaliyeti yapan teşebbüs ile benzer satış rakamlarına ulaşabilecektir. Diğer bir
ifade ile sektörün bu faaliyet alanı içerdiği “bedavacılık (free-rider)” sorunu nedeniyle
münhasırlığı bir nevi zorunlu kılmaktadır.
İlgili Sözleşme bakımından ise münhasırlığın pazardaki rekabet üzerindeki etkilerinin
olumsuz olmayacağı, tam tersine çok düşük pazar payına sahip bir ürünün etkin
pazarlama ve tanıtım faaliyetleri neticesinde pazar payının artacağı ve bu durumun da
pazardaki rekabeti olumlu yönde etkileyeceği öngörülmektedir. Dolayısıyla
Sözleşme’de yer alan münhasırlığın Sözleşme’nin hayata geçebilmesi bakımından 240
gerekli ve ölçülü bir hüküm olduğu kanaatine varılmaktadır.
I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
1. GlaxoSmithKline İlaçları San. ve Tic. A.Ş. ve Pfizer İlaçları Ltd. Şti. arasında
imzalanan Distribütörlük Sözleşmesi’ne, rakip teşebbüsler arasında yapılan
dikey anlaşma niteliği taşıdığından ve tek satıcılık hükmü içerdiğinden menfi
tespit belgesi verilemeyeceğine,
2. Tarafların ilgili ürün pazarında üretim seviyesinde rakip teşebbüsler olmaları
nedeniyle, sözleşmenin 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti
Tebliği kapsamında grup muafiyetinden yararlanamayacağına, 250
3. 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde sayılan şartların tamamını karşılaması
nedeniyle, söz konusu sözleşmeye geçerli olduğu süre olan 7 yıl ile sınırlı
olmak üzere bireysel muafiyet tanınmasına
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy