Gübre sektöründe faaliyet gösteren teşebbüslerin 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesini ihlal edip etmediklerinin tespiti - Karar Sayı 20-51/718-317

Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2018-3-076 (Soruşturma)
Karar Sayısı : 20-51/718-317
Karar Tarihi : 26.11.2020
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Birol KÜLE
Üyeler : Arslan NARİN (İkinci Başkan), Şükran KODALAK,
Ahmet ALGAN, Ayşe ERGEZEN
B. RAPORTÖRLER: İsmail Yücel ARDIÇ, Çiğdem Gizem OKKAOĞLU,
Mehmet GERÇEK, Pelin TEBER, Berkay KURDOĞLU
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : - Re’sen
D. HAKKINDA SORUŞTURMA
YAPILANLAR :
- Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş.
Temsilcileri: Av. Efser Zeynep ERGÜN, Av. Sibel Yılmaz ATİK
Susam Sok. No:22 BAGFAŞ Binası Cihangir Beyoğlu İstanbul
- EGE Sanayi A.Ş.
Temsilcisi: Av. M. Haluk ARI
Atatürk Mah. Bulv. 52 Ada Gardenya 7/1 Kat:11 Daire:68 Ataşehir
İstanbul
- Gemlik Gübre Sanayi A.Ş.
Temsilcileri: Av.Dr. H. Ercüment ERDEM,
Av. Piraye ERDEM, Av. Mert KARAMUSTAFAOĞLU
Valikonağı Cad. Başaran Apt. No: 21/1 Nişantaşı İstanbul
- Gübre Fabrikaları T.A.Ş.
Temsilcisi: Metin PEKTAŞ
Nida Kule Göztepe İş Merkezi Merdivenköy Mah. Bora Sok. No: 1
Kat:12-30-31 Kadıköy İstanbul
- İstanbul Gübre Sanayi A.Ş.
Temsilcileri: Av.Tolga KARATAŞ, Av. Burcu ACARTÜRK YILDIZ
11/9 Teşvikiye Cad. Şişli İstanbul
- Toros Tarım Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Temsilcileri: Dr. M. Fevzi TOKSOY, Bahadır BALKI, Mustafa AYNA
Esentepe Mah. Büyükdere Cad. No:209. Tekfen Kulesi Kat:19-20
Şişli İstanbul
(1) E. DOSYA KONUSU: Gübre sektöründe faaliyet gösteren teşebbüslerin 4054
sayılı Kanun’un 4. maddesini ihlal edip etmediklerinin tespiti.
(2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: Gübre sektöründe faaliyet gösteren teşebbüslerin 4054 sayılı
Kanun’un 4. maddesini ihlal ettikleri iddiası.
(3) G. DOSYA EVRELERİ: Rekabet Kurulunun (Kurul) 11.10.2018 tarih ve 18-38/619-M
sayılı kararı ile gübre sektöründeki fiyat artışlarının incelenmesi için re’sen önaraştırma
başlatılmıştır.
(4) 15.01.2019 tarihinde başlatılan önaraştırma kapsamında, altı teşebbüs ve bir teşebbüs
birliğinde yerinde incelemeler gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda, 16.01.2019 tarihinde
20-51/718-317
2/42

Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş. (BAGFAŞ), Gemlik Gübre Sanayi A.Ş. (GEMLİK),
Gübre Fabrikaları T.A.Ş. (GÜBRETAŞ), İstanbul Gübre Sanayi A.Ş. (İGSAŞ), Toros
Tarım Sanayi ve Ticaret A.Ş. (TOROS) ve Gübre Üreticileri İthalatçıları ve İhracatçıları
Derneğinde (GÜİD) yerinde incelemeler yapılmıştır. 16.01.2019 tarihinde EGE Sanayi
A.Ş.’de (EGE) gerçekleştirilmesi planlanan yerinde inceleme ise engellenmiş ve söz
konusu engelleme tutanak ile kayıt altına alınmıştır. Bunun üzerine 17.01.2019 tarih
ve 2019/76 D. İş. Nolu Aliağa Sulh Ceza Hâkimliği Kararı ile 17.01.2019 tarihinde
teşebbüste tekrar yerinde inceleme gerçekleştirilmiştir. Kurulun 07.02.2019 tarih ve 19-
06/51-18 sayılı kararıyla EGE’ye yerinde incelemenin engellenmesi nedeniyle 4054
sayılı Kanun’un 16. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendi uyarınca idari para cezası
verilmesine karar verilmiştir.
(5) Önaraştırma kapsamında teşebbüslerden bilgiler talep edilmiştir. BAGFAŞ’tan gelen
bilgiler 24.01.2019 tarih, 444 sayı ve 11.02.2019 tarih, 923 sayı; GEMLİK’ten gelen
bilgiler 24.01.2019 tarih, 441 sayı ve 11.02.2019 tarih, 921 sayı; GÜBRETAŞ’tan gelen
bilgiler 28.01.2019 tarih, 582 sayı ve 11.02.2019 tarih, 918 sayı; İGSAŞ’tan gelen
bilgiler 28.01.2019 tarih, 560 sayı ve 11.02.2019 tarih, 919 sayı; TOROS’tan gelen
bilgiler 25.01.2019 tarih, 517 sayı ve 11.02.2019 tarih 320 sayı; EGE’den gelen bilgiler
29.01.2019 tarih, 604 sayı ve 11.02.2019 tarih, 922 sayı; GÜİD’den gelen bilgiler
25.01.2019 tarih, 500 sayı ile Rekabet Kurumu (Kurum) kayıtlarına intikal etmiştir.
(6) Yapılan incelemeler sonucunda düzenlenen 13.02.2019 tarih ve 2018-3-76/ÖA sayılı
Önaraştıma Raporu 21.02.2019 tarihli Kurul toplantısında görüşülmüş ve 19-08/96-M
sayı ile BAGFAŞ, GEMLİK, GÜBRETAŞ, İGSAŞ, TOROS ve EGE hakkında
soruşturma açılmasına karar verilmiştir. GÜİD hakkında ise soruşturma açılmasına
gerek olmadığı yönünde 21.02.2019 tarih, 19-08/96-39 sayılı Kurul kararı alınmıştır.
(7) Soruşturma bildirimleri 01.03.2019 tarihinde BAGFAŞ, GEMLİK, GÜBRETAŞ, İGSAŞ,
TOROS ve EGE’ye tebliğ edilmiş, söz konusu bildirimler 04.03.2019 tarihinde EGE,
05.03.2019 tarihinde İGSAŞ, BAGFAŞ, GÜBRETAŞ, TOROS ve 07.03.2019 tarihinde
ise GEMLİK tarafından tebellüğ edilmiştir.
(8) Soruşturma kapsamında 14.05.2019 tarihinde EGE, İGSAŞ ve GEMLİK’te, 15.05.2019
tarihinde GÜBRETAŞ ve TOROS’ta, 16.05.2019 tarihinde ise BAGFAŞ’ta yeniden
yerinde incelemeler yapılmıştır.
(9) İGSAŞ’ın birinci yazılı savunması 28.03.2019 tarih, 2227 sayı; BAGFAŞ’ın 03.04.2019
tarih, 2390 sayı; GÜBRETAŞ’ın 03.04.2019 tarih, 2406 sayı; TOROS’un 04.04.2019
tarih, 2410 sayı; EGE’nin 05.04.2019 tarih, 2463 sayı ve GEMLİK’in birinci yazılı
savunması ise 08.04.2019 tarih, 2510 sayı ile Kurum kayıtlarına intikal etmiştir.
(10) Kurul 24.07.2019 tarih ve 19-26/393-M sayı ile soruşturma süresinin 6 ay uzatılmasına
karar vermiştir. Soruşturmanın uzatılmasına ilişkin bildirim 25.07.2019 tarihinde 8631
sayı ile GEMLİK, 8630 sayı ile EGE, 8629 sayı ile TOROS, 8647 sayı ile BAGFAŞ,
8646 sayı ile GÜBRETAŞ ve 8644 sayı ile İGSAŞ’a tebliğ edilmiştir.
(11) Dosya kapsamında gerekli ekonomik analizlerin yapılması için 10.10.2019 tarih ve
11544 sayılı yazı ile Ekonomik Analiz ve Araştırma Dairesinden (EAAD) görüş talep
edilmiştir. Söz konusu talebe 06.02.2020 tarih ve 2196 sayılı EAAD görüşü ile
(12) Soruşturma döneminde, sektör hakkında kapsamlı bilgiler edinebilmek amacıyla
teşebbüs yetkilileri ile görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda 11.11.2019
tarihinde GÜBRETAŞ, 13.11.2019 tarihinde İGSAŞ ve BAGFAŞ, 14.11.2019 tarihinde
GEMLİK, 15.11.2019 tarihinde EGE ve 18.11.2019 tarihinde TOROS yetkilileri ile
görüşülmüştür.
20-51/718-317
3/42

(13) Görüşmelerin akabinde, EGE, İGSAŞ, TOROS, GEMLİK ve EGE’den 05.12.2019 tarih
14161 sayı ile, BAGFAŞ’tan ise 05.12.2019 tarih 8757 sayı ile bilgi talebinde
bulunulmuştur. BAGFAŞ’tan gelen cevabi yazı 16.12.2019 tarih 8757 sayı, EGE’den
gelen cevabi yazı 16.12.2019 tarih 8762 sayı, TOROS’tan gelen cevabi yazı
17.12.2019 tarih 8803 sayı, GEMLİK’ten gelen cevabi yazı 19.12.2019 tarih 8877 sayı,
GÜBRETAŞ’tan gelen cevabi yazı 19.12.2019 tarih 8888 sayı, İGSAŞ’tan gelen cevabi
yazı 20.12.2019 tarih 8902 sayı ile Kurum kayıtlarına intikal etmiştir. Ardından
verilerdeki eksikliklerin giderilmesi amacıyla İGSAŞ, TOROS, EGE, GEMLİK ve
GÜBRETAŞ’a 06.02.2020 tarih 2228 sayılı bilgi talebi, BAGFAŞ’a 06.02.2020 tarih ve
2226 sayılı bilgi talebi gönderilmiş olup teşebbüslerden gelen cevabi yazılar BAGFAŞ
için 10.02.2020 tarih ve 1380 sayı ile, GÜBRETAŞ için 11.02.2020 tarih ve 1439 sayı,
EGE için 12.02.2020 tarih ve 1494 sayı ile, GEMLİK için 13.02.2020 tarih ve 1567 sayı
ile, İGSAŞ için 13.02.2020 tarih ve 1569 ile, TOROS için 13.02.2020 tarih ve 1586 sayı
ile Kurum kayıtlarına girmiştir.
(14) Ayrıca sektör hakkında bilgi edinmek ve toplam pazar büyüklüğünü gösterecek verilere
ulaşmak amacıyla soruşturma sürecinde, T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Bitkisel
Üretim Genel Müdürlüğü (Bakanlık) ile 05.12.2019 tarihinde görüşme
gerçekleştirilmiştir. Yapılan görüşmenin ardından Bakanlıktan 11.12.2019 tarih 14500
sayılı ve 06.02.2020 tarih 2211 sayı ile bilgi taleplerinde bulunulmuş, Bakanlıktan gelen
cevabi yazılar 24.12.2019 tarih 8976 sayı ve 17.02.2020 tarih 1648 sayı ile Kurum
kayıtlarına intikal etmiştir.
(15) Yürütülen soruşturma kapsamında hazırlanan 21.02.2020 tarihli ve 2018-3-076/SR
sayılı soruşturma raporu (Rapor) 27.02.2020 tarihinde taraflara tebellüğ edilmiştir.
BAGFAŞ tarafından 09.03.2020 tarih ve 2472 sayı ile ikinci yazılı savunma süresinin
uzatılmasına dair talepte bulunulmuştur. Söz konusu talep Kurulun 19.03.2020 tarih ve
20-15/199-M sayılı kararı ile kabul edilmiştir.
(16) Taraflardan GÜBRETAŞ 11.03.2020 tarih ve 2549 sayı ile, İGSAŞ 16.03.2020 tarih ve
2708 sayı ile, GEMLİK 26.03.2020 tarih ve 3008 sayı ile, EGE 27.03.2020 tarih ve
3015 sayı ile, TOROS 30.03.2020 tarih ve 3057 sayı ile ve BAGFAŞ 22.04.2020 tarih
ve 3899 sayı ile yazılı savunmalarını Kurum kayıtlarına intikal ettirmiştir.
(17) 4054 sayılı Kanun’un 45. maddesi gereğince soruşturma raporunun tebliği üzerine
yapılmış olan yazılı savunmalara karşı soruşturma heyetince hazırlanan 05.05.2020
tarihli ve 2018-3-76/EG sayılı Ek Görüş yazısı taraflara tebliğ edilmiştir. Ek yazılı
görüşe karşı sunulan üçüncü yazılı savunmalar süresi içinde Kurul kayıtlarına girmiştir.
(18) Kurul; yürütülen soruşturma ile ilgili olarak düzenlenen Rapor’a, Ek Görüş’e, toplanan
delillere, yazılı savunmalara ve incelenen dosya kapsamına göre nihai kararı tesis
etmiştir.
(19) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor ve Ek Görüşte; Toros Tarım Sanayi ve Ticaret
A.Ş., Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş., Gübre Fabrikaları T.A.Ş., Gemlik Gübre Sanayi
A.Ş., EGE Sanayi A.Ş. ve İstanbul Gübre Sanayi A.Ş. hakkında yürütülen soruşturma
sonucunda 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un ihlal edildiğine
yönelik herhangi bir bulguya ulaşılamadığından, ilgili teşebbüsler hakkında idari para
cezası uygulanmasına yer olmadığı kanaatine varıldığı ifade edilmiştir.



20-51/718-317
4/42

I. İNCELEME, GEREKÇE VE HUKUKİ DAYANAK
I.1. Hakkında Soruşturma Yürütülen Taraflar
I.1.1. Toros Tarım Sanayi ve Ticaret A.Ş. (TOROS)
(20) Merkezi İstanbul’da olan TOROS; i) kimyevi gübre üretim ve pazarlaması, tarımsal
girdiler, ii) limancılık hizmetleri ve iii) serbest bölge-akaryakıt istasyonları işletmeciliği
olmak üzere üç ana kolda faaliyetlerini sürdürmektedir. TOROS gübre üretimini Adana,
Mersin ve Samsun'da bulunan üç fabrikada gerçekleştirmektedir. Anılan fabrikalarda
amonyum nitrat (AN), kalsiyum amonyum nitrat (CAN), diamonyum fosfat (DAP) ve
kompoze (NPK) gübrelerini, bu gübrelere ek olarak üretimini ilk olarak 2017 yılında
gerçekleştirdiği organomineral gübrelerini üretmektedir. Üretimini gerçekleştirmediği
gübre türlerini ithalat yoluyla veya yurt içindeki diğer teşebbüslerden temin etmektedir.
I.1.2. Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş. (BAGFAŞ)
(21) BAGFAŞ, kimyevi gübre üretimi yanında kimyevi gübre hammaddeleri olan asit üretimi
(sülfirik asit, fosforik asit), ithalatı, ihracatı ve dahili satışı alanlarında faaliyet
göstermektedir. Üretim faaliyetlerini Balıkesir ili Bandırma ilçesindeki tesislerinde
sürdürmektedir. Üretimini gerçekleştirmediği gübre türlerini ithalat yoluyla veya yurt
içindeki diğer teşebbüslerden temin etmektedir. Şirket Gençer Ailesi tarafından kontrol
edilmektedir.
I.1.3. EGE Sanayii A.Ş. (EGE)
(22) EGE, 1978 yılında Yaşar Holding tarafından kurulmuştur. 2001 yılında şirketin kontrolü
Gençer Ailesi’ne geçmiştir1. EGE, İzmir Aliağa Nemrut sanayi bölgesinde bulunan
kompoze gübre üretim tesisinde üretim faaliyetlerini gerçekleştirmektedir. Üretimini
gerçekleştirmediği gübre türlerini ithalat yoluyla veya yurt içindeki diğer teşebbüslerden
temin etmektedir. Yine Aliağa Nemrut Koyunda yer alan limanı ile konteyner, dökme
katı, dökme sıvı (kimyasal, akaryakıt) yüklerinde yükleme, boşaltma ve depoculuk
hizmetleri vermektedir.
(23) EGE hisselerinin %(…..)’si Gençer Ailesi üyelerinden Recep Gençer’in, %(…..)’si ise
Gençer Holding’in kontrolünde bulunmaktadır. EGE’nin Yönetim Kurulunda Ahmet
Gençer, Buket Gençer ve Sinan Gençer aktif görev üstlenmektedir. BAGFAŞ’ın ise
%59,56’lık halka açık hisseleri dışında kalan hisseleri Recep Gençer’e ait olup
BAGFAŞ’ın Yönetim Kurulunda da Gençer Ailesi üyelerinden Yahya Kemal Gençer ve
İpek Seviye Gençer aktif görev üstlenmektedir.
(24) Hissedarlık ve yönetim kurulu üyeliklerine bakıldığında EGE ile BAGFAŞ’ın her ikisinin
de Gençer Holding kontrolünde oldukları görüldüğünden, bu iki şirket tek ekonomik
bütünlük olarak ele alınmıştır. Nitekim EGE ile BAGFAŞ’ın Gençer Holding’in
kontrolünde olduğu; aralarında Yönetim Kurulu Başkanı Ahmet Gençer’in de
bulunduğu EGE yetkilileri ile 15.11.2019 tarihinde Kurum binasında yapılan
görüşmede “Gençer Holding BAGFAŞ ve EGE'de hakim ortak konumundadır. Her iki
teşebbüsün yönetim kurulu üyeliklerinde karşılıklı değişiklikler olabilmektedir.”
sözleriyle ifade edilmiştir.
I.1.4. Gübre Fabrikaları T.A.Ş. (GÜBRETAŞ)
(25) Faaliyet konusu kimyevi gübre üretimi, alımı ve satımı olan GÜBRETAŞ, 1952 yılında
kurulmuştur. Hisselerinin %24,05’ü Borsa İstanbul’da işlem gören teşebbüstte, Türkiye
Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği (TTK) %75,95 pay ile hâkim ortak

1 27.02.2001 tarih ve 01-10/102-25 sayılı Kurul kararı.
20-51/718-317
5/42

konumundadır. TTK; tarım kredi kooperatifleri ile bölge birliklerinin müşterek
menfaatlerini korumak, amaçlarını gerçekleştirmeleri yolunda faaliyette bulunmak ve
her türlü çalışmalarını düzenlemek üzere meydana getirdikleri bir kuruluştur.
I.1.5. Gemlik Gübre Sanayi A.Ş. (GEMLİK)
(26) 1978 yılında bir kamu iktisadi teşebbüsü (KİT) olarak kurulan GEMLİK hisselerinin
tamamı 2004 yılında özelleştirme yoluyla Yıldırım Holding A.Ş.’ye geçmiştir. Şirketin
tek ortağı Yıldırım Holding A.Ş olmakla birlikte, ortak temsilcisi Ali Rıza YILDIRIM’dır.
GEMLİK, nitrik asit, CAN ve amonyak ürünlerinin üretiminde faaliyet göstermektedir.
I.1.6. İstanbul Gübre Sanayii A.Ş. (İGSAŞ)
(27) İGSAŞ, 1971 yılında KİT olarak kurulmuş olup 2004 yılında özelleştirme kapsamında
Yıldızlar Yatırım Holding bünyesine katılmıştır. İGSAŞ; Kocaeli, Kütahya, Antalya ve
Samsun’daki tesislerinde ÜRE, amonyak, kompoze gübreler, nitratlı gübreler, özel ve
spesifik damla sulama gübreleri, pril poröz amonyum nitrat, seyreltik nitrik asit, derişik
nitrik asit ve nitrat çözeltisi üretmektedir.
(28) İGSAŞ, Türkiye’de ÜRE üretimi yapan tek teşebbüstür. Üretimini gerçekleştirmediği
gübre türlerini ithalat yoluyla veya yurt içindeki diğer teşebbüslerden temin etmektedir.
I.2. İlgili Pazar
I.2.1. Sektöre İlişkin Genel Bilgiler2
I.2.1.1. Genel Görünüm
(29) Türkiye’de çeşitli bölgelerde yapılmış analizler sonucunda, ülke topraklarının %75’ten
fazlasında organik madde ve azot miktarı az bulunmuştur. Bu eksiklik özellikle gübre
kullanımının ülkemizdeki önemini arttırmıştır.
(30) Kimyasal gübre üretimi için gerekli olan hammadde kaynakları temel olarak doğalgaz,
fosfat kayası ve potasyum tuzlarıdır. Taban ve nitratlı gübrelerde kullanılan kireç taşı,
kil ve dolamit haricinde gübre üretiminde kullanılan söz konusu ana girdilerin
kaynaklarının ülkemizde bulunmamasından ötürü, gübre hammaddelerinin yaklaşık
%95’i yurtdışından ithal edilmektedir.
(31) Azotlu gübrelerin hammaddesi olan doğalgaz, yurt içinde çıkarılan miktarı bakımından,
ülke tüketiminin yalnızca sınırlı bir kısmını karşılayabilmektedir. Taban gübrelerinin
hammaddesi olan fosfat ise, benzer şekilde Mardin Mazıdağı’nda bulunan sınırlı
rezervler dışında, ülkemizde oldukça kısıtlı miktarda bulunmaktadır.
(32) Sektörde 2014-2018 yılları arasında en çok tüketilen ve üretimi yapılan gübreler ile
üretimin, tüketimi karşılama oranları Tablo 1’de verilmiştir.
Tablo 1- 2014-2017 Yılları Arasındaki Gübre Tüketim/Üretim Miktarları (ton)
Yıl Tüketim Üretim (Üretim/Tüketim) %
2014 5.471.518 3.547.796 65
2015 5.507.779 3.674.262 67
2016 6.744.922 3.358.324 50
2017 6.332.872 3.841.645 61
2018 5.411.811 4.027.024 74
Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı Bitki Beslenme İstatistikleri

2 Bkz. “Samsun İl Tarım Müdürlüğü Nisan 2010” ve “Organik Gübreler ve Önemi-Yusuf Aygün-Mustafa
Acar” derlemesi ve Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğünün (TAGEM) hazırladığı
“Gübre Sektör Politika Belgesi 2018-2022” çalışması.
20-51/718-317
6/42

(33) 2014-2018 yılları arasında sektördeki üretim miktarı yaklaşık 3,5 ile 4 milyon ton
arasında değişmekte iken tüketim yaklaşık 5,5-6,7 milyon arasında dalgalı bir seyir
izlemektedir. Üretimin tüketimi karşılama oranı ise sırasıyla %65, %67, %50, %61 ve
%74’tür. Bu bakımdan yurt içi tüketimin aksine, yurt içi gübre üretiminin yıllar itibariyle
daha istikrarlı bir artış ve seyir grafiği çizdiği söylenebilecektir.
(34) 2018 yılında yurt içinde en çok tüketilen ve üretilen gübreler aşağıdaki grafiklerde
gösterilmiştir.
Grafik 1- 2018 Yılında En Çok Tüketilen Gübre Türleri

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı Bitki Beslenme İstatistikleri
Grafik 2- 2018 Yılında En Çok Üretilen Gübre Türleri

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı Bitki Beslenme İstatistikleri
(35) Türkiye uluslararası hammadde ve gübre fiyatları ile kendi iç pazarının dinamikleri
doğrultusunda, yurt dışı piyasalara belirli bir ölçüde gübre ihraç etmesine karşın, bu
ihracat toplam üretimin yaklaşık %10’unu oluşturmaktadır.
(36) Yurt içi gübre üretimindeki kademeli artışa ve belirli bir ihracat kapasitesine rağmen,
ülkemizdeki gübre tüketiminin boyutu göz önüne alındığında, bu tüketimin tamamının
yurt içi pazarlardan karşılanması günümüz koşullarında mümkün görünmemektedir. İç
tüketimin, üretim ile karşılanamayan kısmı için ise ithalat kanalı kullanılmaktadır.
Özellikle 2016 yılında tarımda kullanılan gübrelerdeki KDV’nin sıfırlanması3 ile ortaya

3 Bkz. 04.10.2016 tarih ve 29847 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 7 Seri No’lu Katma Değer Vergisi
Genel Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ.
32%
23%
14%
12%
12%
7%
Ü R E DİĞER 20-20-0 AMONYUM NİTRAT (%26 N) AMONYUM SÜLFAT DIAMONYUM FOSFAT
38%
23%
19%
0%
10%
10%
AMONYUM NİTRAT (%26 N) 20-20-0 Ü R E
Diğer DIAMONYUM FOSFAT AMONYUM NİTRAT (%33 N)
20-51/718-317
7/42

çıkan talep artışı, ülke içi üretimin tüketimi karşılama oranında ciddi ölçüde bir düşüşe
sebep olmuştur. Bununla beraber, üretim sürecinde kullanılan temel ve ara mal
girdilerin çoğunun ithal edildiği de göz önüne alındığında, sektör uluslararası pazar
koşullarına ve kur dalgalanmalarına karşı bağımlı ve kırılgan bir yapı sergileme
eğilimini, geçmiş Kurul kararlarına da yansıdığı üzere, devam ettirmektedir. Bu
çerçevede azotlu gübreler Çin, Mısır ve Rusya’dan ithal edilirken, fosforlu gübreler
Kuzey Afrika ülkelerinden, potasyumlu gübreler ise Avrupa Birliği ülkelerinden temin
edilmektedir.
(37) Yurt içi gübre talebi ve tüketimi tarımsal dönemlere ve iklime göre değişiklik
gösterebilmekle birlikte; ülkemizde ilk ekimin yapıldığı sonbahar aylarında kompoze
gübreler (taban gübresi), ilkbahardaki hasat öncesi dönemlerde ise azotlu gübreler (üst
gübresi) tercih edilmektedir. Buna bağlı olarak bu ürünlere olan talep de dönemsel
olarak değişiklik göstermekte, talebin yoğunlaştığı dönemlerde yurt içi üretim yetersiz
kalmakta, gübre fiyatları yükselmekte ve pazar ithalata yönelmektedir.
I.2.1.2. Yapısal Özellikler
(38) Ülkemizde gübre üretimi veya ithalatı faaliyetleri ile iştigal eden toplam 1200 civarında
işletme bulunmakla birlikte, bu teşebbüsler arasında işbu soruşturmaya taraf altı
üretici/ithalatçı teşebbüs piyasanın yaklaşık %80’ini temsil etmektedir. Bu
teşebbüslerin dışında sektörde devamlılığı ve kayda değer işlem hacmi olan 20
ithalatçı da faaliyet göstermektedir4.
(39) Dolayısıyla, sektördeki ticaret hacminin büyük bir kısmının işbu soruşturmaya taraf altı
teşebbüse ait olması, gübre sektöründe marka bilinirliğinin yüksek olmaması ve
ürünlerin çoğunlukla homojen nitelik taşıması hususları, gübre sektörünün –geçmiş
kurul kararlarındaki tespitlere paralel olarak- oligopolistik bir yapıya sahip olduğuna
yönelik önemli göstergelerdir.
(40) Gübre piyasasında, yurt içinde üretilen veya ithal edilen gübre bayiler ve
kooperatifler/birlikler kanalıyla yurt içi tüketicilere ulaştırılırken, üretilen gübrenin bir
kısmı da ihraç edilmektedir. Bayiler haricinde çiftçiye satış yapan kuruluşlar TTK,
Pankobirlik, Marmara Birlik ve benzeri diğer tarım satış kooperatif ve birlikleridir. Bunun
yanında piyasa oyuncuları aralarında farklı gübre türleri için alım-satım
gerçekleştirirken, ihracat da yapmaktadırlar.
(41) 2016 ve 2017 yılları için incelemeye taraf teşebbüslerin toplam gübre satışlarının satış
kanallarına göre dağılımı ve bu kanalların toplam satıştaki payları incelendiğinde gübre
satışının önemli bir bölümünün (ortalama %62’si), bayiler kanalıyla gerçekleştiği
görülmektedir. Sektördeki bayilerin çoğu sadece gübre ticaretiyle uğraşmamakta;
çiftçilik, tohum, akaryakıt, tarımsal ilaç, tarım makineleri ticareti ve benzeri konularda
da faaliyet göstermektedirler. Ayrıca gübre satışlarının mevsimselliği nedeniyle, talebin
belirli bir seviyenin üstüne yükseldiği bölge ve zamanlarda; gübre dışındaki iş
kollarında faaliyet gösteren çeşitli firmalar dahi dönemsel olarak gübre bayiliği
yapabilmektedir.
(42) Sektörde faaliyet gösteren firmalardan gelen bilgi yazılarından anlaşıldığı üzere,
mevcut durum itibariyle piyasada bayi münhasırlığına yönelik uygulamalar
bulunmamaktadır. Bayiler ürün çeşitliliğini ve arzın sürekliliğini sağlayabilmek adına
birden fazla gübre sağlayıcısı ile çalışabilmektedirler. Bu durumda, bayiler kendilerine
teklif edilen fiyat, vade veya özel satış şartları gibi unsurları diğer satıcı ve tedarikçilere

4 Bkz.
degerlendirme, Erişim Tarihi: 10.01.2020.
20-51/718-317
8/42

karşı pazarlık unsuru olarak kullanabilmekte olup bununla taraflar arasında belirli
düzeyde bir ticari şeffaflık sağlanmaktadır.
(43) Daha önce de bahsedildiği üzere, kompoze ve tek besinli gübreler arasında yakın bir
arz veya talep ikamesi mevcut değildir. Teşebbüsler bu sebepten ötürü belirli bir
kapasite sınırı altında belirli gübre türlerini üretebilmekte, üretemediği türleri ithalat
aracılığıyla veya rakip teşebbüslerden tedarik etmektedir. Teşebbüslerin bu tür ticari
aktiviteleri ise pazarda ayrı bir şeffaflık unsuru oluşturmakta ve teşebbüslerin rakipleri
hakkında ticari açıdan hassas bilgileri (ürün maliyeti, kar marjı vs.) tahmin
edebilmesine olanak sağlamaktadır. Bunun sonucu piyasada oluşan ticaret ağı
aşağıdaki grafikle özetlenebilecektir:
Grafik 3- Türkiye Gübre Ticaret Şeması5










Kaynak: Teşebbüslerden Edinilen Bilgiler
(44) Yukarıda yer alan şemadan da görülebileceği üzere, sektördeki ticaret akışları çeşitlilik
gösterebilmekte ve kimi zaman çift taraflı özellikler sergileyebilmektedir. Bununla
beraber, sektörün az sayıda oyuncu ve homojen ürünlere sahip olması dolayısıyla
oligopolistik yapıda olduğu göz önüne alındığında, yukarıda yer alan ticari ekosistemin,
sektörü daha şeffaf ve takip edilebilir bir yapıya kavuşturduğu değerlendirilmektedir.
(45) Sektördeki mevcut şeffaf yapının yanı sıra, teşebbüslerin yurt dışı hammadde ve
mamul gübreye olan bağımlılıklarını, aynı yurt dışı oyunculardan karşılamaları halinde
de teşebbüsler arasında ortak fiyat ve maliyet öngörüsü sağlanabilmektedir. Zira yurt
dışındaki gübre pazarları ve borsaları teşebbüsler tarafından anlık olarak takip
edilebilmekte ve gerektiği takdirde bu kanallar üzerinden siparişler verilebilmektedir.
Bu bakımdan yurt dışı ithalat fiyatlarının yönelimi, yurt içi pazardaki fiyatları da
şekillendirebilen önemli bir değişken olarak değerlendirilmektedir. İthalatın döviz
(çoğunlukla ABD Doları ve Euro) üzerinden yapıldığı da göz önüne alındığında,
ülkemizde gübre piyasasındaki fiyatın oluşmasında, yurt dışı fiyatlar ve döviz kurunun
(özellikle ABD Doları ve Euro) belirleyici etkisi açıktır.
(46) Teşebbüslerin yurt dışından satışa hazır gübre ithalat etmesi için gerekli süre ise
yaklaşık iki aydır. Bu süre içinde gerçekleşecek kurdaki değişimler ise teşebbüslerin
üstleneceği kur riskinin temelini teşkil etmekte ve kârlılıklarına doğrudan etki
edebilmektedir. Örnek olarak, Haziran ayında gübre ithal eden bir teşebbüs, ödemeyi

5 Gübre karışımcıları, Türkiye’de faaliyet gösteren çoğu piyasa oyuncusu yurt dışından doğrudan gübre
veya farklı hammaddeler ithal etmekte ve bunları bazı kimyasal veya mekanik işlemlerden geçirerek
yeni bir gübre oluşturmakta ve ürünleri yurt içi piyasasına sürmekte yahut ihraç etmektedirler.
20-51/718-317
9/42

ürünü teslim alacağı Ağustos ayında yapmak üzere, yurt dışındaki teşebbüsle
anlaşmış olabilecek olmasına karşın, ödemenin yapılacağı Ağustos ayında yaşanacak
yukarı yönlü bir döviz şoku karşısında, teşebbüs zarara uğrama riskiyle karşı karşıya
kalacaktır.
(47) Dolayısıyla döviz kurunun salt mevcut zamandaki değeri ve yönü değil, gelecekteki
değeri ve yönü de gübre veya hammadde ithalatında önemli bir parametre olmaktadır.
Bu noktada, sektördeki mevsimselliğin yarattığı etkilerden biri olan stok riskine
değinilmesinde de fayda görülmektedir.
(48) Önceki kısımlarda da belirtildiği üzere, ülkemizde tarladaki ürünlerin ekimi genellikle
sonbahar aylarında yapılmakta iken, bitkilerin gelişimi açısından besin ihtiyacının en
yüksek olduğu dönem ise ilkbahar ayları olmaktadır. Bu noktada, anılan mevsimsellik
gübre tüketiminin eğilimleri hakkında önemli bir belirleyici olarak ön plana çıkmaktadır.
Zira gübre tüketimin diğer aylara göre daha fazla olmasının beklendiği sonbahar ve
ilkbahar aylarında, yıl boyunca üretim yapan üreticilerin belirli bir stok bulundurması ve
buna bağlı bir stok riskine katlanması beklenmektedir.
(49) Yukarıda yer alan bilgiler dâhilinde sektörün temel nitelikleri;
- Az sayıda büyük oyuncu ve ürünün homojen niteliği dolayısıyla oligopolistik
pazar yapısı,
- Yüksek ölçüde hammadde ve ithalat bağımlılığı,
- Uluslararası ürün fiyatları ve döviz kurunun belirleyici etkileri,
- Münhasır olmayan bayilik sistemi ve benzer oyunculardan ithalatın pazarda
yarattığı şeffaflık,
- Mevsimsellik kaynaklı tüketim dalgalanmaları ve buna bağlı oluşacak stok riski
şeklinde özetlenebilecektir.
(50) Soruşturma kapsamında ayrıca, Tarım ve Orman Bakanlığının
(BAKANLIK) 08.06.2016 tarih ve 12418 sayılı yazısı kapsamında, nitratlı gübre
türlerinden, %33 amonyum nitrat (AN) üretim, ithalat ve satışının, el yapımı patlayıcı
üretiminde kullanılabilecek nitelikte olmasından ötürü tamamen yasaklandığı bilgisine
ulaşılmış ve anılan husus soruşturmada yer alan teşebbüslerle yapılan görüşmelerde
de dile getirilmiştir.
(51) İlgili BAKANLIK yazısı kapsamında, potasyum nitrat ve sodyum nitrat gübrelerinin
satışı ise serbest bırakılmakta olup, %26 ve %21 kalsiyum amonyum nitrat (CAN)
gübrelerinin sevk ve çiftçiye satış işlemleri Nitratlı Gübrelerin Kullandırılması Talimatı
çerçevesinde kontrollü bir şekilde yürütülmektedir.
(52) BAKANLIK bu doğrultuda, 06.04.2017 tarih ve 30030 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanan Piyasaya Arz Edilen Gübrelerin İzlenmesine Yönelik 2017/17 No’lu Tebliğ
kapsamında, GTS adı verilen ve yurt içine satışı gerçekleştirilen gübrelerin paketleme
aşamasından, nihai tüketiciye ulaşma aşamasına kadar gerçekleşen süreci takip
etmek ve bu süreci kayıt altına almak amacıyla, gübre ambalajlarına DNA Bandrol ve
DNA Barkod yerleştirilmesine ilişkin bir sistem kurulmasına yönelik uygulamalarını
01.01.2018 tarihi itibariyle yürürlüğe koymuştur.
(53) GTS projesi kapsamında, sektörde yer alan teşebbüslerin üretim tesislerine
konumlandıracakları teçhizat ve ekipmanların kurulumu ile satışı yapılan gübrelerin
barkodlama veya etiketleme işlemleri BAKANLIK tarafından görevlendirilen üçüncü
taraf bir teşebbüs tarafından gerçekleştirilmektedir.

20-51/718-317
10/42

I.2.2. İlgili Ürün Pazarı
(54) Gübreler yapılarına göre organik, kimyasal ve mikrobiyal gübreler olmak üzere üç ana
gruba ayrılabilir. Kimyasal gübreler, bitkilerin besin ihtiyacını karşılamak amacıyla
mevsimsel olarak kullanılan, tarımsal üretimde tek başına %40 verim artışı
sağlayabilen ve gübre grupları içinde en çok kullanılan tarım girdileridir.6 Ayrıca kimyevi
gübreler, yüksek miktarda bitki besin maddesi içerdiği ve suda kolay çözündüğü için
diğer gübre türlerinden farklılaşmaktadır. Dosya kapsamında yer alan
değerlendirmeler kimyasal (kimyevi) gübre grubu üzerinden yapılacaktır.
(55) Kimyevi gübreler, tek besinli ve çok besinli (kompoze) olmak üzere iki gruba ayrılabilir.
Tek besinli gübreler; içerisinde bitki besin maddelerinden azot (N), fosfor (P) veya
potasyum (K) elementlerinden yalnızca birisini içeren gübrelerdir. Örnek olarak, ÜRE
gübresi %46 oranında azot (N) elementini içeren tek besinli bir gübre iken triple süper
fosfat gübresi sadece fosfor (P) ve potasyum sülfat gübresi sadece potasyum (K)
içermektedir. Kompoze gübreler ise, bahsedilen bu elementlerden, ikisini veya üçünü
bulunduran gübrelerdir. Örnek olarak, diamonyum fosfat (DAP) gübresi %18 azot ve
%46 fosfor; 15.15.15 gübresi ise %15 azot, %15 fosfor ve %15 potasyum içermektedir.

Şekil 1-Kimyevi Gübre Sınıflandırması

(56) Dosya kapsamında sözü geçen gübre türleri arasında, gerek arz gerek talep yönünden
ikame edilebilirliğin ortaya koyulması gerekliliği ilgili ürün pazarının sınırlarının en
sağlıklı şekilde çizilebilmesi açısından önem teşkil etmektedir.
I.2.2.1. Tek Besinli Gübrelerin Kendi Aralarındaki İkame İlişkisi
(57) Tarımsal faaliyetlerde; yetiştirilecek bitki çeşitleri, yapılan laboratuvar ve toprak
analizleri sonucunda ortaya çıkan toprağın besin gereksinimi ve bölgenin iklimi gibi
unsurlar kullanılacak gübre türünü belirlenmektedir. Bu kapsamda tek besinli gübreler
içerdikleri farklı elementlerden dolayı, kullanım alanları ve kullanım zamanları
açısından her bir element türü için farklılaşmaktadır. Azotlu gübreler bitkinin üst gövde
gelişimi için kullanılırken potasyumlu gübreler dayanıklılık, fosforlu gübreler de üreme
organları üzerinde etkilidir. Öte yandan tek besinli gübreler hammadde gereksinimi
açısından da farklılaşmaktadır. Azot elementli gübreler için temel hammadde
doğalgaz, fosforlu gübreler için fosfat kayası ve potasyumlu gübreler için potasyum
tuzlarıdır.

6 Kurulun 24.01.2008 tarih ve 08-08/82-24 sayılı kararı.
Kimyevi
Gübreler
Tek Besinli
Gübreler
Azot (N) Fosfor (P)
Potasyum
(K)
Kompoze
Gübreler
2 Besin
İçerenler
3 Besin
İçerenler
20-51/718-317
11/42

(58) İngiltere Rekabet Otoritesinin Origin/Bunn kararında, tek besinli gübre türleri
arasındaki ikame ilişkisinin ortaya koyulması amacıyla gerçekleştirilen hipotetik
monopol testinde, gübre üreticisi şirketlerin müşterilerine, ayrı ayrı tek besin içeren her
bir gübre türünün fiyatındaki %5’lik artış karşısında nasıl bir tepki verecekleri
sorulmuştur7. Çoğunluk, yeni fiyattan almaya devam edeceğini veya alımı tamamen
keseceğini belirtmiştir. Zira hiçbir müşteri fiyat artışı sonucunda başka bir tek besinli
gübreye geçeceğini belirtmemiştir.
(59) Benzer şekilde dosya kapsamında incelenen teşebbüslerden istenen bilgi talepleri
kapsamında gelen cevabi yazılarda da tek besinli gübrelerin kendi aralarında talep
yönünden bir ikame ilişkisinin mevcut olmadığı belirtilmiştir. Yine, farklı tek besinli
gübrelerin gerektirdiği hammaddelerin, tesis ve üretim teknolojisi gibi unsurların
farklılaşması, farklı elementleri içeren gübreler arasında bir arz ikame ilişkisinin
olmadığını gösterir niteliktedir.
(60) Öte yandan, teşebbüslerle yapılan görüşmelerde, aynı elementi içeren gübre türlerinin
kendi içinde ikame edilebilir olup olmadığı konusunda, net bir fikir birliğinin bulunmadığı
anlaşılmaktadır. Nitratlı gübreler sınıfından üre (%46), AN (%33), CAN (%26) ve AS
(%21)’nin her ne kadar aynı besin maddesini içerse de azot oranı ve çeşidi açısından
farklılaşabileceği, bitkiye nüfuz etme süresinde farklılıklar olabileceği, kimisinin içerdiği
malzemeler nedeniyle her toprak türüne uygun olmadığı gibi nedenlerle ürünlerin
birbirinden farklı kullanım alanlarının olması gerektiği ifade edilmiştir. Ancak, fiyata
duyarlı çiftçilerin bu farklılıklara dikkat etmeksizin en uygun fiyata sahip nitratlı gübreyi
talep etme eğiliminde olduğu ve özellikle AN yasağının ardından talebin diğer azotlu
gübre türlerine kaydığı göz önüne alındığında, bu türler arasında talep ikamesinin
devam ettiği değerlendirilmektedir. Ayrıca hammadde gereksinimi bakımından da
büyük ölçüde benzerlik taşıdığından dolayı bu tür aynı elementi içeren tek besinli
gübreler arasında belirli bir düzeyde arz ikamesi de mümkündür.
I.2.2.2 Kompoze Gübrelerin Kendi Aralarındaki İkame İlişkisi
(61) Yukarıda da açıklandığı üzere kompoze gübreler, bitki besin maddelerinden azot,
fosfor ve potasyumdan iki veya üçünü farklı kombinasyonlarda içeren gübre türleridir.
Bu tür gübre çeşitleri üretilirken kullanılan hammaddelerin değişmemesi, sadece
gübredeki azot, fosfor ve potasyum oranlarının değişmesi büyük ölçüde bu ürünlerin
tüketici ve üretici açısından ikame edilebilir kılabilecektir. Zira inceleme kapsamında
teşebbüslerden gelen bilgiler de bu durumu doğrulamaktadır.
I.2.2.3. Tek Besinli Gübreler ile Kompoze Gübreler Arasındaki İkame İlişkisi
(62) Dosya kapsamında incelenen teşebbüslerden gelen bilgiler, geçmişteki Kurul kararları
ve Komisyon’un yaklaşımı doğrultusunda8, son tüketicinin ihtiyacını karşılama
noktasında tek besinli ve kompoze gübrelerin birbirlerinden farklılaştığı
görülebilecektir. Zira sektör kapsamında yapılan fiyat analizlerinde de son tüketicilerin
bu iki gübre kategorisi arasında esnek bir şekilde geçiş yapmadığı, ürünlerin kullanım
amaçlarının, fiyatlarının değişkenlik gösterdiği belirtilmiştir.9

7 Örneğin, yalnızca azot elementini içeren ÜRE’nin fiyatı değişmezken, sadece fosfat içeren triple süper
fosfatın (TSP) fiyatında %5 artış gerçekleşmesi.
8 EC’nin Yara / Kemıra Growhow Kararı
( / Erişim
Tarihi 21.01.2019).
9 CMA’nın Origin/Bunn Kararı (
merger-inquiry / Erişim Tarihi 20.01.2019).
20-51/718-317
12/42

(63) Tek besinli gübrelerin üretimi için gerekli tesis, ekipman ve üretim teknolojisi tek başına
kompoze gübreleri üretmek için yeterli olmamakta, yeni yatırım ve hammadde temini
gerektirmektedir. Bu kapsamda sadece tek besinli gübre üreten bir şirketin kompoze
gübre üretmesi için yüksek miktarda yatırım yapması ve buna bağlı maliyetlere
katlanması gerektiğinden, ilgili gübre kategorileri açısından üretim aşamasında
rekabetçi bir baskı yaratabilecek geçişler görülme olasılığının oldukça az olduğu
değerlendirilmektedir.
(64) Sonuç olarak, işbu dosya kapsamında ilgili ürün pazarları; “azotlu gübre çeşitleri”,
“fosforlu gübre çeşitleri”, “potasyumlu gübre çeşitleri”, “kompoze gübre çeşitleri” olarak
belirlenebilecekse de dosya kapsamında varılan sonucu değiştirmeyeceğinden, ilgili
ürün pazarı tanımlanmasına ihtiyaç bulunmadığı değerlendirilmektedir.
(65) Bununla birlikte, olası ilgili ürün pazarı tanımlarının yukarıda açıklandığı şekilde
yapılabileceği öngörülse de EAAD tarafından yapılan ekonomik analizde mevsimsellik
nedeniyle taban gübreleri ve üst gübreler ayrımının daha sağlıklı sonuç vereceği tespit
edilmiştir. Bunun yanında, soruşturmaya esas teşkil eden belgede özellikle üre
gübresinin bahsi geçtiğinden bu ürün özelinde daha detaylı bir inceleme yapılmasının
uygun olacağı değerlendirilmektedir. Üre ile birlikte, ülkemizde yüksek ölçüde tüketilen
kompoze gübrelerden DAP ve 20.20.0’a ilişkin kısa analizlere de yer verilecektir.
I.2.3. İlgili Coğrafi Pazar
(66) Gübre üreticileri ve dağıtıcıları satış ve dağıtım faaliyetlerini ülke genelinde
gerçekleştirdiğinden ve bu kapsamda coğrafi pazar tanımını etkileyecek bölgesel
nitelikte farklılıklar bulunmadığından, ilgili coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti” olarak
kabul edilebilecekse de dosya kapsamında ulaşılan sonucu değiştirmeyeceğinden ilgili
coğrafi pazar tanımlanmasına gerek olmadığı değerlendirilmiştir.
I.3. Dosya Kapsamında Elde Edilen Bilgi ve Belgeler ile Teşebbüslerle Yapılan
Görüşmeler
I.3.1. Yerinde İncelemelerde Elde Edilen Bilgi ve Belgeler
I.3.1.1. BAGFAŞ’tan Elde Edilen Belgeler
(67) Belge-1: BAGFAŞ İç Anadolu – Karadeniz Bölge Temsilcisi (…..) tarafından EGE
Yönetim Kurulu Başkan Danışmanı (…..)’e 19.11.2018 tarihinde gönderilen “19 Kasım
2018 Sektör Fiyat” konulu e-postada aşağıdaki ifade bulunmakta ve ekinde rakip
fiyatlarına ilişkin ayrıntılı bir Excel dosyası yer almaktadır10:
“19.11 Sayfasında güncel fiyatlar vardır.
İgsaş geçen hafta Gemlikçilere Salı (yarın için) ÜRE (…..) TL/ton fot yapacağım
demiş Gemlik bunun üzerine geçen hafta fiyat arttırmış. Yarın arttırmazsa üre
piyasa da gevşeyebilir.”
(68) Belge-2: EGE Yönetim Kurulu Başkan Danışmanı (…..) tarafından EGE Yönetim
Kurulu Başkanı (…..) ve BAGFAŞ Yönetim Kurulu Başkanı (…..)’e 28.11.2018
tarihinde gönderilen “Fwd: Fertecon Nitrate & Phosphate” konulu e-postanın ekinde
yurt dışı gübre fiyatlarına ilişkin bültenlerin paylaşıldığı anlaşılmaktadır.
(69)

10 BAGFAŞ’tan soruşturma döneminde yapılan yerinde incelemede alınan söz konusu belgenin
EGE’den önaraştırma döneminde yapılan incelemede alınan belge (Belge-20) ile içerik bakımından
aynı olduğu, aynı tarihli iki e-postanın gönderilme saatleri incelendiğinde e-postanın önce BAGFAŞ’tan
EGE’ye, daha sonra EGE’nin kendi içinde iletildiği anlaşılmaktadır.
20-51/718-317
13/42

(70) Belge-3: BAGFAŞ’ta bulunan ve (…..) tarafından BAGFAŞ çalışanı (…..)’a 02.01.2019
tarihinde gönderilen “İlt: Trakya Bölge Aralık Ayı Faaliyet Raporu” konulu e-postanın
ekinde yer alan Word dosyasında; rakiplerin Trakya Bölgesi’nde peşin, vadeli veya
kredi kartı ile ödeme yöntemlerine göre değişen fiyatlarının her bir gübre türü
bakımından oldukça detaylı şekilde paylaşıldığı, rakiplerin depolarında hangi üründen
ne miktarda bulunduğuna ilişkin bilgilerin yer aldığı anlaşılmaktadır.
I.3.1.2. TOROS’tan Elde Edilen Belgeler
(71) Belge-4: TOROS Satın Alma Müdürü (…..) tarafından teşebbüs içi yetkililere
16.01.2018 tarihinde gönderilen “Re: Turkey CAN” konulu e-postada aşağıdaki ifadeler
yer almaktadır11:
“Dünkü Fertecon Nitrates raporunda aşağıdaki gibi bilgi çıkmıştı:
Bagfas is reported to be offering (…..) t CAN for prompt shipment.
Bugün gelen düzeltme aşağıdaki gibidir: 19 January 2018 / TURKEY:
Following reports in yesterday’s Nitrates Report from 18 January, it has been
confirmed that Bagfas is not offering (…..) t CAN for export. The Turkish producer
states that its CAN/AN plant is in fact not currently running.
However, another market participant did offer this quantity of Turkish CAN for
export. Fertecon would like to apologise for any inconvenience caused.
Saygılarımla”
(72) Belge-5: TOROS yetkilileri (…..), (…..) ve (…..) ve bölge müdürleri arasında Haziran
2018 döneminde gerçekleşen “Ynt: Pazar Üre Fiyatları” konulu e-posta silsilesinde
aşağıdaki ifadeler yer almaktadır:
(…..) [11.06.2018, 14:05, Bölge Müdürlerine hitaben]: “Piyasada rakip firmaların
fiyatlarını artırdığına dair duyum-bilgi gelmektedir. Sadece bugün sabah dip fiyat
uygulaması yetkisi verildi-yetkisi alındı diye düşünmeden, bu şekilde
değerlendirmeden, Pazarınızdaki rekabet şartlarına göre Üre fiyatlarınızı acilen
maksimize etmeniz önemli ve gereklidir. Gereği önemle bilgilerinize. İyi
çalışmalar.”
(…..) [11.06.2018, 14:08, Bölge Müdürlerine hitaben]: “Öğlene kadar yapılan
4.000 ton üre satış miktarından pazarda bir takım gelişmelerin olduğu belliydi
Acilen pazardaki gelişmelerin raporlanmasını rica ederim.”
(73) Belge-6: TOROS Pazarlama ve Satış Genel Müdür Yardımcısı (…..) ile GEMLİK
Pazarlama ve Satış Genel Koordinatörü (…..) arasında Eylül 2018 döneminde
gerçekleşen “RE: DAP ve NPK fiyat” konulu e-posta silsilesinde (…..) tarafından
aşağıdaki ifadelerin kullanıldığı görülmektedir:
“(…..) Bey selam,
Hızlı dönüş için teşekkür ederim. Fiyatlar konusunda biraz daha çalışabilir
fiyatlar bekliyoruz sizden.
Kabaca bir hesap yaparsak Şöyleki;
(…..) tl depomuzdaki maliyet olur.
Sizin (…..), bir fiyat çalışabilirsek daha makul sonuçlar elde edebilecek gibiyiz
Yani şu anda bayi deponuza (…..) bir fiyat oluşturabilirsek biz de piyasaya
satarak 3-5 kuruş kazanma şansımız olur,
Eğer böyle bir fiyat oluşturduğumuz takdirde (…..). Bu fiyat oluşturma mantığı
ile her parti alımında yeniden fiyatları güncelleyebiliriz.

11 Belgenin bir kısmında geçen İngilizce ifadeler raportörler tarafından Türkçe’ye çevrilmiştir.
20-51/718-317
14/42

Daha çalışabilir bir fiyat alma ümidiyle selam ve saygılarımı iletiyorum.
İyi çalışmalar.”
(74) Belge-7: TOROS Satış Operasyonları ve Pazar Denetim Müdürü (…..) tarafından
TOROS Pazarlama ve Satış Genel Müdür Yardımcısı (…..)’na 25.09.2018 tarihinde
“Piyasa fiyatları ve satış fiyatlarımız.” konusu ile gönderilen e-postada aşağıdaki
ifadeler yer almaktadır:
“(…..) Bey,
Gerek dün Tarım bakanının yaptığı açıklama ve gerekse bugün usd kurunda
yaşanan hafif gevşeme ve pazardaki talepsizlik etkisi ile rakipler noktasal olarak
fiyat düşüşleri yapmıştır.
Özellikle Gemlik ve İgsaş da stoklarının olduğu yörelerde FOT bazda verdikleri
fiyatlar ile satış yapma gayretindeler. Ayrıca bugün Bagfaş tarafından açıklanan
DAP ve Kompoze fiyatları da göz önüne alınarak
… [gübre türü bazında uygulama talep edilen fiyatlara yer verilmektedir]
Uygulama yetkisinin verilmesi konusunu onayınıza sunarım.
Saygılarımla.”
(75) Belge-8: TOROS Trakya Bölge Müdürü (…..)’dan TOROS Satış Operasyonları ve
Pazar Denetim Müdürü (…..) ve diğer yetkililere 16.11.2018 tarihinde gönderilen
“Trakya Bölge Pazar Hareketleri (45. Hafta)” konulu e-postada aşağıdaki ifadeler yer
almaktadır:
“(…..)Bey,
16 Kasım 2018 tarihi itibari ile bölgemizde oluşan Pazar değişiklikleri aşağıdaki
gibidir.
İgsaş :
Üre gübresinde bugün için kampanya uygulamaktadır.
Uygulamış olduğu kampanya fiyatlarından peşin/30 gün/tek çekim kredi kartı
işlem yapmaktadır.
Diğer gübrelerde sirkü altı fiyatlarından satışlarına devam etmektedir.
[İGSAŞ liste ve gerçekleşen fiyatlarına ilişkin tabloda granül ürenin liste fiyatı
(…..) TL/ton (FOT) iken güncel uygulama fiyatı olarak (…..) TL/ton (FOT)
belirtildiği ve pril ürenin de bunlardan (…..) TL/ton daha düşük belirlendiği
görülmektedir.]
Bilgilerinize sunarım. Saygılarımla,”
(76) Belge-9: TOROS Satış Operasyonları ve Pazar Denetim Müdürü (…..) tarafından
TOROS Pazarlama ve Satış Genel Müdür Yardımcısı (…..)’na 19.11.2018 tarihinde
“FW: Sistem Fiyatlarımız ve pazar şartlarına göre kullanılacak dip fiyat yetki talebi hk.”
konusu ile gönderilen e-postada, rakiplerin çeşitli gübre türleri için uyguladığı fiyatlara
ilişkin bilgi verilip bu şartlarda uygulanmak istenen fiyatlar için yetki talep edilmektedir.
E-postada aşağıdaki ifadeler yer almaktadır:
“(…..) Bey,
Dap gübresinde, pazardaki rakiplerimizin, kullanım dönemi sonuna gelinmesi ve
USD kur düşüklüğü nedeni ile fiyatları düşük seyretmektedir. …
Sistem fiyatlarımızın …
20-51/718-317
15/42

Olarak revize edilmesi konularını,
Görüş ve onayınıza sunarım.
Saygılarımla.”
(77) Belge-10: TOROS Satış Operasyonları ve Pazar Denetim Müdürü (…..) tarafından
TOROS Pazarlama ve Satış Genel Müdür Yardımcısı (…..)’na 02.01.2019 tarihinde
“Piyasa Hareketleri-Rakipler ve Rekabet” konusu ile gönderilen e-postada aşağıdaki
ifadeler yer almaktadır:
“(…..) Bey,
Kasım ayından itibaren devam eden durgunluk tüm rakiplerin fiyatlarını günden
güne geri çekmelerine neden olmuş olmaktadır. Bu durgunluğun yanı sıra yurt
dışı pazarda Üre fiyatlarının geri gidişi de destek verince yeni tedarik üre
gübrelerinde fiyatlar hızlı bir düşüş göstermiştir. Piyasada sonbahar döneminde
pek varlık göstermeyen (…..), pazara agresif olarak girmeye çalışmaktadır.
İthalatçılar düşen fiyatlardan tedarik ettikleri Üre ve A.Sülfat gübrelerinde satış
yapabilmek adına her zaman olduğu gibi pazarın en düşük fiyatları ile aktif
olmaya çalışmaktadır. Cari durum itibarı ile
[rakiplerin fiyat ve vade bilgileri paylaşılmakta]
Uygulamaları pazarda karşımıza çıkmaktadır.
Durgun giden satış döneminde gereken noktalarda kullanmak üzere
[uygulanmak istenen yeni fiyatlar yer almaktadır]
Fiyatlarının kullanım yetkisinin verilmesi konusunu,
Görüş ve onayınıza sunarım.
Saygılarımla.”
(78) Belge-11: TOROS Ege Bölge Müdürü (…..) tarafından 14.05.2019 tarihinde TOROS
Satış Operasyonları ve Pazar Denetim Müdürü (…..)’na gönderilen “Re: Vadeli Gübre
Talebi Hakkında” konulu e-postada şu ifadeler yer almaktadır:
“…Bayilerin ekonomik belirsizlikte vadeliden imtina etmesi ile ürün alımı yapan Tariş
Koop. ve TKK’leri vadeli satışta ön plana çıkmıştır. Bayiler ağırlıklı peşin satışlar ile
talepleri karşılamakta olup, vadeli satışları oldukça düşmüştür. Serbest pazardan
kopmamak adına Tariş Koop. dışında kalan bayi satışlarını da göz önüne alarak,
bayilerin azalan vadeli taleplerini değerlendirmek üzere vadeli talebimiz söz
konusudur. …”
I.3.1.3. GEMLİK’ten Elde Edilen Belgeler
(79) Belge-12: GEMLİK Güney Bölge Pazar Sorumlusu (…..) tarafından 16.11.2016
tarihinde diğer GEMLİK çalışanlarına gönderilen “Günlük Faaliyet Raporu” konulu e-
postada aşağıdaki ifade yer almaktadır:
“… Bu gün Üre de yaptığımız fiyat artırımının ardından rakipler üre fiyatlarında zam
yaptılar. Gübretaş Üre satışı hala kapalı.”
(80) Belge-13: GEMLİK Ege Bölge Pazar Sorumlusu (…..) tarafından 16.11.2016 tarihinde
diğer GEMLİK çalışanlarına gönderilen “Gunluk rapor” konulu e-postada aşağıdaki
ifade yer almaktadır:
“Rakipler, talepsizlikten bu döviz kuruna rağmen kompoze ve Dap flyatlarini
arttirmiyor. Ure deki fiyat arttirmamiz nedeni ile öğleden sonra rakopler
20-51/718-317
16/42

fiyatlarinda artisa gitti. Sabah fiyati uygun bulan bayilerin cok tonajli olmasa da
rakiplerden tedarikleri olmuş.”
(81) Belge-14: GEMLİK Karadeniz Bölge Pazar Sorumlusu (…..) tarafından 16.11.2016
tarihinde diğer GEMLİK çalışanlarına gönderilen “rapor” konulu e-postada aşağıdaki
ifade yer almaktadır:
“Durağan seyreden bir piyasayı, yine fiyat artırmamız hareketlendirdi diyebiliriz.
Tüm firmalarda Üre fiyatları 40 tl ile 60 tl arası artışlar yaşandı. Tabiki herzaman
olduğu gibi bu fiyat artışları esnasında firmalar bir miktar eski fiyatlarından da mal
çıkışıda yaptılar. Kompozelerde üreticiler, bu kura rağmen fiyat artırmamakta
direniyorlar.5-10 tl artış ve düşüşlerle günü geçiriyorlar. Çünkü üretimler devam
ederken satışlar minimum seviyelerde seyrediyor. (…..) fabrika depoları CAN da
dolu..fabrikadan depo boşaltıp,yerine gelecek (…..).bin ton granül üre için yer
açmaya çalışıyorlar. Bölgede uzun bir aradan sonra yağış görüldü..Sektör
açısından en önemli olayın bu olduğunu düşünüyorum. Yağışların 1-2 gün daha
sürmesi durumunda ilk etap sıkıntıları ortadan kalkar. Sektörde piyasalarda CAN
ve AN konusunda cok fazla bilgi kirliliği mevcut.Gün içerisinde bu doğrultuda çok
fazla telefon alıyoruz.”
(82) Belge-15: GEMLİK Marmara Bölge Pazar Sorumlusu (…..) tarafından 16.11.2016
tarihinde diğer GEMLİK çalışanlarına gönderilen “16.11.2016 Güncel Rapor ve Y.içi
Piyasa Fiyatları” konulu e-postada aşağıdaki ifade yer almaktadır:
“Bugün Tekirdağ ve Çorlu bayileri ziyaret edilmiştir.
Ürede yurtdışına paralel olarak fiyat arttırmamızın ardından piyasadaki tüm
firmalar bizi takip ederek fiyat artışına gitmişlerdir. Bölgede firmalar açısından
talepte hareketli günler geçtiğini söyleyemeyiz, bayi ve çiftçiler uygun fiyata
kooperatiflerden ciddi anlamda üre tedariği gerçekleştirmekte dolayısıyla
Gübretaş'ın elinde satılabilir Üre stoğu çok kalmayacaktır.(eğer fazla bağlantıları
yok ise).Toros ve Ege gübre eski fiyatlarıyla gün içerisinde bir miktar sipariş
almıştır.”
(83) Belge-16: İGSAŞ Amonyak Üretim Baş Mühendisi (…..) tarafından 26.12.2017
tarihinde GEMLİK Üretim Sorumlusu (…..)’e gönderilen ve akabinde 27.12.2017
tarihinde (…..) tarafından diğer GEMLİK yetkililerine iletilen “FW:” konulu e-postanın
ekinde aşağıdaki ifadeler bulunmaktadır:
“Hali hazırda dünyadaki kurulu Amonyak, Üre ve Amonyum Nitrat tesislerine
bakıldığında, doğalgaz kaynaklarının yoğun ve ucuz olduğu bölgelerde
bulunmaktadır. Dünya Gübre Piyasası da bu firmalar tarafından belirlenmektedir.
Enerji de ve Hammadde de dışa bağımlı çalışan ülkemizin tüm Gübre
fabrikalarının da sıkıntılarını daha da artırmaktadır.”
(84) Belge-17: GEMLİK Ege Bölge Pazarlama ve Satış Sorumlusu (…..) tarafından
11.09.2018 tarihinde diğer GEMLİK yetkililerine gönderilen “Rapor” konulu e-postada
aşağıdaki değerlendirmeler yer almaktadır:
“Piyasa ve rakiplerin durumu ;
Rakipler:
Kompoze gübrelerde, üretici konumundaki firmalardan Bagfaş, pazardaki en dip
fiyatları vermekte , ancak üretime tam anlamı ile başlamadığı için sevkiyatları
zayıf,
Toros , Yine Bagfaş gibi talep düşüklüğü sebebi ile fiyatlarını dip seviyelerde
tutmakta buna rağmen taleplerin istenilen seviyeden çok uzak olduğu belirtiliyor.
20-51/718-317
17/42

Rakiplerin satış koşulları:
(…..),
Çek ile 30-40 gün arası opsiyon uyguluyor.
Kredi kartına tek çekim ya da anlaşmalı olduğu banka kartlarına taksitli
çekimlerde fark almıyor.
(…..)
Nakit ödeme uyguluyor
(…..)
Bu günlerde sadece nakit havale ile satış yapıyor.
(…..)
Peşin fiyatına 30 gün ve vade farkı ile 90 güne kadar vade uyguluyor.
Kredi kartı tek çekimde fiyat farkı uygulamıyor
Kredi kartına taksit de, 20-40 TL gübre cinsine göre fark alıyor.
(…..), aylık %1,9 vade farkı ile 180 güne kadar vadeli satış imkanı sunuyor.
Piyasa:
Gelinen noktada, Bölgenin iç kesimlerindeki erkenci yörelerinde gübre
tedariklerinin, geçtiğimiz yıllara oranla çok ağır gittiği belirtilmekte, taleplerin
tahminen %10-15 seviyelerinde gerçekleştiği söylenilmektedir.
Fiyat seviyeleri sebebi ile kullanılacak gübre miktarlarında düşme yaşanılması
kaçınılmaz, Bu kayıplar yapılan görüşmelerde; DAP ta %80, çinkolu NP ve NP
de %40-50 seviyelerini bulabileceği belirtilmektedir.
Ayrıca, fiyatların artması, çiftçinin bayiye olan borç yükünü ve riskini arttırması
sebebi ile, bayiler vadeli satış miktarları azalmayı düşünmektedir.
Gübre atacak olan çiftçilerin vadeli almak durumunda olanlarında Panko ve TKK
lara yönelimini getirecektir.
Bu fiyat seviyeleri, azotlu gübrelerde erken stok alım düşüncesini
engellemektedir.
Taban gübrenin yetersiz kullanımı, azotlu gübreye yönelimi getirecekse de, çiftçi
yine kısıtlamaya gidecektir. Yöresel farklılıklar olmakla birlikte, fiyattan dolayı
CAN gübre ye sonrasında da miktarı düşürerek ÜRE kullanımını gündeme
getirebilir. AS gübre ye olan talep CAN ile arasındaki fiyat makasından dolayı
daha düşük seyredebilir. Bununla birlikte, CAN da reçete bazlı kullanım kotası
bazı yörelerde talebi sınırlandırabilir .Diğer azotlularda karekod olsa da reçete de
yazılan miktarın üzerinde kullanıma imkan vermektedir.
Saygılarımla”
(85) Belge-18: GEMLİK Pazarlama Müdürü (…..) tarafından 16.11.2018 tarihinde
GEMLİK(…..) kontrol eden Yıldırım Grubu Yetkilisi (…..)a gönderilen “Piyasa Bilgileri
16.11.2018” konulu e-postada aşağıdaki ifade yer almaktadır:
“Rakip Firmalar:
(…..)
Körfez depolarına Kasım ayı sonunda gelmesini beklediği yaklaşık (…..) ton Mısır
menşeili Granül ÜRE gübresi var.
BTA Gübreden yaklaşık (…..) ton Granül AS gübresi aldı. Körfez depolarından
FOT teslim (…..) Tl/ton fiyat teklif ediyor.
Hafta içerisinde ÜRE fiyatlarında artış yaptığını belirtse de, özellikle Üretim Pril
ÜRE gübresinde eski liste fiyatlarıyla satış yapmaya devam ediyor.
(…..)

20-51/718-317
18/42

İzmir depolarına önümüzdeki günlerde (…..) ton Hırvat menşeili Pril ÜRE
getireceği belirtilmektedir.”
(86) Belge-19: GEMLİK Pazarlama Müdürü (…..) tarafından 10.05.2019 tarihinde
GEMLİK(…..) kontrol eden Yıldırım Grubu Yetkilisi (…..)’a gönderilen “Piyasa Bilgileri
10.05.2019” konulu e-postada aşağıdaki ifade yer almaktadır:
“…Firmalar her ne kadar zam yaptıklarını deklare etseler de, talebin düşük olduğu bu
dönemde lokal bölge bayilerine esnek fiyat ve vade uyguladıkları görülmekte…”
I.3.1.4. EGE’den Elde Edilen Belgeler
(87) Belge-20: 19.11.2018 tarihinde EGE Yönetim Kurulu Başkan Danışmanı (…..) ’den
EGE Yönetim Kurulu Başkan Danışmanı (…..) gönderilen “19 Kasım 2018 Sektör
Fiyat” konulu e-postada aşağıdaki gibidir:
“19.11 Sayfasında güncel fiyatlar vardır.
Igsaş geçen hafta Gemlikçilere Salı (yarın için) URE (…..) TL/ton fot
yapacağım demiş Gemlik bunun üzerine geçen hafta fiyat arttırmış. Yarın
arttırmazsa üre piyasada gevşeyebilir dediler.”
I.3.1.5. GÜBRETAŞ’tan Elde Edilen Belgeler
(88) Belge-21: GÜBRETAŞ Genel Müdürlük bilgisayarında bulunan GÜBRETAŞ Dış
Ticaret Kıdemli Uzmanı (…..) tarafından GÜBRETAŞ çalışanlarına gönderilen
01.02.2017 tarihli “İGSAŞ üre alımı.” başlıklı e-postada aşağıdaki ifadeler yer
almaktadır:
“Fabrikamızın Şubat ayı ihtiyacı olan hammadde üre aşağı belirtilen şekilde satın
alınmıştır:
1- (…..) pril üre Şubat ayı boyunca ihtiyacımız doğrultusunda İgsaş deposundan
nakliye bize ait olmak üzere sevk edilecektir. Birim fiyat (…..) usd/mt fot igsas
deposudur. Mal bedeli olan (…..) usd bedel 20.02.2017 tarihinde firmanın banka
hesabına transfer edilecektir.”
(89) Belge-22: GÜBRETAŞ Satış Pazarlamadan Sorumlu Genel Müdür Yardımcısı (…..)’in
bilgisayarında bulunan GÜBRETAŞ Bölge Satış Operasyon Sorumlusu (…..)
tarafından Samsun Bölge Müdürü (…..)’a gönderilen 04.09.2018 tarihli “Rakip stok
Hareketleri Hk” başlıklı e-postada aşağıdaki ifadeler yer almaktadır:
“SEKTOR VE RAKİPLER:
(…..)
Samsun Depolarında (…..) ton. Rusya'dan (…..) ton stok bulunmaktadır. Eylül
ayinin 15 ine doğru (…..) ton (…..) gübresi gelecek.
(…..)
Dereköy depolarındaki (…..) bitti ( (…..) sevk edilmektedir.). (…..) dan da (…..)
ton. (…..) ton (…..) gübre stokları bulunmaktadır.
Fabrika kompoze gübre ( Dap ve digerleri NP,NP+Zn,NPK.NPK+Zn.) üretmeye
devam etmektedir.
Fabrikada Ultra N ((…..) ton). AS ((…..) ton) ve URE ((…..) ton) stoklan
bulunmaktadır.
(…..)
20-51/718-317
19/42

Samsundaki Depolarında; Pril CAN (…..) ton, Üre pril (…..) ton, DAP (…..) ton.
(…..) ton Granül AS. (…..) ton, NP (…..) ton, gübreleri bulunmaktadır
DİĞER
Bölgemizde gübre ithalatçısı firma bulunmamaktadır.”
(90) Belge-23: GÜBRETAŞ Satış Pazarlamadan Sorumlu Genel Müdür Yardımcısı (…..)in
bilgisayarında bulunan ve bir EGE çalışanı tarafından ((…..)@ isimli
e-posta adresi vasıtasıyla) 08.10.2018 tarihinde gönderilen bir e-postada aşağıdaki
ifadeler yer almaktadır:
“…Öncelikle nazik ziyaretiniz için tekrar teşekkür ederiz.
Toplantıda konuştuğumuz gibi elimizdeki ürünlerin analiz sertifikalarını ekte
gönderiyorum. Amonyum sülfat için elek maliyetini de araştıracağız.
Sonraki yüklerinizde tahliye limanı hizmeti içinde yardımcı olmak isteriz…”
I.3.1.6. İGSAŞ’tan Elde Edilen Belgeler
(91) Belge-24: 06.08.2018 tarihinde İGSAŞ Pazarlama ve Satış Direktörü (…..)’dan İGSAŞ
Pazarlama Satış ve Sevkiyat Müdür Yardımcısı Vedat ALTINOK ile İGSAŞ Genel
Müdürü (…..)’a gönderilen “Re: Rakip firma fiyatları ve Revize taleplerimiz” konulu e-
posta aşağıdaki gibidir:
“(…..)bey, (…..) bey,
Bugün rakip firmalar aşağıdaki gibi zam yaptılar bu Zam’ı en büyük (…..) gübre
yapmıştır. Bizde de elimizde ürün olmamasından dolayı ve sezonda yüksek
fiyatlara satış yapmak adına (…..) gübreye yakın revize fiyat taleplerini yapmayı
düşünüyoruz.
Takdir sizlerindir. …”
(92) Belge-25: 14.09.2018 tarihinde İGSAŞ Pazarlama Satış ve Sevkiyat Müdür Yardımcısı
(…..)’tan İGSAŞ Genel Müdürü (…..) ile İGSAŞ Pazarlama ve Satış Direktörü (…..) ile
(…..)’a gönderilen “Diğer kuruluş fiyatları ve düşünülen revize fiyatlarımız” konulu e-
posta aşağıdaki gibidir:
“(…..) bey,
Bugün için bildiğiniz üzere (…..) fiyat düşürdüler.
Kompoze gübrelerde sizden aldığım maliyetler ve rakip firmalar fiyatları ile
kıyaslamada düşünülen revize fiyatımız ve indirim miktarlarımız aşağıdaki
tablodadır.
…
ÜRE için ise iskenderun’a en son alınan malımızın zaten maliyeti (…..) civarında
Dap içinde körfeze hammaddelik alınmıştı bunun maliyetide (…..) TL – dap gübresinde
hammaddelik düşünüleceği için fiyatı yüksek tuttuk.”
(93) Belge-26: 19.11.2018 tarihinde İGSAŞ Yetkilisi (…..)’dan İGSAŞ Pazarlama Satış ve
Sevkiyat Müdür Yardımcısı (…..) ile (…..) ve diğer 12 İGSAŞ Yetkilisine gönderilen
“19.11.2018 Tarihli Haftalık Faaliyet Raporu” konulu e-posta ekindeki Word belgesinde
aşağıdaki gibidir:
“1-) BÖLGE (PİYASA VE TARIM) DURUMU;
 (…)
20-51/718-317
20/42

 Geçtiğimiz hafta içerisinde hububat ekimi olan bölgelerden stoklarımızda olan üre
gübresinde bir miktar erken satış yapılmıştır. Genel olarak görülen fiyatların daha
da yükseleceği beklentisi olsada bayilerin alımlarda temkinli davrandığıdır.
 (…)
 Geçen sezon bu dönemlerde bayiler neredeyse sezonda satacakları üst
gübrelerin %50-60 ı bayilerin stoklarına girmişken bu sene ön satışlar ile yapılan
alımlar yaklaşık %20-30 seviyelerindedir.
 Bu çekimserliğin sebebi önümüzdeki seçimler sebebiyle dolar kurunun ne yönde
hareket edeceğinin kestirilememesi, yüksek seyreden yurt dışı fiyatlarının
yılbaşından sonra düşmesininde ihtimal dahilinde olması, yüksek fiyatların çiftçi
talebini nasıl etkileyeceğinin bilinmemesi gibi durumlardır.
 (…)
2-) RAKİPLERİN DURUMU;
TOROS; (… TİCARİ SIR …)
GEMLİK: (… TİCARİ SIR …)
BAGFAŞ; (… TİCARİ SIR …)
GÜBRETAŞ; (… TİCARİ SIR …)
EGE GÜBRE; (… TİCARİ SIR …)
İTHALATÇILAR; (… TİCARİ SIR …)
Belge-27: 04.12.2018 tarihinde İGSAŞ Pazarlama Satış ve Sevkiyat Müdür
Yardımcısı (…..)’tan İGSAŞ Genel Müdürü (…..) ile İGSAŞ Pazarlama ve Satış
Direktörü (…..)’ya gönderilen “Sektör ve Rakipler” konulu e-posta aşağıdaki
gibidir:
“(…..) bey, (…..) bey,
Sektör ve Rakiplerin durumu;

TOROS
(… TİCARİ SIR …)

BAĞFAŞ
(… TİCARİ SIR …)

…
GEMLİK
(… TİCARİ SIR …)

EGE
(… TİCARİ SIR …)

GÜBRETAŞ
(… TİCARİ SIR …)

İTHALATÇILAR
(… TİCARİ SIR …)




20-51/718-317
21/42

I.3.2. Teşebbüslerle Yapılan Görüşmeler
(94) BAGFAŞ ile yapılan görüşmede özetle; teşebbüsün ağırlıklı olarak peşin çalıştığı, bu
nedenle liste fiyatı ile gerçekleşen fiyatları arasında pek farklılık olmadığı, son
dönemde yatırımlarının CAN gübresi üretimine kaydırıldığı, teşebbüsün üre üretiminin
veya ithalatının bulunmadığı, yurt içi piyasada önceden CIF satış yöntemini tercih eden
teşebbüsün, 2019 yılı başından itibaren çoğunlukla FOT yöntemini uyguladığı ifade
edilmiştir.
(95) EGE ile yapılan görüşmede özetle; Türkiye’de potaslı gübrelerin pahalılık nedeniyle
az tüketildiği, daha ziyade nitratlı ve fosfatlı/kompoze gübrelerin talep edildiği, AN ve
CAN’ın terör olaylarında patlayıcı olarak kullanılmalarından ötürü yasaklandığı, CAN
yasağının daha sonra kaldırıldığı, yasaklar nedeniyle talebin diğer nitratlı gübre türü
olan üreye kaydığı, ancak içerdikleri azot oranının farklılığından dolayı verimliliğin
değişiklik gösterdiği ifade edilmiştir.
(96) Bu görüşmede ayrıca; Türkiye’nin bazı hammaddelere sahip olmaması nedeniyle
ithalata bağımlılığın yüksek olduğu, örneğin ürenin hammaddeleri amonyak ve
doğalgazda da dışa bağımlı olunduğu belirtilmiştir. Hammaddenin ve Türkiye mamul
maddenin ithal edildiği ülkelere yakın konumda bulunmasının ithalatın üreticiler
üzerinde rekabet baskısı yarattığı, dolayısıyla bu sektörde oyuncuların yurt dışı
fiyatlarını ve döviz kurunu yakından takip etme gereksinimi duydukları ve bu amaçla
teşebbüslerin küresel ölçekte piyasayı takip etmeyi kolaylaştıran yayınlara abone
oldukları ifade edilmiştir.
(97) Ek olarak, her teşebbüsün terör olayları nedeniyle getirilen Gübre Takip Sistemi
(GTS)’ne farklı tarihlerde geçtiği ve bu nedenle GTS maliyetinin farklı tarihlerde
fiyatlara etki etmiş olabileceği, ürenin pril ve granül olmak üzere iki formunun olduğu,
granül üre genellikle tarımda kullanılırken, pril ürenin sanayide kullanılabildiği, ancak
bu iki üre türünün kullanım alanları arasında kesin bir ayrım yapılamayacağı, pril ürenin
kimi zaman tarımda da kullanılabildiği belirtilmiştir. Anılan iki üre türünün fiyatlarının
genellikle birbirine yakın seyrettiği, EGE satışlarının CIF olarak gerçekleştiği, CIF
fiyatlarının FOT olarak hesaplanmasının her bir bölge açısından üründeki kar
beklentisi değişebileceği için hatalı bir karşılaştırmaya neden olabileceği ifade edilmiş
ve Gençer Holding’in BAGFAŞ ve EGE’de hakim ortak olduğu, her iki şirketin yönetim
kurulu üyeliklerinde karşılıklı değişikliklerin olabildiği de ayrıca eklenmiştir.
(98) GEMLİK ile yapılan görüşmede özetle; dünyada en çok tüketilen azotlu gübrenin AN
olduğu, bunun azot oranından (%33) ziyade azot çeşitliliğinin fazla olmasından (hem
amonyum azotu hem de nitrat azotu) kaynaklandığı, oysa üre (%46) ve CAN (%26)
gübrelerinin yalnızca amonyak azotu ihtiva ettiği, AN yasağı ile birlikte üretimin CAN,
üre ve AS gübrelerine yöneldiği, ancak CAN gübresinin kireç içermesi ve Türkiye’de
toprağın çoğunlukla kireçli olması nedeniyle CAN’a yönelen talep kaymasının sınırlı
olduğu, üre ve AS’ye daha çok yönelim gerçekleştiği, teşebbüsün hâlihazırda sadece
CAN üretimi olduğu ve diğer gübre türlerinin ithalatla satışa sunulduğu ifade edilmiştir.
(99) Görüşmede ayrıca, (…..) sektörde üretimden satışa sunulan ürünlerde kârlılık nispeten
yüksekken ithalattan satışa sunulan ürünlerde kârlılığın düştüğü, kur hareketlerinin
üretici/ithalatçı için risk faktörü teşkil ettiği, örneğin yüksek kurdan satın alınan bir
gübrenin Türkiye’de satışa sunulana kadar kurda yaşanacak bir düşüşün ilgili firmayı
satış yerine stoklama stratejisine yaklaştırabileceği belirtilmiştir. Firmaların maliyet
yapılarının birbirine çok benzediği, alıcıların da yurt dışı piyasayı takip edebildiği, bu
nedenle alıcılar açısından bilgi asimetrisinin görece az olduğu eklenmiştir.
20-51/718-317
22/42

(100) Ek olarak, homojen ürün, benzeşen maliyet yapısı, münhasır olmayan bayilik sistemi
nedeniyle pazarın oldukça şeffaf olduğu, üretim veya ithalatın dökme gübre şeklinde
depolara ulaştırıldığı, bu gübrenin depolarda ambalajlama sonrası müşterilere sevk
edildiği, GEMLİK’in yalnızca FOT usulü çalıştığı, fiyat kıyaslamasında tüm fiyatların
FOT’ta veya CIF’te eşitlenmesi gibi bir metodun sağlık sonuç vermeyeceği, zira fiyatı
belirleyen unsurların oldukça çeşitli ve farklı olabileceği, çiftçinin ülkenin her yanında
faaliyet göstermesi nedeniyle gübre firmalarının bulunurluğu önemsediği, üreyi ithal
eden teşebbüsle üreten teşebbüsün fiyatlarında farklılık olabileceği, üreticinin maliyet
altında satış kabiliyetinin ithalatçılara nazaran daha yüksek olduğu ifade edilmiştir.
(101) GÜBRETAŞ ile yapılan görüşmede özetle; oranı değişmekle birlikte ithalatçı firmaların
piyasanın yaklaşık %20’sini oluşturduğu, İskenderun ve çevresinin Türkiye tarımının
yaklaşık yarısını oluşturan Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgelerine yakın
olması nedeniyle önemli bir dağıtım noktası olduğu belirtilmiştir.
(102) Görüşmede ayrıca, GÜBRETAŞ’ın katı gübreler bakımından TKK ile münhasır çalışma
esası olduğu, GÜBRETAŞ satışlarının yaklaşık %(…..)’inin TKK’ya yapıldığı, TKK ile
çalışma esasının vadeden bağımsız olduğu, ithalattan satışa kadar geçecek sürenin
ortalama iki ay olduğu ve bu süreden önce ürün temin etmenin stok maliyetini
artıracağı belirtilmiştir. Özellikle kur dalgalanmalarının olduğu dönemlerde stok
maliyetinden kaçınıldığı, çiftçinin faaliyetinin devamı bakımından arz devamlılığının
önemsendiği, bu nedenle yurt dışı fiyatları yükselse bile o ürünü temin etmekle ve
çiftçiye sunmakla yükümlü olunduğu, oysa özel sermayeli oyuncuların fiyat
yükselişlerinde ithalatı erteleme yolunu tercih edebileceği, teşebbüsler arası fiyat
karşılaştırması için fiyatların CIF teslimat şeklinde kıyaslanmasının daha makul olacağı
belirtilmiştir.
(103) Ek olarak pril ürenin granül üreden daha ince formda olduğu, genellikle sanayide
(yonga levha türevi ürünlerde) veya diğer gübrelerin girdisi olarak kullanıldığı, ancak
çiftçi tarafından toprağa da uygulanabildiği, CAN gübresi fiyatlarının genellikle üre
fiyatlarının yaklaşık yarısı oranında seyrettiği, ancak iki gübre türü arasında bitkiye
nüfuz etme süresi bakımından farklılıklar olabildiği (CAN gübresinin daha hızlı etki
ettiği), bunun da talebi ve fiyatı etkileyebildiği belirtilmiştir. GTS’nin nitratlı gübrelere
ton başına yaklaşık (…..)ABD Doları gibi bir ek maliyet getirdiği, depo noktalarında
sınırlı sayıda depo alanı olduğundan bu depoların sırayla kullanıldığı, bu nedenle hangi
teşebbüsün bir depoyu ne kadar süreyle kiraladığının takip edilmesi gerektiği ifade
edilmiştir.
(104) Ek olarak, Türkiye’nin farklı bölgelerinde iklime bağlı olarak farklı zamanlarda hasat
yapıldığı, erken hasat yapan bölgelerin ilk hasattan sonra aynı veya farklı bitki türünden
bir daha ekim yapabildiği, bu bölgede ekim yapanların taban gübresi ve üst gübresini
yılın diğer zamanlarında da talep edebileceği, üre gübresi esasen üst gübresi olarak
ilkbaharda daha sık kullanılsa da sonbahara doğru bu ürünün fiyatının artabildiği,
bunun da mevsimsel talepten ziyade hammadde olan doğalgaz fiyatlarının kışa doğru
artmasından kaynaklanabileceği ifade edilmiştir.
(105) İGSAŞ ile yapılan görüşmede özetle; teşebbüsün yalnızca FOT sistemi ile çalıştığı,
dolayısıyla nakliye masrafının bayilere ait olduğu, yurt dışından temin edilen ürünlerin
döviz üzerinden ve 180 gün gibi görece daha uzun vadelerle alındığı, ancak yurt içi
satışların Türk Lirası (TL) üzerinden ve ortalama 90 gün gibi daha kısa vadelerle
gerçekleştiği belirtilmiştir. Dolayısıyla yurt dışındaki tedarikçilere olan borçların ödeme
günündeki döviz kuru üzerinden gerçekleştiği ve bunun da ticari risk doğurduğu,
teşebbüsün 2018 ve 2019’un Kasım aylarındaki üre fiyatları incelendiğinde söz konusu
20-51/718-317
23/42

fiyatların (…..) TL civarından (…..) TL seviyelerine düştüğünün görüldüğü, bu
çerçevede döviz kuru anılan yıllarda benzer seviyelerde olmasına karşın 2019 yılında
üre fiyatlarının yaklaşık %15 oranında düştüğünün anlaşıldığı ifade edilmiştir. Bu
durumun yurt dışı gübre fiyatlarının düşmesinden kaynaklandığı, tüketicilerin ve
çiftçilerin talebinin fiyata oldukça duyarlı olduğu, sektörde marka bağımlılığının
olmadığı belirtilmiştir.
(106) Görüşmede ayrıca, anılan sektörde fiyat listesi yayımlamanın yaygın bir uygulama
olduğu, ancak yapılan iskontolar neticesinde piyasada gözlemlenen fiyatların genelde
daha düşük seyrettiği, örneğin 2018 Haziran-Eylül döneminde İGSAŞ fiili fiyatlarının
sirkü fiyatlarından yaklaşık %30 daha düşük olduğu belirtilmiştir. Ek olarak, olağan bir
yılda 5-6 kez fiyat değişikliği yaşanırken 2018 yılında döviz ve yurt dışı fiyat
dalgalanmaları nedeniyle daha sık fiyat listesi değişikliği yapıldığı, münhasır olmayan
bayilik sistemi nedeniyle piyasanın oldukça şeffaf olduğu, mevsimsellik olduğundan
stoklu çalışmanın önem taşıdığı, bu nedenle hammadde maliyetinin yanı sıra stok ve
finansman masraflarının da fiyata etki ettiği, vadeli çalışma sisteminin bu sektörde
yaygın olduğu, ancak 2018 yılı gibi belirsizliklerin olduğu dönemlerde vadelerin
kısalabileceği belirtilmiş, İGSAŞ’ın ürettiği ürenin pril formda olduğu ve tarımsal tüketim
içerisinde %3’lük bir paya sahip olduğu bilgisi eklenmiştir.
(107) TOROS ile yapılan görüşmede özetle; teşebbüsün üreyi ithal ederek satışa sunduğu,
yaygın bir dağıtım ağına sahip olduğu, CIF usulü satış yaptığı, AN yasağı nedeniyle
2016-2017 döneminde ihracata yöneldiği belirtilmiştir. Anılan yasağın ilk zamanlarında
talebin üre ve AS’ye kaydığı, oysa üre ve AS’nin içerdikleri azot türünün ve toprakta
etki gösterme sürelerinin AN ve CAN’dan farklı olduğu, bahsi geçen gübre türleri
arasında bu gibi farklılıklar olsa da fiyata duyarlı çiftçi bakımından bunların birbirine
ikame olarak kullanılabildiği, nitekim AN yasağından sonra talebin üre ve AS’ye
kaymasının söz konusu ikame ilişkisi doğruladığı ifade edilmiştir.
(108) Görüşmede ayrıca, pril ve granül üre arasında form farkı olduğu, prilin daha ziyade
sanayi girdisi olarak kullanıldığı, granülün ise tarımsal amaçla talep edildiği, ancak
uygulamada çiftçilerin granül üre bulamadıklarında pril üre de kullanabildikleri, bu iki
tip ürenin fiyatlarının benzer seviyelerde seyrettiği belirtilmiştir. Gübre sektöründe arz
fazlası olduğu, toprağın ekim döneminin bölgeden bölgeye değiştiği, örneğin aynı bitki
türü için güney bölgelerde ekimler Aralık ayında yapılırken, kuzeye doğru çıkıldıkça
ekimin Eylül-Kasım gibi daha erken aylarda yapıldığı ifade edilmiştir. Ek olarak
teşebbüsün rakipler gibi fiyat sirküleri yayımlamadığı, her bir bölge müdürlüğünden o
bölgedeki rekabet şartlarına göre gelen fiyat taleplerinin üst yönetim tarafından
onaylanması veya reddedilmesi şeklinde bir işleyişin olduğu ifade edilmiştir.
I.4. Değerlendirme
I.4.1. Genel Tespit ve Değerlendirmeler12
(109) Önaraştırma ve soruşturma döneminde yapılan yerinde incelemelerde gübre
fiyatlarının birlikte tespit edildiğine ilişkin herhangi bir belge ve bilgiye ulaşılamamıştır.
Elde edilen belgelerin bir kısmında, oyuncuların piyasadan bilgi veya duyum aldıkları
anlaşılmakla birlikte, bu bilgilerin bir danışıklı ilişki çerçevesinde doğrudan veya dolaylı
olarak rakiplerden geldiğini somut bir şekilde gösteren herhangi bir belgeye
rastlanmamıştır. Ancak, piyasanın ve rakiplerin durumuna ilişkin çok sayıda belge elde
edilmiştir. Soruşturmanın açılmasına esas teşkil eden Belge-20’den önce elde edilen

12 Bu bölümde yer alan pazar payları teşebbüslerin ilgili yıl ve gübre türü için yurt içine yaptığı toplam
satış miktarının, o yıl gerçekleşen toplam tüketim miktarına oranlanmasıyla hesaplanmıştır.
20-51/718-317
24/42

belgeler ve yapılan görüşmeler çerçevesinde piyasanın durumuna ilişkin
değerlendirmelere yer verilecektir.
(110) Sektörde çok sayıda gübre çeşidi bulunmakla birlikte, en çok tüketilen gübre türleri
üzerinden inceleme yapılmasının daha uygun olacağı değerlendirilmektedir. Bu
bağlamda inceleme özellikle üre, DAP ve 20.20.0 gübreleri üzerinden yapılacaktır.
Ayrıca, soruşturmanın açılmasına esas teşkil eden Belge-20’nin üre gübresini konu
edinmesi de anılan tercihte belirleyici olmuştur. Öncelikle belirtilen ürünlerde piyasanın
yapısını ve oyuncuların konumunu ortaya koymak amacıyla Türkiye toplam tüketim
verileri üzerinden hesaplanan pazar payı verileri incelenecektir.




Grafik 4 (… TİCARİ SIR …)


Kaynak: Teşebbüslerden ve BAKANLIKTAN Gelen Bilgiler Çerçevesinde Hesaplanan Veriler
(111) Yukarıdaki grafikte dikkat çeken ilk husus, teşebbüslerin pazar paylarında yıldan yıla
değişimler olduğu ve genel olarak paylarının sabit bir seyir izlemediğidir. 2017 yılından
2019 yılına doğru bakıldığında, İGSAŞ’ın pazar payında %(…..)’dan %(…..)’e bir artış
gerçekleştiği, GÜBRETAŞ’ın payının ise %(…..) seviyesinden %(…..)’e gerilediği,
GEMLİK’in payının önce %(…..)’den %(…..)’e artış sergilese de daha sonra %(…..)’a
düştüğü, TOROS’un payının ise %(…..)’den %(…..)’e düşse de nispeten istikrarlı bir
gidişat izlediği, EGE’nin payının %(…..)’ten %(…..) seviyesine gerilediği ve diğer
oyuncular karşısında oldukça düşük olduğu görülmektedir. BAGFAŞ’ın ise 2017
yılında %(…..)’in altında gerçekleşen pazar payının ardından 2018 ve 2019 yılında üre
satışı olmaması nedeniyle pazar payı verisi bulunmamaktadır. Sonuç olarak üre
verileri, önde gelen iki teşebbüsün GÜBRETAŞ ve İGSAŞ olduğunu göstermektedir.
(112) Öte yandan, ithalatçıların üre gübresinde aldığı pay ise, 2017 yılından 2019 yılına
%20’den %25’e doğru artmıştır. Aşağıdaki iki grafikle birlikte değerlendirildiğinde,
ithalatçıların üre gübresinde daha aktif oldukları anlaşıldığından, üretici teşebbüslere
özellikle üre bakımından daha çok rekabet baskısı oluşturabilecekleri
değerlendirilmektedir. Nitekim incelemelerde elde edilen birçok belgede de üreticilerin,
ithalatçıların fiyatlarını ve stok durumlarını da yakından takip ettiği tespit edilmektedir
(Belge-22, 25, 27). Söz konusu veriler, üre gübresi özelinde hakim durumda bir
teşebbüs bulunmadığını, gübre pazarının geneli için kabul edilen oligopol yapının bir
yansımasının burada da görüldüğünü göstermektedir. Yıllar itibariyle paylarda
değişkenlik olması ve elde edilen belgelerde kimi zaman daha az pazar payına sahip
oyuncunun da (örneğin, GEMLİK) takip edilebildiğinin anlaşılması nedeniyle, yalnızca
pazar paylarına bakılarak bir pazar lideri tespit edilemeyeceği değerlendirilmektedir.











20-51/718-317
25/42

Grafik 5- (… TİCARİ SIR …)

(113) DAP bakımından da yıllar itibariyle pazar paylarında değişiklik yaşandığını belirtmek
gerekmektedir. 2017 ve 2018 yıllarında %(…..) civarındaki payıyla lider olan
GÜBRETAŞ, 2019 yılında küçük bir farkla TOROS’un ardından %(…..) ile ikinci sırada
yer almaktadır. TOROS ise pazar payını %(…..)’den %(…..)’a doğru yükseltmiştir.
Grafikte en bariz değişimin İGSAŞ paylarında yaşandığı görülmektedir. İGSAŞ yıllar
itibariyle önce %(…..) paya sahipken, ertesi yıl %(…..)’e kadar düşmüş, ancak 2019
yılında %(…..)’lük pay alarak iki yıl önceki payını (…..) katlamıştır. Yine grafikte bir
başka dikkat çeken husus, ithalatçıların 2017 ve 2018 yıllarında %14 civarında pay
alırken, 2019 yılında %1 seviyesine doğru sert bir düşüş yaşadıklarıdır. GEMLİK ve
BAGFAŞ birbirine yakın oranlarda %(…..) arasında pay alırken, EGE ise %(…..)’lik
payını 2019 yılında %(…..)’nin üzerine çıkarmıştır. Dolayısıyla, DAP bakımından da
payların yıllar itibariyle değişkenlik gösterdiği ve önde gelen iki teşebbüsün
GÜBRETAŞ ve TOROS olduğu anlaşılmaktadır.

Grafik 6- (… TİCARİ SIR …)

(114) 20.20.0 (NP) gübresine ait veriler incelendiğinde, yine GÜBRETAŞ ve TOROS’un
nispeten yüksek pazar payları ile önde geldiği görülmektedir. TOROS %(…..)
seviyesinde pay alırken, GÜBRETAŞ’ın payı 2017 yılında %(…..) iken, ardından
%(…..)’ye yükselmiş, daha sonra %(…..)’e düşmüştür. İGSAŞ’ın payı daha sabit bir
seyirle %(…..) civarında gerçekleşmiştir. GEMLİK ise 2017 yılındaki %(…..)’luk payını
ertesi yıla (…..) katlamış, ancak 2019 yılında %(…..)’e gerilemiştir. BAGFAŞ 2017
yılında %(…..) civarında pay alırken, ertesi yıl %(…..) seviyesine kadar düşmüş,
ardından ciddi bir yükselişle %(…..) civarında paya sahip olmuştur. EGE ise daha
istikrarlı bir seyirle %(…..) seviyesinde pay almaktadır. İthalatçılar ise, 20.20.0
gübresinde 2017 yılında piyasanın %7’sini teşkil etse de ertesi yıl %1’in altına düşmüş,
2019 yılında ise %4 seviyesinde pazar payı almışlardır. Dolayısıyla, ithalatçıların
20.20.0 gübresi için üreticilere yeterince rekabet baskısı oluşturamadıkları
söylenebilecektir.
(115) Dosya kapsamında edinilen bilgi ve veriler ışığında, gübre piyasasının oligopolistik
yapıda, şeffaf, yüksek oranda ithalata bağımlı, döviz kurunda ve yurt dışı fiyatlarda
yaşanan dalgalanmalara hassas olduğu önceki bölümlerde belirtilmişti. Yine, ürünün
homojen niteliği ve teşebbüslerin maliyet yapılarının benzer olması nedeniyle fiyat
seviyelerinin birbirine yakın takip ettiğini de hatırlatmak gerekmektedir (Belge-1).
Aşağıdaki grafikte üre özelinde fiyat karşılaştırması yapılmış olup yurt içi fiyatların, yurt
dışı fiyatlar ve ABD Doları kurundaki hareketlerden doğrudan etkilendiği görülmektedir.
Grafik 7- (… TİCARİ SIR …)

(116) Her ne kadar ithalatçı teşebbüslerin zaman zaman piyasaya girdiği gözlemlense de
yalnızca ithalat ile uğraşan teşebbüslerin sektörde kalıcı olamaması ve sektörün üretim
ayağının sermaye yoğun bir sanayi dalı olması nedeniyle, piyasaya giriş engelinin
yüksek olduğu değerlendirilmektedir. Ürünün tüketicisi çoğunlukla düşük gelirli
çiftçilerdir ve gübre ürünü için marka bağımlığının olmadığı tüm taraflar bakımından
sabittir. Söz konusu tespitler geçmiş Kurul kararlarında belirtilmiş olup arada geçen
zaman diliminde bu tespitler bakımından bir değişiklik yaşanmadığı öngörülmektedir.
20-51/718-317
26/42

Hal böyle olunca, fiyat, ödeme ve nakliye koşullarının en önemli rekabet parametreleri
olduğu değerlendirilmektedir.
(117) Fiyatı etkileyen en önemli faktörlerin yurt dışı fiyatlar, döviz kuru, maliyetler ve
rakiplerin uyguladığı fiyatlar olduğu görülmektedir. Ödeme koşulları peşin, değişen
sürelerde vade veya kredi kartı ile ödeme imkânı şeklinde çeşitlenmektedir. Nakliye
koşulları ise, genellikle ikiye ayrılmakta olup alıcıya nakliye dâhil (CIF) veya hariç
(FOT) fiyat verme üzerinden şekillenmektedir. Yerinde incelemelerden edinilen izlenim
doğrultusunda, rakiplerin birbirlerini özellikle peşin fiyatlar üzerinden ve nakliye
koşulları arasındaki farkın ortalama nakliye masrafı eklenmesi/çıkarılması suretiyle
takip ettiği değerlendirilmektedir. Ayrıca, sektörde fiyat listesi (fiyat sirküleri)
yayımlanmasının yaygın olduğu görülmektedir. Nitekim soruşturma taraflarından
TOROS haricinde kalan teşebbüsler değişen aralıklarla liste fiyatlarını ilan etmektedir.
TOROS bakımından ise, rekabet koşullarına göre uygulanmak istenen yukarı veya
aşağı yönlü fiyatlar için üst yönetimden yetki talep edilen birçok belgeye ulaşılmıştır
(Belge-9,10). Ayrıca GEMLİK’in de hem TL hem de ABD Doları bazında iki ayrı fiyat
listesi yayımladığı tespit edilmektedir. Teşebbüsler, ürün bazında ve değişen ödeme
koşullarına göre fiyat listesi yayımlamakla birlikte, piyasada gerçekleşen fiyatların kimi
zaman bu liste fiyatlarından daha düşük seviyede kaldığı tespit edilmiştir (Belge-8).
(118) Bunların yanı sıra, teşebbüslerin fiyatlama davranışını etkileyen önemli faktörlerden
birinin de GÜBRETAŞ olduğu mütalaa edilmektedir. GÜBRETAŞ hisselerinin yaklaşık
%24’ü halka açıkken, kalan %76’lık hissenin bir milyondan fazla çiftçi üyesi bulunan
TKK’ya ait olduğu ifade edilmektedir. Bu bakımdan GÜBRETAŞ’ın TKK’ya yaptığı
satışlar vasıtasıyla, çiftçinin daha uygun fiyatlı gübreye ulaşabiliyor olması nedeniyle,
diğer teşebbüsler bakımından dolaylı bir tavan fiyatın varlığından söz edilebilecektir.
Nitekim teşebbüs de kendisinin fiyatların çiftçi lehine regüle edilmesi noktasında bir
misyonunun bulunduğunu belirtmektedir.
(119) Fiyat geçişlerine ilişkin değinilmesi gereken diğer bir konu da 2018 yılının döviz kuru
hareketleri nedeniyle ciddi derecede belirsizlik yaratmasıdır. Teşebbüslerin fiyat geçiş
tarihleri incelendiğinde, 2018 yılında daha önceki yıllarda yapmadıkları kadar çok
sayıda fiyat geçişi yaptıkları tespit edilmektedir. 2018 yılında yüksek derecede döviz
kuru belirsizliği yaşandığı, ithalatın vadeli ödeme yöntemi üzerinden yürütüldüğü ve
stoklamanın zamana yayılması halinde risk teşkil ettiği göz önüne alındığında,
tedarikçilerin maruz kaldıkları vade, stok ve kur riskini bu şekilde bertaraf etmeye
çalıştığı değerlendirilmektedir. Öte yandan, sektörde genel olarak bilgi akışının yoğun
ve sık olmasından dolayı, kimi zaman saatlik fiyat geçişlerinin yaşandığını da belirtmek
gerekir (Belge-13).
(120) Sektörün dağıtım kanalları bayi ve birlik/kooperatifler olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.
Birlik kanalında toplu alım yapan birliklerin yanı sıra alımlarının büyük kısmını,
çoğunluk hissedarı olduğu GÜBRETAŞ’tan yapan TKK bulunmaktadır.
(121) Gübre piyasasının şeffaflaşmasına yol açan birçok neden bulunduğu tespit edilmiştir.
Bayi kanalında münhasır çalışma sisteminin bulunmaması nedeniyle bayilerin birden
fazla gübre sağlayıcısı ile çalıştığı, bu nedenle rakip sağlayıcıların fiyat ve ödeme
koşulları hakkında kayda değer bilgiye sahip oldukları ve bu bilgiyi tedarikçilerle
pazarlık amacıyla kullandıkları değerlendirilmektedir (Belge-15). Bu durum ise, başta
fiyat olmak üzere diğer ticari kararların rakip sağlayıcılar tarafından rahatlıkla
öğrenilmesine, dolayısıyla piyasanın şeffaflaşmasına yol açmaktadır. Yine,
uluslararası yayınlar kanalıyla dünya gübre fiyatlarının ve hangi oyuncunun ne kadarlık
alış veya satış yaptığına ilişkin bilgilerin rahatlıkla öğrenilebilmesi de rakip maliyetine
20-51/718-317
27/42

ilişkin daha kolay tahmin yapmayı mümkün kılmaktadır (Belge-4, 2). Piyasayı
şeffaflaştıran durumlardan bir diğeri, gübre sağlayıcılarının çoğunlukla aynı limanı ve
liman bölgesindeki aynı depoları yahut aynı tahliye hizmetlerini kullanmalarıdır (Belge-
23). Depo sayısının yetersizliği nedeniyle aynı depoyu farklı zaman dilimlerinde
kullanmak durumunda kalan teşebbüslerin, rakiplerinin hangi ülkeden, hangi tür
gübreyi, ne miktarda ithal ettiğine ilişkin bilgileri de takip ettiği yerinde inceleme
belgelerinden açıkça görülmektedir (Belge-22, 27). Edinilen bu bilgilerin de fiyatlama
davranışlarını etkilediği değerlendirilmektedir. Şeffaflığa neden olan bir başka durum
ise, sağlayıcılar arasında zaman zaman gerçekleşen satışlardır. Rakipler arasında
yaşanan arızi alımların da teşebbüslerin birbirlerinin tahmini maliyet verilerini
hesaplayabilmesine imkân verdiği değerlendirilmektedir (Belge-6).
(122) Piyasaya ve elde edilen diğer delillere yönelik genel değerlendirmenin ardından,
önaraştırma döneminde EGE’de yapılan yerinde incelemede elde edilerek mevcut
soruşturmanın açılmasına esas teşkil eden ve soruşturma döneminde de BAGFAŞ’ta
yapılan yerinde incelemede bulunmuş olan Belge-20’nin detaylı analizine aşağıda yer
verilecektir.
I.4.2. Yerinde İncelemelerde Elde Edilen Belge-20’nin Değerlendirilmesi
(123) 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi “Belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan
veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya
bu etkiyi doğruna yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar,
uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri hukuka aykırı ve
yasaktır.” hükmünü içermektedir. Kanun’un çizdiği bu çerçeve içerisinde teşebbüsler
arasında rekabeti kısıtlama amaç ya da etkisi olan bir irade uyuşmasının mevcut olup
olmadığının ortaya konulması gerekmektedir.
(124) Dosya kapsamında yapılan yerinde incelemeler esnasında rekabet karşıtı bir durumu
gösterebilecek nitelikte olduğu değerlendirilen tek bir belge elde edilebilmiş olup anılan
belgede: “... İgsaş gecen hafta Gemlikçilere Salı (yarın için) URE (….)/ton fot
yapacağım demiş Gemlik bunun üzerine geçen hafta fiyat arttırmış. Yarın arttırmazsa
Üre piyasa da gevşeyebilir dediler.” ifadeleri yer almaktadır (Belge-20 Belge-1). Söz
konusu belgenin 19.11.2018 tarihinde BAGFAŞ İç Anadolu/ Karadeniz Bölge
Temsilcisi (…..) tarafından EGE Yönetim Kurulu Başkan Danışmanı (…..)’e
gönderildiği, akabinde EGE Genel Müdürü (…..)’e iletildiği anlaşılmaktadır (Belge-1)13.
(125) Daha önce belirtildiği üzere EGE ve BAGFAŞ’ın aynı ekonomik bütünlük içerisinde yer
aldığı anlaşılmakta olup rekabet hukuku uygulamasında iki ayrı teşebbüs oarak
görülmeyen bu iki şirket arasında gerçekleşen iletişim 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi
kapsamında değerlendirilemeyecektir. Diğer taraftan EGE ve BAGFAŞ’ın Belge-
20’nin düzenleme tarihinden sonra herhangi bir üre satışı gerçekleştirmedikleri tespit
edilmiştir14. Dolayısıyla aynı ekonomik bütünlük içerisinde yer aldığı değerlendirilen
EGE ve BAGFAŞ’ın rakip teşebbüslerden herhangi biri ile üre fiyatlarına ilişkin bilgi
değişimi içerisinde bulunduğu ve bu değişim neticesinde pazardaki rekabetten

13 Önaraştırma döneminde yapılan yerinde incelemede EGE’de elde edilen Belge-20, soruşturma
döneminde yapılan yerinde incelemeler esnasında ise BAGFAŞ’ta bulunmuştur. Bir karışıklığa mahal
vermemek için yalnızca Belge-20 ifadesi kullanılacak olup aynı belge içeriğine sahip Belge-1'den ayrıca
bahsedilmeyecektir.
14 EGE’nin 23.11.2018 tarihindeki 50 kg.’lık satışı değerlendirmede dikkate alınmamıştır.
20-51/718-317
28/42

kaynaklanan belirsizliğin EGE ve BAGFAŞ lehine ortadan kalkmış olduğu sonucuna
varılamayacaktır.15
(126) Diğer taraftan belge içerik yönünden incelendiğinde; İGSAŞ ve GEMLİK arasında
rekabete duyarlı bir bilginin paylaşıldığı, rakipler arasında gerçekleşen bu iletişimin
4054 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilebileceği ileri sürülebilecektir. Nitekim
Kılavuz’un 45. paragrafı; “…bilgi değişimi, rekabete duyarlı bilgilerin değişimi ile
pazardaki belirsizliği azaltıyor ve rekabeti kısıtlayıcı işbirliğini kolaylaştırıyorsa, 4.
madde kapsamında ihlal teşkil edebilecektir.” ifadelerini; aynı Kılavuzun 57.
paragrafında ise “…rakiplerin, gelecekte uygulamayı planladıkları fiyat, üretim ya da
satış miktarı gibi rekabete duyarlı bilgileri aralarında değişmesi, genellikle fiyat ya da
miktar tespiti amacı taşıdığı için, normal koşullar altında kartel olarak değerlendirilir.”
ifadelerini içermektedir.
(127) Açıklamalardan görüleceği üzere rekabete duyarlı bir bilginin rakip teşebbüsler
arasında paylaşılması 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında
değerlendirilebilmektedir16. Ne var ki yapılan yerinde incelemelerde İGSAŞ ve GEMLİK
arasında Belge-20’de bahsi geçen bir iletişimin gerçekleştiğine dair herhangi bir delile
ulaşılamamıştır. Bu noktada belge içeriğinin tekrarlanmasında fayda görülmektedir: “...
İgsaş gecen hafta Gemlikçilere Salı (yarın için) URE (…..)/ton fot yapacağım demiş
Gemlik bunun üzerine geçen hafta fiyat arttırmış. Yarın arttırmazsa Üre piyasa da
gevşeyebilir dediler.” Metin içerisindeki ifadelerden anlaşılacağı üzere söz konusu
belge rakiplerin rekabete hassas bilgileri paylaştıklarına ilişkin olarak üçüncü bir tarafın
söylemlerini içermektedir.
(128) Dolayısıyla Belge-20’nin tek başına; İGSAŞ ve GEMLİK açısından doğrudan
sorumluluk doğurabilecek ispat standardını karşılayamadığı değerlendirilmektedir.
Nitekim geçmiş tarihli Kurul kararlarında da üçüncü şahıslar tarafından oluşturulan
belgelere ilişkin yaklaşım, bahse konu delillerin tek başına ihlali ispat için yeterli
olmadığı yönündedir17. Kurul, Medikal Gaz kararında18 “…anlaşmaya taraf olmayan bir
teşebbüs tarafından tutulan belgelerin doğruluğu konusunda herhangi bir şüpheye
düşülmeksizin kabul edilmesi ve bu belgelere dayanılarak anlaşmaya taraf olduğu
iddia edilen teşebbüslerin hastane medikal gaz alım ihalelerindeki fiyat tekliflerine ve
ihalelere katılım durumlarına bakılmasının, taraflar arasında 4054 sayılı Kanunun
yasakladığı bir anlaşmayı ispatlaması bakımından yetersiz olduğu açıktır.” sonucuna
ulaşmıştır. Anılan kararda belge içeriğinde bahsi geçen teşebbüslerde yapılan yerinde
incelemelerde söz konusu iddiayı destekleyen herhangi bir bilgi ve belgeye
ulaşılamamış olması hususu da dikkate alınmıştır.

15 Söz konusu belgeyi hazırlayan BAGFAŞ İç Anadolu – Karadeniz Bölge Temsilcisi (…..) olmakla
birlikte aktarılan bilginin kaynağı “dediler” ifadesi sebebiyle belirsizlik arz etmektedir. Bununla birlikte
metnin içeriğinden görüşmenin EGE/BAGFAŞ ile GEMLİK arasındaki bir iletişimin sonucunda kaleme
alınmış olabileceği ihtimali bulunmaktadır. Ancak bu yönde bir iletişime dair başkaca bir delil elde
edilememiştir. Belge-20 içeriğinden İGSAŞ’ın henüz fiyatını artırmadığı 20.11.2018 tarihinde de
artırmaması durumunda üre fiyatının düşebileceği aktarılmaktadır. Dolayısıyla “arttırmazsa” ve “dediler”
ifadeleri nedeniyle anılan görüşmenin İGSAŞ ile EGE/BAGFAŞ ekonomik bütünlüğü arasında
gerçekleşen bir iletişim neticesinde kaleme alınmış olma ihtimali ise zayıf görülmektedir.
16 Bu noktada rekabete duyarlı bir bilginin tek taraflı olarak açıklanması ile karşılıklı değişimi arasında
da bir farklılık bulunmadığı ifade edilmelidir. Nitekim böyle bir durumda pazarda rakibinin fiyatlama
davranışındaki belirsizlik bilgiyi alan rakip açısından ortadan kalkmaktadır.
17 03.10.2006 tarih, 06-69/930-267 sayılı ve 03.08.2011 tarih, 11-44/979-329 sayılı Kurul kararları.
Ayrıca bkz. CAN, B. (2012) Rekabet Hukukunda Kartellere İlişkin İspat Standardı Rekabet Kurumu
Uzmanlık Tezi, s. 63.
18 11.11.2010 tarih ve 10-72/1503-572 sayılı Kurul kararı.
20-51/718-317
29/42

(129) Mevcut dosya bakımından yapılan yerinde incelemelerde de İGSAŞ ve GEMLİK
arasındaki iletişimi gösteren bir delil elde edilememiştir. Bununla birlikte söz konusu
belgeden yola çıkılarak üre piyasasındaki fiyat değişimlerinin belge içeriğine uyum
gösterip göstermediği hususu da irdelenecektir.
(130) Belge-20’nin içeriğinden; İGSAŞ ve GEMLİK arasında geçen ve gelecek dönem üre
fiyatını konu edinen görüşmenin tam olarak hangi tarihte gerçekleştiği
anlaşılamamaktadır. Bununla birlikte e-posta ekinde yer alan “Kasım 2018 Sektör
Fiyat” isimli excel tablosunda İç Anadolu Bölgesi GEMLİK fiyatının 12.11.2018
tarihinde (…..) TL/Ton (Fot) olduğu, 14.11.2018 tarihinde ise (…..)TL/Ton (FOT)
olduğu dikkate alındığında olası iletişimin 12.11.2018-14.11.2018 tarihleri arasında
gerçekleşmiş olma ihtimali bulunmaktadır. Diğer taraftan e-posta metni içerisinde yer
alan “…Gemlikçilere Salı (yarın için) URE (…..)TL/ton fot yapacağım demiş… Yarın
arttırmazsa Üre piyasa da gevşeyebilir dediler.” ifadeleri nedeniyle e-postanın
düzenlenme tarihinden sonraki piyasa verilerinin de incelenmesi gerekmektedir.
(131) Bu çerçevede öncelikle İGSAŞ’ın liste fiyatları ve fiili fiyatlarının belge içeriği ile uyumlu
olup olmadığı incelenecek akabinde soruşturma tarafı tüm teşebbüslerin ilgili
dönemdeki üre fiyatları karşılaştırılacaktır.
(132) Belge-20, 19.11.2018 tarihinde düzenlenmiş olmakla birlikte İGSAŞ üre fiyatının
20.11.2018 tarihinde (…..)/ton19’a yükseleceği hususunu içermektedir. İGSAŞ fiyatının
anılan tarihte (…..) TL/ton olması durumunda, Belge-20’nin rekabete duyarlı bir bilginin
rakipler arasında paylaşılmış olduğu yönünde bir iletişimi ortaya koyduğu ifade
edebilecektir. Söz konusu fiyatın teşebbüsün liste fiyatları olabileceği düşünülerek
İGSAŞ’tan fiyat listeleri temin edilmiştir. Teşebbüsün 05.11.2018 tarihinde (…..)TL/ton
olan fiyatını 14.11.2018 tarihinde (…..)TL/ton’a yükselttiği görülmekle birlikte
20.11.2018 tarihinde liste fiyatlarında bir değişiklik olmadığı anlaşılmaktadır20.
(133) Dosya kapsamında elde edilen bilgilerden teşebbüslerin liste fiyatları ile fiili fiyatlarının
farklılaştığı görülmüştür. Yerinde incelemelerde elde edilen belgelerden de
teşebbüslerin rakiplerinin deklare edilen fiyatları ile fiilen uyguladıkları fiyatların farklı
olduğu konusunda bilgi sahibi olabildikleri anlaşılmaktadır (Belge-18-19). Bu nedenle
aşağıda tabloda İGSAŞ’ın 20.11.2018 tarihindeki satışları fiili fiyatın tespit edilebilmesi
amacıyla incelenmiştir.
Tablo 2- 20.11.2018 Tarihli İGSAŞ Üre Satışlarına Ait Bilgiler21
Çeşit Toplam
Fatura Bedeli
Fiyat
TL/Ton
Satış
Yapılan İl
Ödeme
Yöntemi
Granül (…..) (…..) (…..) (…..)
Granül (…..) (…..) (…..) (…..)
Pril (…..) (…..) (…..) (…..)
Pril (…..) (…..) (…..) (…..)
Granül (…..) (…..) (…..) (…..)
Granül (…..) (…..) (…..) (…..)
Granül (…..) (…..) (…..) (…..)
Granül (…..) (…..) (…..) (…..)
Granül (…..) (…..) (…..) (…..)
Pril (…..) (…..) (…..) (…..)
Granül (…..) (…..) (…..) (…..)

19 Belge içeriğinde fiyatın nakliye hariç (FOT) olduğu ifade edilmektedir.
20 Söz konusu fiyatlar teşebbüsün peşin fiyatlarıdır.
21 Satışların tamamı nakliye hariç (FOT) olarak gerçekleşmiştir.
20-51/718-317
30/42

Granül (…..) (…..) (…..) (…..)
Pril (…..) (…..) (…..) (…..)
Pril (…..) (…..) (…..) (…..)
Granül (…..) (…..) (…..) (…..)
Kaynak: İGSAŞ’tan Gelen Bilgiler
(134) Tablodan görüldüğü üzere teşebbüsün 20.11.2018 tarihinde vadeli gerçekleştirilen
satışları dahi (…..)TL/ton civarında gerçekleşmemiştir. Dahası teşebbüsün peşin liste
fiyatının (…..)TL olmasına rağmen gerçekleşen peşin fiyatlarının (…..)TL civarında
oluştuğu görülmektedir22. Sonuç olarak İGSAŞ üre fiyatının, ne liste üzerinde ne de
fiiliyatta belge içeriğinde bahsi geçen fiyat seviyesinde olmadığı anlaşılmaktadır.
(135) Öte yandan yerinde incelemelerde TOROS’tan elde edilen 16.11.2018 tarihli e-posta
pazarda gerçekleşen rekabete ilişkin önemli veriler sunmaktadır. TOROS Trakya
Bölge Müdürü (…..) tarafından gönderilen teşebbüs iç yazışması niteliğindeki
16.11.2018 tarihli e-postada (Belge-8) aşağıdaki ifadelere yer verilmiştir:
“…İgsaş:
Üre gübresinde bugün için kampanya uygulamaktadır.
Uygulamış olduğu kampanya fiyatlarından peşin/30 gün/tek çekim kredi kartı
işlem yapmaktadır…”
(136) Söz konusu belgenin devamında İGSAŞ’ın üre fiyatlarında ton başına (…..) TL indirime
gittiği görülmektedir. İlgili e-postanın düzenlenme tarihi Belge-20’de sözü edilen
“geçen hafta” göndermesiyle işaret edilen 12.11.2018-18.11.2018 tarihleri arasında
kalmaktadır. Belge içeriğinden ise İGSAŞ’ın, üre fiyatlarında artışa gideceği yönündeki
Belge-20’in aksine, kampanya yapmak suretiyle indirime gittiği anlaşılmakta olup bu
yönüyle Belge-20’nin pazar gerçekleriyle uyumuna ilişkin kuşkular artmaktadır.
(137) Belge-20’de bahsi geçen diğer teşebbüs GEMLİK’in liste fiyatları da incelenmiştir.
Teşebbüsün 05.11.2018 tarihindeki fiyatının (…..) TL/ton olduğu, bu fiyatın 14.11.2018
tarihinde (…..) TL/tona yükseldiği, sonraki fiyat değişikliğinde -29.11.2018 – ürün
fiyatının (…..) TL/tona gerilediği, 20.11.2018 tarihinde ise bir fiyat değişikliği olmadığı
görülmektedir23.
(138) Aşağıdaki tabloda ise GEMLİK ve İGSAŞ fiyat listelerine değişim tarihleri itibariyle yer
verilmektedir:
Tablo 3- 01.11.2018-31.12.2018 Tarihleri Arasında İGSAŞ ve GEMLİK Fiyat Listeleri (TL/Ton)24
Tarih İGSAŞ GEMLİK
01.11.2018 (…..) (…..)
02.11.2018 (…..) (…..)
05.11.2018 (…..) (…..)
14.11.2018 (…..) (…..)
06.12.2018 (…..) (…..)

22 Fiili fiyatların liste fiyatlarından farklı olduğu rakip teşebbüsler tarafından da gözlemlenebilmektedir.
Nitekim TOROS’tan elde edilen 16.11.2018 tarihli e-postada İGSAŞ’a yönelik olarak “ granül ürenin liste
fiyatı 2.100 TL/ton (FOT) iken güncel uygulama fiyatı olarak 2.020 TL/ton (FOT) …” olduğu hususu ifade
edilmiştir (Belge-20).
23 Söz konusu fiyatlar peşin satışlara ilişkin liste fiyatlarını içermektedir.
24 Granül üre peşin fiyatları karşılaştırılmıştır. Pril üre fiyatları GEMLİK fiyat listesinde (…..), İGSAŞ fiyat
listesinde (…..).
20-51/718-317
31/42

18.12.2018 (…..) (…..)
26.12.2018 (…..) (…..)
27.12.2018 (…..) (…..)
Kaynak: GEMLİK ve İGSAŞ
(139) Tabloda görüldüğü üzere İGSAŞ ve GEMLİK’în yayımlanan fiyatları25 aynı veya yakın
tarihlerde benzer yönde değişiklik göstermektedir. Daha önce ifade edildiği üzere
piyasadaki oligopol yapı ve ürünün homojen niteliği nedeniyle rakip fiyatlama
davranışları teşebbüslerin talebini doğrudan etkileyebilmekte, bu durum ise rakibin
fiyatlama davranışlarının izlenmesine neden olabilmektedir. Bu durum yerinde
incelemelerde elde edilen belgelerde de göze çarpmaktadır. Nitekim GEMLİK iç
yazışmasında “…Ure deki fiyat arttirmamiz nedeni ile öğleden sonra rakopler
fiyatlarinda artisa gitti. Sabah fiyati uygun bulan bayilerin cok tonajli olmasa da
rakiplerden tedarikleri olmuş” hususları ifade edilmektedir (Belge-13). Görüldüğü
üzere fiyatlarda yaşanan artış nedeniyle bayiler aynı gün içinde farklı tedarik
imkânlarına yönelebilmektedirler.
(140) Dosya kapsamında son olarak soruşturma tarafı tüm teşebbüslerin 01.11.2018 ile
31.12.2018 tarihi arasındaki bayilerine yaptıkları tüm satışlar fatura bazında temin
edilerek fiili fiyatlar üzerinden bir inceleme yapılması amaçlanmıştır. Bu inceleme
esnasında teşebbüslerin farklılaşan vade seçenekleri ile çalıştıkları tespit edilmiştir26.
(141) Aşağıdaki tabloda soruşturma tarafı teşebbüslerin 01.11.2018-31.12.2018 tarihleri
arasındaki gerçekleştirdikleri satışlarda oluşan günlük ortalama satış fiyatları27
sunulmaktadır. Farklılaşan vade seçeneklerinin rakip fiyatların sağlıklı bir şekilde
mukayesesine engel olabileceği endişesiyle tabloda yer alan veriler, sektörde yaygın
olarak kullanılan 30 gün vadeli/opsiyonlu satışlar ile peşin satışlarda oluşan ortalama
fiyatlarını içermektedir. Söz konusu listede ilgili dönemde üre gübresi satışı
bulunmayan BAGFAŞ’a ve yalnızca tek bir satışı bulunan EGE’ye yer verilmemiş olup,
EGE’nin bahsi geçen tek satışı ilgili tarihe dipnot verilmek suretiyle gösterilmiştir.
Tablo 4- 01.11.2018-31.12.2018 Dönemindeki Satışlarda Oluşan Ortalama Satış Fiyatları (TL/Ton)
TARİH28
İGSAŞ
(FOT)
GEMLİK
(FOT)
TOROS29
(CİF)
GÜBRETAŞ
(CİF/FOT)
30 Gün
Vadeli/
Opsiyonlu
Peşin 30 Gün
Vadeli/
Opsiyonlu
Peşin 30 Gün
Vadeli/
Opsiyonlu
Peşin 30 Gün
Vadeli/
Opsiyonlu
Peşin

01.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
02.11.201830 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
03.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
05.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
06.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)

25 EGE ve TOROS tarafından bayilere gönderilen/yayınlanan bir fiyat listesinin bulunmadığı ifade
edilmektedir.
26 Örneğin GEMLİK’in satışlarının (…..) gün vadeli olarak gerçekleştirdiği, söz konusu satışlarda fiyatın
(…..)TL/Ton arasında değiştiği görülmüştür.
27 Ortalama satış fiyatları tabloda belirtilen vade süresinde aynı gün yapılan satışlardan elde edilen
toplam gelirin, toplam satış miktarına bölünmesi suretiyle hesaplanmıştır.
28 Tabloda, Belge-20’nin düzenleme tarihi ile belge içeriğinde sözü edilen tarih aralığı vurgulanarak
sunulmaktadır.
29 İlgili dönemde teşebbüs satışlarının tamamı nakliye dâhil olarak gerçekleşmiştir.
30 EGE’nin iki aylık dönemdeki tek satışı bu tarihte gerçekleşmiş olup, teşebbüsün ortalama satış fiyatı
(…..)TL/Ton (CIF) olup ödeme peşin olarak gerçekleşmiştir.
20-51/718-317
32/42

07.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
08.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
09.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
10.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
11.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
12.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
13.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
14.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
15.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
16.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
17.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
18.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
TARİH 30 Gün
Vadeli/
Opsiyonlu
Peşin 30 Gün
Vadeli/
Opsiyonlu
Peşin 30 Gün
Vadeli/
Opsiyonlu
Peşin 30 Gün
Vadeli/
Opsiyonlu
Peşin

19.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
20.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
21.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
22.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
23.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
24.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
25.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
26.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
27.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
28.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
29.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
30.11.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
01.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
02.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
03.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
04.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
05.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
06.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
07.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
08.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
09.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
10.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
11.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
12.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
13.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
14.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
15.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
16.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
17.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
18.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
19.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
20.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
21.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
22.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
20-51/718-317
33/42

23.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
24.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
25.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
26.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
27.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
28.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
29.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
30.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
31.12.2018 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Kaynak: Teşebbüslerden Gelen Cevabi Yazılar.
(142) Tablodan görüleceği üzere her ikisi de fabrika teslim satış yöntemini benimseyen
GEMLİK ve İGSAŞ fiyatları arasında gerek peşin gerekse 30 gün vadeli satışlarda
önemli farklılıklar bulunmaktadır. Dahası Belge-20’de sözü edilen “geçen hafta”
ibaresine karşılık gelen hafta içerisinde İGSAŞ ve GEMLİK’in 30 gün vadeli satışları
arasında yaklaşık (…..)TL/ton civarı bir farklılık göze çarpmaktadır. GEMLİK’in liste
fiyatını değiştirdiği 14.11.2018 tarihinde de benzer şekilde (…..)TL/Ton fiyat farkının
yaşandığı görülmektedir.
(143) İGSAŞ ve GEMLİK’in 30 gün vadeli/opsiyonlu satış fiyatları arasındaki farklılığın
Belge-20’nin düzenleme tarihinden (19.11.2018) sonra da devam ettiği
görülebilmektedir. Örneğin 24.11.2018 ve 26.11.2018 tarihlerinde fiyat farkı
(…..)TL/Ton’un üzerinde gerçekleşmiştir. İGSAŞ ve GEMLİK’in peşin fiyatları arasında
da zaman zaman kayda değer farklılıkların olduğu göze çarpmaktadır. Örneğin
17.11.2018 tarihinde yapılan satışlarda ortalama fiyatlar arasında yaklaşık
(…..)TL/Ton; 29.12.2018 tarihindeki ise (…..)TL/Ton bir farklılık yaşandığı
görülmektedir.
(144) İlgili dönemdeki TOROS fiyatlarına bakıldığında da fiyatların genel seyrine uyum
sağladığı görülmekle birlikte zaman zaman farklılaşabildiği, örneğin 22.12.2018
tarihinde TOROS ve İGSAŞ fiyatları bir önceki güne artış gösterirken GEMLİK fiyatının
düştüğü görülmektedir. Aynı gün oluşan peşin fiyatlar incelendiğinde ise; İGSAŞ,
GEMLİK ve TOROS fiyatlarının sırasıyla; (…..)31 olarak gerçekleştiği görülmektedir.
Benzer bir şekilde 25.12.2018 tarihinde GÜBRETAŞ’ın nakliye hariç gerçekleştirdiği
satışta ortalama fiyat (…..)TL/Ton olmuşken, İGSAŞ ve GEMLİK’in ton başına
ortalama fiyatlarının sırasıyla (…..)TL ve (…..)TL olarak gerçekleştiği görülmektedir.
(145) Öte yandan yerinde incelemelerde elde edilen belgelerde teşebbüslerin rakiplerinin
vade imkanları hakkında bilgi edinmeye çalıştıkları32 (Belge-27), pazarda müşterilere
sunulacak vade imkanları üzerinde de bir rekabetin yaşandığı görülmektedir (Belge-
11). Bu başlık altında etraflıca değerlendirilmeye çalışılan Belge-20 ile aynı tarihte
düzenlenmiş olan İGSAŞ iç yazışmasının da (Belge-11) ilgili dönemdeki üre
piyasasının anlaşılması bakımından önemli olduğu değerlendirilmektedir. Anılan
yazışmada “…Geçtiğimiz hafta içerisinde hububat ekimi olan bölgelerden
stoklarımızda olan üre gübresinde bir miktar erken satış yapılmıştır. Genel olarak
görülen fiyatların daha da yükseleceği beklentisi olsa da bayilerin alımlarda temkinli
davrandığıdır. …Geçen sezon bu dönemlerde bayiler neredeyse sezonda satacakları
üst gübrelerin %50-60’ı bayilerin stoklarına girmişken bu sene ön satışlar ile yapılan

31 Nakliye hariç bedel ton başına ortalama (…..)TL olarak gerçekleşmiştir.
32 İGSAŞ iç yazışmasında GEMLİK’e atfen “…Şuan itibarıyla peşin, 30, 60 ve 90 gün vadeli satış ile
Kredi Kartlı satış yapmaktadırlar. Peşin fiyatlarda piyasaya en uygun fiyat veren firma
konumundadırlar…” hususları ifade edilmektedir.
20-51/718-317
34/42

alımlar yaklaşık %20-30 seviyelerindedir. Bu çekimserliğin sebebi önümüzdeki
seçimler sebebiyle dolar kurunun ne yönde hareket edeceğinin kestirilememesi yüksek
seyreden yurt dışı fiyatlarının yılbaşından sonra düşmesinin de ihtimal dahilinde
olması, yüksek fiyatların çiftçi talebini nasıl etkileyeceğinin bilinmemesi gibi
durumlardır.” ifadeleri yer almaktadır.
(146) Sonuç olarak mevcut dosya bakımından, teşebbüslerin fiili fiyatlarının farklılaştığı,
benzer şekilde aynı gün içerisinde rakiplerin fiyat artışı/indirimi konusunda farklı
davranışlar sergileyebildikleri görülmüştür. İlgili dönemdeki fiyat artışlarının teşebbüs
davranışları dışındaki sebeplerle gerçekleşmiş olabileceği hususu da göz önünde
bulundurularak soruşturma tarafı teşebbüsler açısından sorumluluk doğurabilecek
nitelikte bir delilin mevcut olmadığı kanaatine ulaşılmıştır.
(147) Ulaşılan bu sonuca karşın dosya kapsamında Ekonomik Analiz ve Araştırma Dairesi
Başkanlığı (EAAD) tarafından yapılan ekonomik analize ilişkin değerlendirmelere de
aşağıdaki yer verilecektir.
I.4.3.Ekonomik Analiz
(148) EAAD’den yerinde incelemelerde elde edilen yazışmaları takip eden tarihlerdeki fiyat
hareketlerinin analiz edilmesi ve talep şartlarının homojen kabul edilmesi halinde, ilgili
dönemdeki fiyat hareketlerinin rekabet hukuku çerçevesinde ihlal teşkil edebilecek ve
teşebbüsler arası gizli bir anlaşma şüphesi doğurabilecek nitelikte olup olmadığının
değerlendirilmesi ve söz konusu sektördeki fiyat hareketlerinin dışsal ve içsel maliyet
şoklarıyla açıklanıp açıklanamayacağının analiz edilmesi talep edilmiştir.
(149) Bu çerçevede gübre sektöründe faaliyet gösteren teşebbüslerin 4054 sayılı Kanun’un
4. maddesini ihlal edip etmediklerinin fiyat serilerinin analiz edilmesi ve maliyet
şoklarının fiyat üzerindeki etkisinin değerlendirilmesi yoluyla belirlenmesi amacıyla
gerçekleştirilen ekonomik analizde, öncelikle belirli bir piyasada kartelden
şüphelenildiği ancak kartelin varlığından ve zamanlamasından tam olarak emin
olunamadığı durumlarda izlenebilecek yollardan birinin, şüpheli fiyat hareketini
belirlemek için ilgili ürünlerin fiyatını açıklayan bir regresyon modeli (indirgenmiş form
fiyat modeli) kurulması ve bu modele fiyata etki eden maliyet, talep, arz gibi unsurlara
dair verilerin açıklayıcı değişkenler olarak eklenmesi olduğu belirtilmiştir.
(150) Kartellerin tespitine yönelik davranışsal analizlerden en dikkate değer olanlarından biri
fiyatlardaki yapısal kırılmaların rekabeti kısıtlayıcı bir anlaşmanın varlığına işaret
edebileceği güdüsüyle yapılan yapısal kırılmayı sınayan testlerdir. Bu testler her ne
kadar nihai delil niteliğinde olmasa da hangi sektörlerde daha derinlemesine analiz
yapılması gerektiğine ilişkin önemli sinyaller vermektedir33. Bu kapsamda ilgili duruma
daha uyumlu olmasından ötürü yapılan analizde yapısal kırılma testi olarak OLS-
CUSUM (Ordinary Least Square Based Cumulative Sum34) tercih edilmiştir.
(151) Yapısal kırılmanın tespitine yönelik olarak regresyon temelli bir yöntem
benimsenmesiyle, fiyata etki eden temel faktörler bir indirgenmiş form fiyat regresyonu
aracılığıyla aynı anda kontrol edilebileceğinden, bu yöntem ile açıklanamayan ani fiyat
sapmaları (kırılmalar) söz konusu pazarda bir olağan dışılık (kartel) olabileceğine
yönelik işaret olarak kabul edilebilecektir.
(152) Ayrıca, gübre fiyatları ile özellikle döviz kuru ve kur değişikliklerinden doğrudan
etkilenen enerji maliyetleri arasında gözlemlenen yüksek korelasyon nedeniyle

33 Crede, C.J., 2019 “A Structural Breal Cartel Screen for Dating and Detecting Collusion”, Review of
Industrial Organization, 54:543–5574
34 Sıradan En Küçük Kareler (EKK) Temelli Kümülatif Toplam
20-51/718-317
35/42

varyans taraması temelli bir yöntemin mevcut dosya kapsamında yapılacak analiz
bakımından uygun olmayacağı da değerlendirilmiştir.
(153) Dosya kapsamında yapılan incelemede esas itibariyle gübre sektöründeki aylık fiyat
verilerinin yaklaşık 6 yıl boyunca (71 ay) izlenmesi sonucunda, söz konusu fiyat
serilerinin altında yatan süreçte yapısal bir kırılma olup olmadığı tespit edilmeye
çalışılmıştır. Süreçte öncelikle gübre türleri ve başlıca maliyet unsurları arasındaki
korelason ilişkileri, ardından gübre türlerine göre; aylık ortalama fiyat serileri, söz
konusu serilerin eğilimleri ile mevsimsellik grafikleri incelenmiş; soruşturmaya taraf
teşebbüslerce en yoğun satışı yapılan taban gübreler ve üst gübreler tespit edilmiş ve
her bir teşebbüs bakımından aylık olacak şekilde bu gübrelerin toplam satış miktarları
ve satışlarından elde edilen toplam gelirler ve ortalama fiyatlar hesaplanmış,
soruşturmada elde edilen yazışmada fiyatının konu edilmiş olması nedeniyle, üre de
analize dâhil edilmiştir.
(154) Belirlenen indirgenmiş form fiyat denklemlerinde, i) taban gübresi ve ii) üst gübre ve iii)
üre gübresi fiyatının açıklayıcı değişkenleri olarak aşağıdakiler kullanılmıştır:
a) Türkiye’de gübre pazarı hem hammadde hem de nihai ürün pazarı yoğun bir şekilde
ithalata dayandığından, nihai ürün fiyatları önemli ölçüde TL/$ kurundan
etkilendiğinden ve gübre fiyatı ve döviz kuru arasında oldukça yüksek bir korelasyon
tespit edildiğinden döviz kuru,
b) Gübre üretiminde doğalgazın hem hammadde hem de enerji kaynağı olarak
kullanılması, doğalgaz m3 fiyatındaki değişimin gübre fiyatını etkileyen önemli
unsurlardan biri olması, elektrik tüketiminin üretim tesisleri için de önemli bir maliyet
kalemi teşkil etmesi nedeniyle enerjideki üretici fiyat endeksi,
c) Soruşturma sürecinde sektör temsilcileri ile yapılan görüşmelerde yurt içi üre
fiyatlarının dünya fiyatlarından önemli ölçüde etkilendiği, bütünüyle yurt içinde üretilse
dahi üre fiyatının yurt dışı üre fiyatından bağımsız hareket edemeyeceğinin
vurgulanması nedeniyle ABD Doları cinsinden yurt dışı üre FOB fiyatları,
d) Amonyağın hem ürenin iki temel hammaddesinden biri olması hem de nitratlı
gübrelerin üretiminde hammadde olarak kullanılması sebebiyle yurt dışı amonyak FOB
fiyatları,
e) Taban gübreleri toprağın uzun vadede kalitesinin artırılması ve ekime hazırlanması
amacıyla genellikle ekimin yapıldığı sonbahar ve ilkbahar aylarında; üst gübrelerin ise
ürünün verimini ve büyüklüğünü artırmak amacıyla, ürün belli bir büyüklüğe ulaştıktan
sonraki dönemde yani ilkbahar ve yaz aylarında kullanılması, dolayısıyla gübre
çeşitlerine olan talebin yoğunluğunun mevsimler arasında farklılık arz etmesi nedeniyle
mevsimsellik.
(155) Söz konusu değişkenlerden ABD Doları kuru, enerjideki üretici fiyat endeksi, yurt dışı
üre FOB fiyatları ve yurt dışı amonyak FOB fiyatlarının inceleme dönemindeki düzey
değerlerinin seyri aşağıdaki grafiklerde sunulmuştur:
Grafik 8: ABD Doları Kuru Değişkeninin İnceleme Dönemindeki Seyri (TL/$)
20-51/718-317
36/42


Kaynak: Teşebbüsler tarafından sunulan veriler üzerinden EAAD hesaplamaları



Grafik 9- Enerjideki Üretici Fiyat Endeksi Değişkeninin İnceleme Dönemindeki Seyri

Kaynak: Teşebbüsler tarafından sunulan veriler üzerinden EAAD hesaplamaları

Grafik 10- Yurt Dışı Üre ve Amonyak Fiyatları Değişkeninin İnceleme Dönemindeki Seyri (FOB, $)
0
1
2
3
4
5
6
7
1
.0
1
.2
0
1
4
1
.0
4
.2
0
1
4
1
.0
7
.2
0
1
4
1
.1
0
.2
0
1
4
1
.0
1
.2
0
1
5
1
.0
4
.2
0
1
5
1
.0
7
.2
0
1
5
1
.1
0
.2
0
1
5
1
.0
1
.2
0
1
6
1
.0
4
.2
0
1
6
1
.0
7
.2
0
1
6
1
.1
0
.2
0
1
6
1
.0
1
.2
0
1
7
1
.0
4
.2
0
1
7
1
.0
7
.2
0
1
7
1
.1
0
.2
0
1
7
1
.0
1
.2
0
1
8
1
.0
4
.2
0
1
8
1
.0
7
.2
0
1
8
1
.1
0
.2
0
1
8
1
.0
1
.2
0
1
9
1
.0
4
.2
0
1
9
1
.0
7
.2
0
1
9
1
.1
0
.2
0
1
9
0
100
200
300
400
500
600
700
1
.0
1
.2
0
1
4
1
.0
4
.2
0
1
4
1
.0
7
.2
0
1
4
1
.1
0
.2
0
1
4
1
.0
1
.2
0
1
5
1
.0
4
.2
0
1
5
1
.0
7
.2
0
1
5
1
.1
0
.2
0
1
5
1
.0
1
.2
0
1
6
1
.0
4
.2
0
1
6
1
.0
7
.2
0
1
6
1
.1
0
.2
0
1
6
1
.0
1
.2
0
1
7
1
.0
4
.2
0
1
7
1
.0
7
.2
0
1
7
1
.1
0
.2
0
1
7
1
.0
1
.2
0
1
8
1
.0
4
.2
0
1
8
1
.0
7
.2
0
1
8
1
.1
0
.2
0
1
8
1
.0
1
.2
0
1
9
1
.0
4
.2
0
1
9
1
.0
7
.2
0
1
9
1
.1
0
.2
0
1
9
20-51/718-317
37/42


Kaynak: Teşebbüsler tarafından sunulan veriler üzerinden EAAD hesaplamaları










Grafik 11- Yurt Dışı Üre ve Amonyak Fiyatları (TL) Değişkeninin İnceleme Dönemindeki Seyri
Kaynak: Teşebbüsler tarafından sunulan veriler üzerinden EAAD hesaplamaları
0
100
200
300
400
500
600
700
1
.0
1
.2
0
1
4
1
.0
4
.2
0
1
4
1
.0
7
.2
0
1
4
1
.1
0
.2
0
1
4
1
.0
1
.2
0
1
5
1
.0
4
.2
0
1
5
1
.0
7
.2
0
1
5
1
.1
0
.2
0
1
5
1
.0
1
.2
0
1
6
1
.0
4
.2
0
1
6
1
.0
7
.2
0
1
6
1
.1
0
.2
0
1
6
1
.0
1
.2
0
1
7
1
.0
4
.2
0
1
7
1
.0
7
.2
0
1
7
1
.1
0
.2
0
1
7
1
.0
1
.2
0
1
8
1
.0
4
.2
0
1
8
1
.0
7
.2
0
1
8
1
.1
0
.2
0
1
8
1
.0
1
.2
0
1
9
1
.0
4
.2
0
1
9
1
.0
7
.2
0
1
9
1
.1
0
.2
0
1
9
ure_fob amn_fob
0
500
1000
1500
2000
2500
1
.0
1
.2
0
1
4
1
.0
4
.2
0
1
4
1
.0
7
.2
0
1
4
1
.1
0
.2
0
1
4
1
.0
1
.2
0
1
5
1
.0
4
.2
0
1
5
1
.0
7
.2
0
1
5
1
.1
0
.2
0
1
5
1
.0
1
.2
0
1
6
1
.0
4
.2
0
1
6
1
.0
7
.2
0
1
6
1
.1
0
.2
0
1
6
1
.0
1
.2
0
1
7
1
.0
4
.2
0
1
7
1
.0
7
.2
0
1
7
1
.1
0
.2
0
1
7
1
.0
1
.2
0
1
8
1
.0
4
.2
0
1
8
1
.0
7
.2
0
1
8
1
.1
0
.2
0
1
8
1
.0
1
.2
0
1
9
1
.0
4
.2
0
1
9
1
.0
7
.2
0
1
9
1
.1
0
.2
0
1
9
ure_fob_tl amn_fob_tl
20-51/718-317
38/42

(156) Analiz kapsamında, taban ve üre gübresi türleri için yapılan regresyon sonucunda
istatistiksel olarak anlamlı katsayılara ulaşılabilmiş olmakla beraber; üst gübre için
açıklayıcı değişkenlerin farklı kombinasyonları ve/veya gecikmeli değerleri ile yapılan
alternatif model belirleme denemelerinde anlamlı sonuçlara ulaşmak mümkün
olmamıştır. Bu bakımdan analiz ve değerlendirmeler taban ve üre gübresine ilişkin
tahmin sonuçları üzerinden sürdürülmüştür.
(157) Kurulan modellerin sağlamlığının tespit edilmesi amacıyla, Ramsey (1969) regresyon
belirleme hatası testi yapılmıştır. Söz konusu testin, genel kabul gören istatistiksel
anlamlılık düzeylerinde her iki model bakımından da bu tür bir sorun bulunmadığına
işaret ettiği belirtilmiştir.
(158) Sonuç olarak, taban gübresi ve üre gübresi için yapılan regresyon analizlerinin, gözlem
dönemi içerisinde bu gübre türlerine ilişkin olarak açık veya örtülü bir fiyat anlaşmasına
işaret edebilecek türden herhangi bir yapısal kırılma bulgusu ortaya koymadıkları,
analize konu zaman aralığında bahse konu gübre türlerinin fiyatlarında gözlenen
değişimin, açıklayıcı değişkenlerdeki değişimle açıklanabilecek nitelikte olduğu
değerlendirilmiştir.
I.4.4. Savunmalar ve Değerlendirilmesi
(159) Soruşturma tarafı teşebbüsler tarafından yapılan savunmalar; içerik yönünden benzer
olmaları ve yapılan tespitlerden ayrılan tespitler içermemeleri nedeniyle teşebbüsler
bazında ayrı ayrı verilmeyecektir. Bununla birlikte teşebbüslerin farklılık nitelik arz eden
savunmalarına ayrıca değinilecektir.
(160) Yapılan ortak savunmalarda özetle;
- Gübre pazarının yapısal özelliklerine ilişkin tespitlerin yerinde olduğu,
- Dosya kapsamında rekabete aykırı delil teşkil edecek herhangi bir belge
bulunmadığı ve bu durumun soruşturma heyetince de kabul edildiği,
- Yapılan ekonomik analizin pazar gerçekleriyle örtüştüğü,
- Zaten şeffaf olan bir pazarda oyuncuların rekabete aykırı hassas bilgi paylaşımı
içinde bulunmasının makul olmayacağı, nitekim bilginin pazardan
öğrenilebildiği, ayrıca rekabete aykırı hassas bilgi paylaşımı olsa bile rakiplerin
yurt dışı pazar koşullarından bağımsız şekilde hareket edemeyeceği,
- 2017-2019 dönemi pazar paylarının değişkenlik gösterdiği, oysa rekabet karşıtı
bir piyasada pazar paylarının daha sabit bir seyir izleyeceğinin tahmin edildiği
ifade edilmektedir.
(161) Soruşturma taraflarınca Belge-20’ye ilişkin yapılan ortak savunmalarda; belgedeki
ifadelerin varsayıma dayalı ve soyut olduğu, iletişimin tarafı olmayan kişiler tarafından
öne sürülen ifadelerin ispat standardını tek başına karşılayamayacağı, Kurulun geçmiş
uygulamasının da bu yönde olduğu ifade edilmiştir.
(162) Diğer taraftan söz konusu belgeye ilişkin olarak;
- TOROS tarafından; belgenin düzenleyenin de muhatabının da TOROS
olmadığı, yine metin içerisinde teşebbüs ile ilişkilendirebilecek herhangi bir
ifadenin bulunmadığı,
- İGSAŞ tarafından, belgedeki beklentiden farklı olarak teşebbüsün üre fiyatlarını
artırmadığı aksine indirim uyguladığı,
- GEMLİK tarafından, İGSAŞ ve GEMLİK fiyatlarının anılan dönemde birbirinden
farklı olduğu,
- EGE tarafından, bu dönemde teşebbüsün üre stoku ve satışı bulunmadığı,
20-51/718-317
39/42

- BAGFAŞ tarafından, teşebbüsün üre üretim ve satışı bulunmadığı, belgedeki
ifadelerin EGE ve BAGFAŞ bakımından stratejik bilgi niteliğinde olmadığı ve bu
iki teşebbüsün belgedeki ifadelerden kendilerine bir yarar sağlayamayacağı,
dolayısıyla anılan belgenin rekabeti kısıtlayıcı amaç ve etki taşımadığı
savunmaları yapılmıştır.
(163) Yukarıda aktarılan savunmalar kararın “I.4. Değerlendirme” başlıklı bölümünde yapılan
tespit ve değerlendirmelerle yanıtlanmış olmaktadır.
(164) Öte yandan aynı ekonomik bütünlük içerisinde yer aldıkları kanaatine ulaşılan EGE ve
BAGFAŞ tarafından bu hususa ilişkin farklı savunmalar yapıldığı görülmüştür. EGE ve
BAGFAŞ’ın aynı ekonomik bütünlük içinde yer aldığı hususu EGE tarafından kabul
edilmiştir. Ancak BAGFAŞ, iki teşebbüsün ekonomik anlamda tamamen bağımsız iki
ayrı oyuncu olduğunu, BAGFAŞ’ın hakim ortağının Recep GENÇER olduğunu,
BAGFAŞ ve EGE’nin grup şirketleri olarak nitelendirilebileceğini, ancak karar verme
mekanizmalarının tamamen farklı olduğunu, iki teşebbüsün kıran kırana rekabet
ettiğini, aralarında ticari bir eylem birlikteliği bulunmadığını ifade etmektedir. Söz
konusu tartışma ile ilgili olarak, EGE ve BAGFAŞ’ın Gençer Ailesi tarafından kontrol
edildiği hususu, Kurulun 27.02.2001 tarih, 01-10/102-25 sayılı, 19.08.2009 tarih ve 09-
36/906-219 sayılı, 24.10.2019 tarih ve 19-36/543-223 sayılı kararlarından
görülebilecektir. Mevcut dosya kapsamında da EGE ve BAGFAŞ’ın tek ekonomik
bütünlük içinde olduğu değerlendirilmiştir. Diğer taraftan salt yönetim kurullarında farklı
gerçek kişilerin bulunuyor olması nedeniyle, EGE ve BAGFAŞ’ın aynı ekonomik
bütünlük –teşebbüs- içerisinde bulunmayacağı sonucuna varılamayacaktır.
BAGFAŞ’ta yapılan yerinde incelemelerde elde edilen e-postalarda, EGE ve BAGFAŞ
arasında genel kurul toplantılarına katılım bilgisinin sorulduğu görülmektedir. EGE ile
yapılan görüşmede de teşebbüsün “Gençer Holding BAGFAŞ ve EGE’de hakim ortak
konumundadır. Her iki teşebbüsün yönetim kurulu üyeliklerinde karşılıklı değişiklikler
olabilmektedir.” ifadesi de iki teşebbüsün aynı ekonomik bütünlük içerisinde yer aldığı
hususunu pekiştirmektedir. Kaldı ki, aynı ekonomik bütünlük içerisinde yer alınmadığı
yönündeki BAGFAŞ savunmasında dahi aynı grup şirketi olduğu yönünde bir kabul
olduğu görülmektedir.
I.4.5. Genel Değerlendirme
(165) Önceki bölümde yer verildiği üzere gübre sektörünün temel nitelikleri;
- Az sayıda büyük oyuncu ve ürünün homojen niteliği dolayısıyla oligopolistik
pazar yapısı,
- Yüksek ölçüde hammadde ve ithalat bağımlılığı,
- Uluslararası ürün fiyatları ve döviz kurunun belirleyiciliği ,
- Münhasır olmayan bayilik sistemi ve benzer oyunculardan ithalatın pazarda
yarattığı şeffaflık,
- Mevsimsellik kaynaklı tüketim dalgalanmaları ve buna bağlı oluşacak stok riski
şeklinde özetlenebilir.
(166) Gübre sektörü son yıllarda yeni girişlerin olmadığı az sayıda büyük oyuncunun faaliyet
gösterdiği ve homojen ürünlerinlerin bulunduğu oligopolistik bir yapıdadır. Ülkemizde
gübre üretimi veya ithalatı faaliyetleri ile iştigal eden toplam 1200 civarında işletme
bulunmakla birlikte, bu teşebbüsler arasında soruşturmaya taraf altı üretici/ithalatçı
teşebbüs piyasanın yaklaşık %80’ini temsil etmektedir. Bu durum sektörü daha şeffaf
ve takip edilebilir bir yapıya kavuşturmaktadır.
20-51/718-317
40/42

(167) Kimyasal gübre üretimi için gerekli olan hammadde kaynakları temel olarak doğalgaz,
fosfat kayası ve potasyum tuzlarıdır. Taban ve nitratlı gübrelerde kullanılan kireç taşı,
kil ve dolamit haricinde gübre üretiminde kullanılan söz konusu ana girdilerin
kaynaklarının ülkemizde bulunmamasından ötürü, gübre hammaddelerinin yaklaşık
%95’i yurtdışından ithal edilmektedir. Azotlu gübrelerin hammaddesi olan doğalgaz,
yurt içinde çıkarılan miktarı bakımından, ülke tüketiminin yalnızca sınırlı bir kısmını
karşılayabilmektedir. Taban gübrelerinin hammaddesi olan fosfat ise, benzer şekilde
Mardin Mazıdağı’nda bulunan sınırlı rezervler dışında, ülkemizde oldukça kısıtlı
miktarda bulunmaktadır.
(168) Sektördeki başta oligopolistik yapının yol açtığı şeffaf yapı olmak üzere, teşebbüslerin
yurt dışı hammadde ve mamul gübreye olan ihtiyaçlarını aynı yurt dışı oyunculardan
karşılamaları, teşebbüsler arasında ortak fiyat ve maliyet öngörüsü sağlayabilmektedir.
Zira yurt dışındaki gübre pazarları ve borsaları teşebbüsler tarafından anlık olarak takip
edilebilmekte ve gerektiği takdirde bu kanallar üzerinden siparişler verilebilmektedir.
Bu bakımdan yurt dışı ithalat fiyatlarının yönelimi, yurt içi pazardaki fiyatları da
şekillendirebilen önemli bir değişken olarak değerlendirilmektedir. İthalatın döviz
(çoğunlukla ABD Doları ve Euro) üzerinden yapıldığı da göz önüne alındığında,
ülkemizde gübre piyasasındaki fiyatın oluşmasında, yurt dışı fiyatlar ve döviz kurunun
(özellikle ABD Doları ve Euro) belirleyici etkisi açıktır. Teşebbüslerin yurt dışından
satışa hazır gübre ithalat etmesi için gerekli süre ise yaklaşık iki aydır. Bu süre içinde
gerçekleşecek kurdaki değişimler ise teşebbüslerin üstleneceği kur riskinin temelini
teşkil etmekte ve kârlılıklarına doğrudan etki edebilmektedir. Örnek olarak, Haziran
ayında gübre ithal eden bir teşebbüs, ödemeyi ürünü teslim alacağı Ağustos ayında
yapmak üzere yurt dışındaki teşebbüsle anlaşmış olmasına karşın, ödemenin
yapılacağı Ağustos ayında yaşanacak yukarı yönlü bir döviz şoku karşısında zarara
uğrama riskiyle karşı karşıya kalacaktır. Dolayısıyla döviz kurunun salt mevcut
zamandaki değeri ve yönü değil, gelecekteki değeri ve yönü de gübre veya hammadde
ithalatında önemli bir parametre olmaktadır.
(169) Sektörde münhasır olmayan bayilik sistemi ve ithalatın neredeyse aynı kaynaklardan
ve aynı yöntemlerle yapılıyor olması şeffaflık yaratmaktadır. Bayi kanalında münhasır
çalışma sisteminin bulunmaması nedeniyle bayilerin birden fazla gübre sağlayıcısı ile
çalıştığı, bu nedenle rakip sağlayıcıların fiyat ve ödeme koşulları hakkında kayda değer
bilgiye sahip oldukları ve bu bilgiyi tedarikçilerle pazarlık amacıyla kullandıkları
değerlendirilmektedir. Bu durum ise, başta fiyat olmak üzere diğer ticari kararların rakip
sağlayıcılar tarafından rahatlıkla öğrenilmesine, dolayısıyla piyasanın şeffaflaşmasına
yol açmaktadır. Yine, uluslararası yayınlar kanalıyla dünya gübre fiyatlarının ve hangi
oyuncunun ne kadarlık alış veya satış yaptığına ilişkin bilgilerin rahatlıkla
öğrenilebilmesi de rakip maliyetine ilişkin daha kolay tahmin yapmayı mümkün
kılmaktadır. Piyasayı şeffaflaştıran durumlardan bir diğeri, gübre sağlayıcılarının
çoğunlukla aynı limanı ve liman bölgesindeki aynı depoları yahut aynı tahliye
hizmetlerini kullanmalarıdır. Depo sayısının yetersizliği nedeniyle aynı depoyu farklı
zaman dilimlerinde kullanmak durumunda kalan teşebbüslerin, rakiplerinin hangi
ülkeden, hangi tür gübreyi, ne miktarda ithal ettiğine ilişkin bilgileri de takip ettiği
yerinde inceleme belgelerinden açıkça görülmektedir. Edinilen bu bilgilerin de
fiyatlama davranışlarını etkilediği değerlendirilmektedir. Şeffaflığa neden olan bir
başka durum ise, sağlayıcılar arasında zaman zaman gerçekleşen satışlardır. Rakipler
arasında yaşanan arızi alımların da teşebbüslerin birbirlerinin tahmini maliyet verilerini
hesaplayabilmesine imkân verdiği değerlendirilmektedir.
20-51/718-317
41/42

(170) Mevsimsellik kaynaklı tüketim dalgalanmaları ve buna bağlı oluşacak stok riski de
sektörü etkileyen diğer bir unsurdur. Ülkemizde tarladaki ürünlerin ekimi genellikle
sonbahar aylarında yapılmakta iken, bitkilerin gelişimi açısından besin ihtiyacının en
yüksek olduğu dönem ise ilkbahar ayları olmaktadır. Bu noktada, anılan mevsimsellik
gübre tüketiminin eğilimleri hakkında önemli bir belirleyici olarak ön plana çıkmaktadır.
Zira gübre tüketimin diğer aylara göre daha fazla olmasının beklendiği sonbahar ve
ilkbahar aylarında, yıl boyunca üretim yapan üreticilerin belirli bir stok bulundurması ve
buna bağlı bir stok riskine katlanması beklenmektedir.
(171) Önaraştırma ve soruşturma döneminde yapılan yerinde incelemelerde gübre
fiyatlarının birlikte tespit edildiğine ilişkin herhangi bir delile rastlanılmamıştır. Başka bir
deyişle, elde edilen belgelerin bir kısmında, oyuncuların piyasadan bilgi veya duyum
aldıkları anlaşılmakla birlikte, bu bilgilerin bir irade uyuşması çerçevesinde doğrudan
veya dolaylı olarak rakiplerden geldiğini gösteren herhangi bir belgeye ulaşılamamıştır.
(172) Belge-20’nin gösterdiği iletişim ise, aynı ekonomik bütünlük içerisinde yer aldıkları ve
rekabet hukuku uygulamasında iki ayrı teşebbüs olmadıkları için EGE ve BAGFAŞ
hakkında 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında herhangi bir sonuç
doğurmayacaktır. Diğer taraftan EGE ve BAGFAŞ’ın Belge-20’nin düzenleme
tarihinden sonra herhangi bir üre satışı gerçekleştirmedikleri tespit edilmiştir.
Dolayısıyla aynı ekonomik bütünlük içerisinde yer aldığı değerlendirilen EGE ve
BAGFAŞ’ın rakip teşebbüslerden herhangi biri ile üre fiyatlarına ilişkin bilgi değişimi
içerisinde bulunduğu ve bu değişim neticesinde pazardaki rekabetten kaynaklanan
belirsizliğin EGE ve BAGFAŞ lehine ortadan kalkmış olduğu sonucuna
ulaşılamayacaktır.
(173) Belge-20’de doğrudan isimleri geçen İGSAŞ ve GEMLİK’te yapılan yerinde
incelemelerde İGSAŞ ve GEMLİK arasında Belge-20’de bahsi geçen bir iletişimin
gerçekleştiğine dair herhangi bir delile ulaşılamamıştır. Ayrıca, Belge-20’de geçen “...
İgsaş gecen hafta Gemlikçilere Salı (yarın için) URE 2200 TL/ton fot yapacağım demiş
Gemlik bunun üzerine geçen hafta fiyat arttırmış. Yarın arttırmazsa Üre piyasa da
gevşeyebilir dediler.” ifadelerinden anlaşılacağı üzere söz konusu belge rakiplerin
rekabete hassas bilgileri paylaştıklarına ilişkin olarak üçüncü bir tarafın söylemlerini
içermektedir. Dolayısıyla Belge-20’nin tek başına; İGSAŞ ve GEMLİK açısından
doğrudan sorumluluk doğurabilecek ispat standardını karşılayamadığı
değerlendirilmektedir.
(174) Son olarak Belge-20’de geçen üre fiyatları ile her bir teşebbüs için o dönemde satışı
gerçekleştirilen üre fiyatları bilfiil fatura bilgilerine bakılarak karşılaştırmalı olarak
incelenmiştir. Yapılan incelemede belgede geçen fiyatlar ile fiili fiyatların uyumlu
olmadığı tespit edilmişti.
(175) Ayrıca, EAAD tarafından yapılan analizde de; incelenen dönemde açık veya örtülü bir
fiyat anlaşmasına işaret edebilecek türden herhangi bir yapısal kırılma bulgusu ortaya
konulamadığı, analize konu zaman aralığında bahse konu gübre türlerinin fiyatlarında
gözlenen değişimin, açıklayıcı değişkenlerdeki değişimle açıklanabilecek nitelikte
olduğu değerlendirilmiştir.
(176) Sonuç olarak, soruşturma ile ilgili olarak düzenlenen Rapor’a ve Ek Görüş’e, toplanan
delillere, yazılı savunmalara, sözlü savunma toplantısında yapılan açıklamalara ve
incelenen dosya kapsamına göre, Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş., EGE Sanayi A.Ş.,
Gemlik Gübre Sanayi A.Ş., Gübre Fabrikaları T.A.Ş., İstanbul Gübre Sanayi A.Ş. ve
Toros Tarım Sanayi ve Ticaret A.Ş.’nin 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesini ihlal
etmedikleri kanaatine ulaşılmıştır.
20-51/718-317
42/42


J. SONUÇ
(177) 21.02.2019 tarihli ve 19-08/96-M sayılı Kurul kararı uyarınca yürütülen soruşturma ile
ilgili olarak düzenlenen Rapor’a ve Ek Görüş’e, toplanan delillere, yazılı savunmalara,
sözlü savunma toplantısında yapılan açıklamalara ve incelenen dosya kapsamına
göre, Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş., EGE Sanayi A.Ş., Gemlik Gübre Sanayi A.Ş.,
Gübre Fabrikaları T.A.Ş., İstanbul Gübre Sanayi A.Ş. ve Toros Tarım Sanayi ve Ticaret
A.Ş.’nin 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesini ihlal etmediklerine, dolayısıyla aynı
Kanun’un 16. maddesi uyarınca adı geçen teşebbüslere idari para cezası
uygulanmasına gerek olmadığına, gerekçeli kararın tebliğinden itibaren 60 gün içinde
Ankara İdare Mahkemelerinde yargı yolu açık olmak üzere, OYBİRLİĞİ ile karar
verilmiştir.




Full & Egal Universal Law Academy