© Translations published on
Permission to re-publish this translation has been granted by
for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC.
H gegn Íslandi
Ákvörðun um meðferðarhæfi frá 27. september 2011
Mál nr. 29785/07
3. gr. Bann við pyndingum
8 gr. Friðhelgi einkalífs og fjölskyldu
Rannsókn vegna nauðgunar. Endurupptaka. Kærufrestur til Mannréttindadómstólsins.
1. Málsatvik
Kærandi, H, er íslenskur ríkisborgari fædd 1982. Hinn 8. nóvember 2002 sótti hún afmælisveislu í Reykjavík en fór síðan ásamt föður sínum á veitingahús í Reykjavík. Faðir hennar keypti handa henni bjór, sem hún skildi eftir á borði og missti sjónar á meðan hún dansaði. Það næsta sem kærandi mundi var að hún vaknaði upp við hliðina á ókunnum manni, J, í ókunnu húsi og blóðug á kynfærum vegna áverka. Hún vissi ekki hvernig hún hefði endað meidd í rúmi J. Sama morgun fór hún á Neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisofbeldis á Landspítala-Háskólasjúkrahúsi, þar sem gerð var rannsókn á kæranda og skýrsla um áverka hennar.
Þann 10. nóvember lagði kærandi fram kæru hjá lögreglu á hendur J vegna nauðgunar. Við skýrslutökur af henni hjá lögreglu kom fram að hún hefði drukkið bjór á veitingahúsinu og síðan farið að dansa við ókunnan mann sem var J. Það næsta sem hún mundi var að hún vaknaði upp í rúmi hans morguninn eftir. Þann 11. nóvember tók lögreglan skýrslu af J. Hann lýsti því að hafa dansað við kæranda á veitingastaðnum. Síðan hefðu þau farið saman á salerni á staðnum og verið að kyssast þar þegar dyravörður rak þau út. Þá hefðu þau farið saman heim til J en ekki haft kynmök þar sem hann hélt að hún væri með tíðablæðingar. J sagðist ekki geta skýrt út áverka á kynfærum, hnjám og lærum kæranda. DNA-sýni voru tekin af J. Lögregla tók skýrslu af umræddum dyraverði veitingahússins og sagðist hann tvisvar hafa haft afskipti af kæranda og J í klefa á salerni veitingahússins og tók þá eftir því að kærandi var blóðug á höndum og einnig var blóð á gólfi og veggjum. Hann bauðst til að kalla á sjúkrabíl, en kærandi svaraði engu og J neitaði. Dyravörðurinn taldi að kærandi hefði verið mjög ölvuð en J ekki mikið ölvaður. Lögregla gerði leit á heimili J og tók fleiri skýrslur af honum og kæranda svo og nokkrum vitnum sem höfðu verið með kæranda fyrri hluta umrædds kvöld. Rannsökuð voru sýni sem tekin voru af kæranda þegar hún kom á Neyðarmóttöku að morgni 9. nóvember. Bentu niðurstöður rannsóknar um hlutfall etanóls í blóði og þvagi til þess að kærandi hefði verið undir verulegum áhrifum áfengis nokkrum klukkustundum áður en sýni voru tekin. Ekki greindust önnur lyf í mælanlegu magni í sýnunum. Úr sýnum sem tekin voru af kæranda og fatnaði hennar á sama tíma greindust engar sæðisfrumur eða lífsýni úr J.
Hinn 6. ágúst 2003 tilkynnti ríkissaksóknari kæranda og J að í ljósi sönnunargagna, sem ekki nægðu til þess að ná fram sakfellingu fyrir nauðgun, væri málið fellt niður og með bréfi til kæranda frá 28. ágúst var sú ákvörðun rökstudd nánar. Var þar einkum vísað til þess að kærandi bæri við minnisleysi um atvik. Rannsókn á sýnum úr blóði og þvagi benti til þess að hún hefði verið undir verulegum áhrifum áfengis en ekki væri leitt í ljós að kærandi hefði neytt lyfja sem slævt gætu dómgreind. Þá yrði ekki annað ráðið af atvikum en að kærandi hefði þegar hlotið áverka á kynfærum inni á veitingahúsinu áður en hún fór heim með kæranda. Ekki hefðu fundist nein merki um sæði í þeim lífsýnum sem tekin voru hjá kæranda og studdi það framburð J um að hann hefði ekki haft samfarir við kæranda, þótt hann kannaðist við aðrar kynferðisathafnir þeirra á milli inni á veitingahúsinu.
Kærandi gekkst undir lýtaaðgerð í mars 2006 vegna áverka á ytri kynfærum. Í vottorði sálfræðings dags. 10. apríl sama ár kom fram að kærandi sýndi mörg einkenni streitu og áfalls sem dæmigerð væru fyrir fórnarlömb kynferðislegs ofbeldis. Þann 29. júní 2006 lagði kærandi fram beiðni til ríkissaksóknara um að málið yrði endurupptekið. Var bent á að verulegir annmarkar hefðu verið á rannsókninni og að málið hefði ekki hlotið forgang hjá lögreglunni. Þá fylgdu beiðninni gögn sem vottuðu um sálfræðimeðferð sem kærandi hefði gengist undir síðan atvikið átti sér stað og vottorð um alvarlegar andlegar og líkamlegar afleiðingar hinnar meintu nauðgunar. Hinn 23. ágúst 2006 hafnaði ríkissaksóknari beiðni kæranda. Í bréfi sínu skýrði ríkissaksóknari lagalegar forsendur endurupptöku, að ekki væri unnt að taka upp mál að nýju nema ný sönnunargögn hefðu komið fram eða væru líkleg til að koma fram. Hann taldi að þau gögn sem fylgdu beiðni kæranda geymdu fyrst og fremst frekari lýsingu á andlegu ástandi hennar. Þótt vafalaust mætti rekja það til atvikanna 9. nóvember 2002 vörpuðu þessi gögn ekki skýrara ljósi á það sem gerðist í samskiptum kæranda og J umrædda nótt. Kærandi kærði neitun ríkissaksóknara um að endurupptaka málið til dómsmálaráðuneytisins og krafðist þess jafnframt að ráðuneytið bætti kæranda það tjón sem hún hefði beðið. Ráðuneytið hafnaði kröfu kæranda um að fella ákvörðun ríkissaksóknara úr gildi þann 6. október 2006 þar sem ekki væri sýnt fram á að ákvörðunin væri lögum andstæð eða fjarstæð að öðru leyti eins og skilyrði 26. gr. þágildandi laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 voru orðuð. Þá vísaði ráðuneytið kröfunni um bætur til ríkislögmanns. Þann 29. desember 2006 hafnaði ríkislögmaður kröfu kæranda um bætur þar sem engar lagalegar forsendur væru til að verða við henni, m.a. með vísan til fordæmis Hæstaréttar um bótarétt við slíkar aðstæður.
2. Meðferð málsins hjá Mannréttindadómstólnum
Kæran
Mannréttindadómstólnum barst kæra kæranda 29. júní 2007. Kærandi taldi að annmarkar á rannsókninni vegna nauðgunarkæru hennar frá 2002 væru svo alvarlegir og að á lögunum og framkvæmd þeirra og beitingu í málinu væru svo verulegir ágallar að telja yrði að íslenska ríkið hefði brotið gegn jákvæðum skuldbindingum sínum samkvæmt 3., 8. og 13. gr. sáttmálans.
Niðurstaða
Dómstóllinn hafnaði þeim rökum íslenska ríkisins að með því að kærandi hefði látið undir höfuð leggjast að höfða einkamál gegn J hefði hún ekki leitað til hlítar leiðréttingar í heimalandinu. Taldi dómstóllinn að sú ráðstöfun hefði ekki getað leiðrétt það sem kæra hennar fjallaði um sem varðaði fyrst og fremst skort á árangursríkri lögreglurannsókn.
Hins vegar léki meiri vafi á því hvort kærandi gæti talist hafa virt sex mánaða kærufrest samkvæmt 1. mgr. 35. gr. sáttmálans, frá því að fullnaðarákvörðun var tekin í máli hennar. Dómstóllinn benti á að 6. ágúst 2003 hefði ríkissaksóknari, æðsta ákæruvald landsins, ákveðið að hætta rannsókninni í ljósi tiltækra sönnunargagna, sem ekki voru talin nægileg til þess að ná fram sakfellingu fyrir nauðgun. Að beiðni kæranda hefði ríkissaksóknari veitt rökstuðning fyrir ákvörðuninni hinn 28. ágúst 2003. Að mati dómstólsins bæri að líta á þessa ákvörðun sem lokaákvörðun til útreiknings á sex mánaða frestinum samkvæmt 1. mgr. 35. gr. sáttmálans.
Dómstóllinn taldi að ákvarðanir, sem teknar voru eftir það vegna beiðni kæranda um endurupptöku rannsóknarinnar, gætu ekki talist með við útreikning á sex mánaða kærufrestinum. Þótt staðhæfingar kæranda með vísan til mannréttindasáttmálans vörðuðu að efni til ýmsa annmarka á lögreglurannsókn sem var felld niður í ágúst 2003, yrði ekki séð að forsendurnar, sem gefnar voru fyrir endurupptöku, hafi verið með þeim hætti að þær gætu með árangursríkum og fullnægjandi hætti leitt til leiðréttingar á þeim annmörkum. Ennfremur barst beiðnin um endurupptöku ekki fyrr en tveimur árum og tíu mánuðum eftir ákvörðunina frá ágúst 2003 um að fella niður rannsóknina.
Í þessu samhengi vísaði dómstóllinn til rótgróinnar framkvæmdar sinnar um að beiðni um endurupptöku máls eða sambærileg óvenjuleg úrræði gætu almennt ekki komið til álita við mat á fresti samkvæmt 1. mgr. 35. gr. sáttmálans. Þótt stofnanir mannréttindasáttmálans hefðu í undantekningartilvikum sýnt ákveðinn sveigjanleika um þetta atriði í fortíðinni sæi dómstóllinn ekki ástæðu til þess að víkja frá þessari reglu í máli kæranda.
Hvað sem því liði hefði kærandi auk þess lagt fram kæru sína samkvæmt sáttmálanum meira en sex mánuðum eftir ákvörðun ríkissaksóknara frá 23. ágúst 2006, um að hafna bæri beiðni kæranda um endurupptöku og svar ráðuneytisins frá 6. október 2006. Eina ákvörðunin í heimalandinu, sem hefði verið tekin minna en sex mánuðum fyrir framlagningu kærunnar væri ákvörðun ríkislögmanns frá 29. desember 2006. Eins og sjá mætti af þeirri ákvörðun, vitnaði ríkislögmaður hins vegar til ákvörðunar hæstaréttar frá 2001, þar fram kom að brotaþoli hefði ekki réttarstöðu samkvæmt íslenskum lögum til þess að krefjast bóta frá ríkinu vegna athafna eða athafnaleysis saksóknara í opinberu máli, þar sem hinn síðarnefndi nyti óskoraðs sjálfstæðis í slíkum málum. Kærandi virtist ekki byggja á því í kæru sinni að þetta hafi ekki verið réttur skilningur á íslenskum rétti, sem í gildi var á viðkomandi tíma. Ákvörðunin um bótakröfu hennar leiddi þess vegna ekki af beitingu raunhæfs úrræðis og gæti því ekki komið til álita við ákvörðun sex mánaða kærufrests.
Í ljósi þessa væri ekki að sjá að nein þeirra ákvarðana sem kærandi vísaði til gæti markað nýtt upphaf sex mánaða kærufrestsins, sem hófst í ágúst 2003. Af því leiddi að kærunni bæri að hafna á þeim forsendum að hún vær ómeðferðarhæf skv. 1. og 4. mgr. 35. gr. sáttmálans. Var kæran því lýst ótæk til meðferðar.
Full & Egal Universal Law Academy