1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2002-3-36 (Menfi Tespit/Muafiyet)
Karar Sayısı : 02-32/368-154
Karar Tarihi : 28.5.2002
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Dr. Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, Necdet KARACEHENNEM,
A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER,
Mustafa PARLAK, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL
B- RAPORTÖRLER: Şahin YAVUZ, Hilmi BOLATOĞLU
C- BAŞVURUDA BULUNAN: JTI Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş.
Temsilcisi: Av. Bülent GÖRÜR
Hüsrev Gerede Caddesi No: 102/3
Teşvikiye/İSTANBUL
D- TARAFLAR: JTI Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş.
Yıldırım Oğuz Göker Caddesi Sümbül Sokak
Maya Plaza Kat: 8 Akatlar/İSTANBUL
Sigara Satış Noktaları
E- DOSYA KONUSU: JTI Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş. (JTI)’nin sigara satış
noktaları ile yapmış olduğu sözleşmelere menfi tespit belgesi verilmesi veya
muafiyet tanınması talebi.
F- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 5.4.2002 tarih ve 1584 sayı ile giren
başvuru üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 5 ve
8. maddeleri uyarınca yapılan inceleme sonucu düzenlenen 17.5.2002 tarih,
2002-3-36/MM-02-Ş.YA sayılı Menfi Tespit/Muafiyet Raporu 24.5.2002 tarih ve
REK.0.07.00.00/25 sayılı Başkanlık önergesi ile 02-32 sayılı Kurul toplantısında
görüşülerek karara bağlanmıştır.
G- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; JTI ile sigara satış noktaları
arasındaki “Sözleşme” için yapılan menfi tespit/muafiyet başvurusuna ilişkin olarak;
- başvuru konusu Anlaşma'ya, içerdiği rekabet kısıtlamaları dolayısıyla, talep edilen
menfi tespit belgesinin verilemeyeceği,
- anlaşma konusu ürünlerin dağıtımında iyileşme sağlamakla birlikte, rekabetin
zorunlu olandan fazla kısıtlanmasına yol açması ve pazara giriş engeli yaratabilecek
nitelikte olması nedeniyle söz konusu Anlaşma'ya bireysel muafiyet de
tanınamayacağı,
2 REKABET KURUMU
- bu nedenle 4054 sayılı Kanun’a uygunluğun sağlanması için, Anlaşma'nın
2.2 maddesinin değiştirilerek, satışa sunulan sigaraların nihai satış noktalarında
sergilenmesi bakımından ilgili iş yerinde diğer sağlayıcılara ait raf ünitesinin ya da
ünitelerinin bulundurulabilmesinin herhangi bir şarta bağlı kalmaksızın mümkün
kılınmasının ve JTI’a ait ünitelerin kullandırılmaması hükmünün ise yalnızca ayrı raf
ünitesi bulunduran sağlayıcılar bakımından geçerli olacak şekilde yeniden
düzenlenmesinin zorunlu olduğu,
- yukarıda açıklanan nedenlerle giriş engeli yaratabilecek nitelikte olan bu tür
anlaşmaların, sektörde var olduğunun bilinmesi nedeniyle aynı incelemenin pazarda
faaliyet gösteren diğer teşebbüslerin anlaşmaları bakımından da yapılması gerektiği,
ifade edilmektedir.
H- İNCELEME ve DEĞERLENDİRME
H.1. İlgili Pazar
Ürün Pazarı: Dosya mevcudu bilgi ve belgeler çerçevesinde ilgili ürün pazarı sigara
satışı pazarı olarak belirlenmiştir.
Giriş Engelleri: 4207 sayılı "Tütün Mamüllerinin Zararlarının Önlenmesine Dair
Kanun" ile sigara ve diğer tütün mamüllerinin reklamı ve bu ürünlere ilişkin her türlü
promosyon faaliyetinin yasak olması nedeniyle, söz konusu sektörde dağıtım
faaliyeti diğer sektörlere göre daha fazla önem arz etmektedir. Bundan dolayı sigara
pazarında faaliyet gösteren firmalar ürünlerinin dağıtımını, kendi dağıtım ağlarını
kurmak suretiyle (kendilerine bağlı teşebbüsler vasıtasıyla) yapmaktadırlar.
86/10911 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı'na göre, sektörde üretici bir firmanın
fiyatlandırma ve satışını serbest yapabilmesi için tek vardiyada 2000 ton/yıl’dan fazla
üretim yapabilecek bir kurulu kapasiteye sahip olması gerekmektedir. Diğer taraftan
91/1755 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile kurulacak bu tesisin “tütün hazırlama
ünitelerini de ihtiva eden entegre komple yeni tesisler” olması şartı getirilmiştir. Bu
şekildeki minimum kapasite kurma ve entegre tesis zorunluluğunun önemli bir giriş
engeli oluşturduğu görülmektedir. Bunlara ilave olarak sigaranın tüketicide bağımlılık
yapan özelliğinin bulunması, ürünün talep esnekliğinin düşük olması sonucunu
doğurmaktadır. Bu şekildeki bir yapı da söz konusu ürünlerin üzerine oldukça yüksek
oranda vergi konulabilmesine olanak tanımaktadır. Nitekim ülkemizde satılan
sigaranın perakende satış fiyatının yaklaşık olarak %67’sini vergi ve diğer fonlar
oluşturmaktadır. Bütün bu sayılan unsurlarla birlikte sektörde kamu gücünü temsil
eden, hem denetim hem üretim faaliyetinde bulunan Tekel Genel Müdürlüğü'nün
konumu göz önüne alındığında sektördeki giriş engellerinin önemli boyutta olduğu
anlaşılmaktadır.
Coğrafi Pazar: Söz konusu ürünün ülke genelinde dağıtılması dikkate alınarak ilgili
coğrafi pazar, Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak tespit edilmiştir.
H. 2. Taraflar
H.2.1. JTI Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş. (JTI)
Japan Tobacco International Company 1999’da, RJR International Grubunun
ABD dışındaki tütün faaliyetlerini devralmış ve söz konusu devralma Rekabet
3 REKABET KURUMU
Kurulu'nun 99-27/245-129 sayılı kararıyla Türkiye’de de geçerli hale gelmiştir.
Şirketin ortaklık yapısı aşağıdaki gibidir:
JTI Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş. Ortaklık Yapısı
ORTAĞIN ÜNVANI SERMAYE PAYI (%) SERMAYESİ (TL)
JTI Company
Netherlands B.V. 99,999998 1.627.100.854.000
P.V.B. Dumont Dit
Voitel ve Diğer 0,000012 19.146.000
TOPLAM 100,000000 1.627.120.000000
Başvuru konusu sözleşmenin diğer tarafında ise, JTI ile yurt çapındaki
40.000 dolayında yetkili sigara satış noktası bulunmaktadır.
H.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Başvuru konusu anlaşma, sigara ürünlerinin sergilenmesinde kullanılmak
üzere sigara satış noktasına verilecek raf ünitelerinin kullanım şartlarının
düzenlenmesine ilişkin tip sözleşmedir.
Söz konusu anlaşmanın 1.5. maddesi;
“…JTI, ilgili mevzuat hükümlerine uymak koşuluyla, Satıcı’nın işyerinde
ürünün niteliği bozulmadan bulundurulmasına müsait raf ünitelerini Satıcı’ya
sağlamayı ve Ürünlerin düzenlenmesi konusunda satıcıya tavsiyelerde bulunmayı
kabul etmiştir.”
Ayrıca, 1.9. maddesi ise;
“Raf üniteleri, JTI’ın mülkiyetindedir ve Satıcı’ya ödünç olarak verilmiştir.
Satıcı, raf ünitelerini, temiz, düzenli ve Ürünler’in niteliğini ve görüntüsünü
bozmayacak şekilde kullanacak ve muhafaza edecektir.” şeklindedir.
Bu hükümlerden anlaşıldığı üzere başvuru konusu Anlaşma, kullanma için
bırakma (ariyet) sözleşmesi niteliğindedir.
Sözleşmenin 2.2. maddesi şu şekildedir :
“Satıcı, yukarıda 1 inci maddede yazılı amacın ve taahhütlerin ihlal
edilmemesi bakımından, işyerinde satışa arz olunan sigaraların bulundurulması veya
satışa arz edilmesi için herhangi bir diğer raf ünitesi veya ünitelerini ya da bu amaca
yönelik herhangi bir diğer üniteyi işyerinde bulunduramaz veya bu konuda taahhüt
altına giremez. Ancak JTI’ın uygun görüp yazılı onay vermesi durumunda, başka bir
raf ünitesi veya ünitelerini ya da bu amaca yönelik herhangi bir diğer üniteyi
işyerinde bulundurabilir.”
Bu düzenleme, benzer nitelikteki bir sözleşmenin diğer sigara üreticileriyle de
yapılmasını yasakladığı veya en azından JTI’nin yazılı iznine bağladığı için taraflar
arasında münhasır bir ilişki yaratmaktadır. Münhasırlık içeren bu tür düzenlemeler,
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinde yer alan yasaklama kapsamına giren
kısıtlamalardır. Dolayısıyla başvuru konusu sözleşmeye menfi tespit verilmesi
mümkün değildir.
4 REKABET KURUMU
Başvuru konusu sözleşme ile JTI, nihai satış noktalarında satışa sunulan
ürünlerinin koku, ısı ve nem gibi dış etmenlerden etkilenmesini minimum düzeye
indirmeyi ve bu ürünlerin tüketiciye temiz ve düzenli bir görününüm içinde
sunulmasını sağlamayı amaçlamaktadır. Sözleşme ile dağıtımda belli bir yenilik ve
iyileşme sağlanabilecek, tüketici de bundan faydalanabilecektir. Türkiye sigara
pazarında faaliyet gösteren firmalar ilgili mevzuat gereği sigara nihai satış
noktalarıyla münhasır ilişki kuramamakta iseler de başvuru konusu stant
sözleşmelerini münhasıran yapmaları ilgili mevzuat bakımından mümkün
görünmektedir.
Ancak, bu tür sözleşmelerin münhasıran yapılması olgusu, sigara pazarının
sıkı oligopol yapısının getirdiği etkilerle birleştiğinde pazara yeni giriş yapan
teşebbüslerin ya da daha küçük pazar payı olan mevcut teşebbüslerin satış
noktalarındaki etkinliğini zedeleyebilecektir. Münhasır stant sözleşmelerine imkan
tanındığı takdirde, reklamın yasak olduğu bu pazarda üreticilerin elindeki ender
imkanlardan biri olan satış noktası sunumu mevcut teşebbüsler lehine önemli bir
üstünlük yaratacaktır. Sözleşme sürelerinin uzunluğu da dikkate alındığında, pazara
yeni girecek teşebbüsler satış noktalarına kendi stantlarını yerleştirme konusunda
zorluk çekebileceklerdir. Bu durumda sigara pazarında benzer nitelikteki münhasır
anlaşmaların oluşturduğu ağ etkisi, pazardaki rekabeti olumsuz etkileyecektir.
Diğer yandan anlaşmanın 2.2. maddesinde yer alan “…Ancak JTI’ın uygun
görüp yazılı onay vermesi durumunda, başka bir raf ünitesi veya ünitelerini ya da bu
amaca yönelik herhangi bir diğer üniteyi işyerinde bulundurabilir.” şeklindeki hüküm,
diğer marka üreticilere ait raf ünitelerinin kullanılmasını JTI’dan alınacak yazılı izne
bağlamaktadır. Fakat, söz konusu iznin verilmesinin koşulları belirli değildir. Satış
noktasının ikinci bir raf ünitesini bulundurmayı istemesi halinde, JTI izin vermekten
kaçınabileceğinden sözleşmenin bu maddesi mevcut rakipler ya da pazara yeni
girecek teşebbüsler açısından rekabeti kısıtlayıcı niteliktedir. Bu çerçevede, anılan
sözleşmeye bireysel muafiyet verilmesi uygun değildir.
Sigara satış noktalarının önemli bir bölümünde satış alanının stant sayısının
artmasına imkan vermediği düşünüldüğünde, bu tür münhasır ilişkilerin pazardaki
rekabeti olumsuz yönde etkilemeyecek ve pazara yeni girişleri kapatmayacak şekilde
düzenlenmesi gerekmektedir. Her ne kadar sözleşme konusu ürünlerin sunum
şartları iyileştiriliyor ve tüketiciler de bundan fayda sağlıyor olsa da, bu amaçlara
rekabet kısıtlaması öngörmeden ulaşmak mümkündür. Sigara satış noktası işletenler
istedikleri sayıda raf ünitesi bulundurma ve mevcut raf ünitelerinde raf ünitesi
olmayan sağlayıcıların ürünlerini de sergileme serbestisine sahip olmalıdırlar. Bu
nedenle, JTI tarafından sağlanan raf ünitelerinin ya da stantların, münhasıran JTI
ürünleri için kullanılmasına dair hüküm ise ancak aynı işyerinde bir başka raf ünitesi
ya da stant bulunduran teşebbüsler için geçerli olacak şekilde düzenlenmelidir.
Başvuru konusu sözleşmenin 2.2 maddesinin satışa sunulan sigaraların nihai
satış noktalarında sergilenmesi bakımından ilgili iş yerinde diğer sağlayıcılara ait raf
ünitesinin ya da ünitelerinin bulundurulabilmesini yazılı izin ve bilgi verme gibi
herhangi bir şarta bağlı kalmaksızın mümkün kılacak şekilde yeniden düzenlenmesi,
JTI tarafından sağlanan raf ünitelerinin ya da stantların, münhasıran JTI ürünlerinin
sergilenmesinde kullanılmasına dair hükmün, aynı işyerinde bir başka raf ünitesi ya
5 REKABET KURUMU
da stant bulunduran teşebbüsler için geçerli olacak şekilde yeniden düzenlenmesi
gerektiği kanaatine varılmıştır.
İ- SONUÇ
Yukarıda yer verilen tespitler ve değerlendirmeler doğrultusunda JTI Tütün
Ürünleri Pazarlama A.Ş. ile sigara satış noktaları arasındaki sözleşme için yapılan
menfi tespit/muafiyet başvurusuna ilişkin olarak;
1- a) Başvuru konusu tip sözleşme niteliğindeki "Anlaşma"ya, içerdiği rekabet
kısıtlamaları dolayısıyla, talep edilen menfi tespit belgesi verilemeyeceğine,
b) Sözleşme konusu ürünlerin dağıtımında iyileşme sağlamakla birlikte, rekabetin
zorunlu olandan fazla kısıtlanmasına yol açması ve pazara giriş engeli
yaratabilecek nitelikte olması nedeniyle söz konusu sözleşmeye bireysel
muafiyet de tanınamayacağına,
OY ÇOKLUĞU ile;
2- a) 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'a uygunluğun sağlanması
için, Anlaşma'nın 2.2. maddesinin değiştirilerek, satışa sunulan sigaraların nihai
satış noktalarında sergilenmesi bakımından ilgili iş yerinde diğer sağlayıcılara ait raf
ünitesinin ya da ünitelerinin bulundurulabilmesinin yazılı izin ve bilgi verme gibi
herhangi bir şarta bağlı kalmaksızın mümkün kılınması ve JTI'a ait ünitelerin
kullandırılmaması hükmünün ise yalnızca ayrı raf ünitesi bulunduran sağlayıcılar
bakımından geçerli olacak şekilde yeniden düzenlenmesi halinde; söz konusu
sözleşmeye menfi tespit belgesi verilmesine OY ÇOKLUĞU ile;
b) Bu koşulların yerine getirilmesi için kararın tebliğinden itibaren ilgili taraflara
60 gün süre verilmesine ve bu süre içerisinde, öngörülen düzeltmelerin yapıldığına
dair belgelerin Kurum'a sunulmasına OY BİRLİĞİ ile;
c) Aksi takdirde 4054 sayılı Kanun'un 56. maddesi uyarınca sözleşmenin geçersiz
olacağının, Kurulumuzca öngörülen düzeltmeler yapılmadan uygulamaya devam
edilmesi halinde haklarında soruşturma açılacağının ve aynı Kanun'un 16. ve
17. maddeleri uyarınca işlem yapılacağının taraflara bildirilmesine OY BİRLİĞİ ile;
3- Giriş engeli yaratabilecek nitelikte olan bu tür anlaşmaların, sektörde var
olduğunun bilinmesi nedeniyle aynı incelemenin Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve
Alkol İşletmeleri (TEKEL) Genel Müdürlüğü ve Philip Morris Sabancı Pazarlama ve
Satış A.Ş.'nin anlaşmaları bakımından da yapılması gerektiğine OY BİRLİĞİ ile;
karar verilmiştir.
KARŞI OY AÇIKLAMASI
(8 Mayıs 2002 tarih, 02-32/368-154 sayılı Rekabet Kurulu Kararı)
JTI ile Sigara satış noktaları arasında yapılan anlaşmalara, menfi tespit
verilebileceği düşüncesiyle, karara katılmıyoruz.
Söz konusu sözleşmeler, ürünlerin dağıtılmasında dikkati çekmek ve sürümü
sağlamak amacıyla, JTI tarafından yaptırılan, özel, taşınabilir boyuttaki rafların satış
noktalarına konulmasıyla ilgilidir. Bu ürünlerde asıl olan markalar arası rekabet
olduğu için, rakip firmaların da, daha etkin tanıtma ve satış yöntemleri uygulamaları
6 REKABET KURUMU
mümkündür. Satış noktalarının hiçbir etki altında kalmadan rafların konulmasıyla ilgili
sözleşmeleri imzalamaları, rekabet ihlali yaratmaz. Aksine rekabeti artırmaya yönelik
bir davranış olarak bile yorumlanabilir.
Menfi tespit verilmesi gerektiği görüşüyle karara katılmıyoruz.
Kubilay ATASAYAR Mustafa PARLAK
Kurul Üyesi Kurul Üyesi
Rekabet Kurulu’nun 28.5.2002 Gün ve 02-32/368-154 Sayılı Karar’ına
KARŞI OY GEREKÇESİ
Bilindiği gibi, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkındaki Kanun’un
8.Madde’sinde Rekabet Kurulu’na “....bir anlaşmanın, kararın, eylemin veya birleşme
ve devralmanın bu Kanun’un 4. 6. ve 7. maddelerine aykırı olmadığını gösteren bir
menfi tespit belgesi...” verme yetkisi tanımaktadır. Ancak bu yetki (ve doğal olarak
getirdiği görev), anılan maddelere bir aykırılık saptandığında bunun nasıl bir
değişiklikle giderilebileceğinin ilgili teşebbüslere bildirilmesini kapsamamaktadır.
Kanun koyucunun Rekabet Kurulu için böyle bir yükümlülük öngörmemesinin nedeni,
bir aykırılığın giderilmesi için birden fazla değişiklik seçeneği bulunması karşısında
bunlardan en uygununu taraf teşebbüsler adına seçip bu yolda direktif vermenin
sorumluluğu altına Kurul’u sokmamak olsa gerekir.
Bu nedenle Kurul’un önüne gelen herhangi bir anlaşmanın, kararın, eylemin
veya birleşme ve devralmanın 4054 sayılı yasanın 4. 6. veya 7.maddelerine aykırılık
taşımadığının tespiti halinde öngörülen menfi tespit belgesini verirken aykırılık
bulunduğu takdirde bunun hangi noktada/noktalarda olduğunu belirtmekle
yetinmesini ve şu ya da bu değişikliğin yapılması halinde anlaşma, eylem veya
birleşme ve devralmanın menfi tespit alabilecek duruma geleceğini ilgili taraflara
bildirmekten kaçınmasını yasanın ruhuna daha uygun buluyorum. Başka bir
deyişle, Rekabetin Korunması Hakkındaki Kanun’un “şartlı menfi tespit” diye
adlandırılabilecek bir uygulamaya cevaz vermediği kanısındayım
Yukarıda açıklamağa çalıştığım nedenlerle, başlıkta anılan Kurul Kararı’na
katılma olanağı bulamadım.
Murat GENCER
Kurul Üyesi
KARŞI OY GEREKÇESİ
Rekabet Kurulu'nun 28.05.2002 tarih ve 02-32/368-154 sayılı kararında; JTI
Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş.(JTI) ile sigara satış noktaları arasında yapılan
sözleşmeye, sözleşmenin 2.2. maddesinin diğer saylayıcılara ait raf ünitelerini
bulundurulabilmesinin yazılı izin ve bilgi verme gibi herhangi bir şarta bağlı
kalmaksızın mümkün kılınması ve JTI'a ait ünitelerin kullandırılmaması hükmünün
ise yalnızca ayrı raf ünitesi bulunduran sağlayıcılar bakımından geçerli olacak
şekilde yeniden düzenlenmesi halinde anlaşmaya menfi tespit belgesi verilmesine
karar verilmiştir.
Anılan maddenin önerilen şekilde değiştirilmesi gerekmekle birlikte bu
değişiklikten sonra sözleşmeye menfi tespit belgesi verilmesi yolundaki görüşe
7 REKABET KURUMU
katılmıyoruz. Zira sözleşmede rekabet kısıtlamasına yol açan başkaca hükümler de
bulunmaktadır. Şöyle ki; sigara satış noktaları,
- sözleşmenin 1.6. maddesi uyarınca işyerindeki raf ünitelerine JTI'ın
öngördüğü konumda yer ayırmayı, raf ünitelerinde sigaradan başka ürün
bulundurmamayı,
- sözleşmenin 1.8.maddesi uyarınca raf ünitelerinin yerini JTI'ın yazılı
onayı olmadıkça değiştirmemeyi ve raf ünitelerini sökmemeyi,
- sözleşmenin 2.1. maddesi uyarınca raf üniteleri üzerine, önüne veya
yanına ekleme yapmamayı,
taahhüt etmektedirler.
Ancak, sözü edilen bu kısıtlamalar, 4054 sayılı Kanun 5. maddesinde
öngörülen koşulları sağlayacak nitelikte olduklarından bu haliyle sözleşmeye
muafiyet tanınabilecektir.
Bu durumda; anlaşmanın 2.2. maddesinde öngörülen değişikliğin yapılması
halinde, anlaşmanın ancak muafiyet hükümlerinden yararlanabileceği, menfı tespit
belgesi verilemeyeceği görüşü ile karara karşı oy kullanılmıştır.
Nejdet KARACEHENNEM R. Müfit SONBAY
Kurul Üyesi Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy