Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2006-3-76 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 06-57/728-215
Karar Tarihi : 3.8.2006
A.TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Prof .Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin
KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif
ERSİN
B.RAPORTÖRLER : Osman Tan ÇATALÇALI, Aytül TOKATLI, Nazlı UĞURLU
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : A. Şeref ERGUN 20
Şehit Er Bekir Varol Cad. No:3 Bağyurdu Kemalpaşa İzmir
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN:
Narpak Narenciye Paketleme ve Dış Ticaret A.Ş.
Yenitaşkent Beldesi Homurlu Yolu Anadolu Mah. 33100 Mersin
E. DOSYA KONUSU: Kiraz alımı ve ihracatı yapan firmaların üretilen kirazların
alım fiyatlarını ve diğer koşulları belirlemek suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 4.
maddesini ihlal ettikleri iddiası.
30
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçesinde; her yıl rekabet içerisinde olan kiraz
ihracatçısı firmaların bu yıl birlikte hareket etmek için toplantı yaptıkları, kiraz
ihracatçısı ve toptancısı olan firmaların üretilen kirazların alım fiyatlarını ve diğer
koşulları belirlemek suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesini ihlal ettikleri iddia
edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 19.6.2006 tarih, 3937 sayı; 20.6.2006 tarih
3966 sayı; 28.6.2006 tarih, 4172 sayı; 3.7.2006 tarih, 4407 sayı; 25.7.2006 tarih,
5100 sayı; 25.7.2006 tarih, 5099 sayı ile giren başvurular üzerine hazırlanan
23.6.2006 tarih, 2006-3-76/İİ-05-AİÇ sayılı İlk İnceleme Raporu, Rekabet Kurulu’nun 40
29.6.2006 tarih ve 06-46 sayılı toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde bir soruşturma açılmasına gerek olup
olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma
yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda
düzenlenen 31.7.2006, 2006-3-76/ÖA-06-OTÇ sayılı Önaraştırma Raporu 1.8.2006
tarih, REK.0.07.00.00-110/227 sayılı Başkanlık önergesi ile 06-57 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
06-57/728-215
2
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; Narpak Narenciye Paketleme ve Dış
Ticaret A.Ş. hakkında herhangi bir işlem yapılmasına gerek olmadığı sonucuna 50
ulaşıldığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Belirli bir ürün ve onunla yüksek ikame edilebilirliği olan diğer ürünlerden oluşan
pazarlar ilgili ürün pazarını oluşturmaktadır. İlgili ürün pazarının tespitinde; tüketicinin 60
gözünde fiyatı, kullanım amaçları ve nitelikleri bakımından aynı sayılan mal ve
hizmetlerden oluşan pazar dikkate alınmakta, tespit edilen pazarı etkileyebilecek
diğer unsurlar da değerlendirilebilmektedir.
Şikayetin konusu, ihraçlık kiraz ürünlerinin alım fiyatlarının kiraz ihracatçısı firmalar
tarafından aralarında bir anlaşma akdetmek suretiyle birlikte belirlendiği iddiasıdır.
Türkiye’de 24 farklı kiraz çeşidi bulunmaktadır. Ancak farklı kiraz çeşitleri içinden
“0900 Ziraat” tipi kiraz ebat, kalite, tat ve aroma yönünden diğer kiraz türlerinden
ayrılmaktadır1. Bu özellikleri nedeniyle ihracatın çok büyük bir kısmını “0900 Ziraat”
tipi kiraz oluşturmaktadır. 70
Söz konusu dosya kapsamında tanımlanması gereken ilgili ürün pazarı; “0900 Ziraat
tipi ihraçlık kiraz pazarı” olarak belirlenmiştir. Nitekim ihraçlık kiraz ürününe ilişkin
alınan 17.6.2004 tarih ve 04-42/519-126 sayılı Kurul kararında da ilgili ürün pazarı
benzer şekilde tanımlanmıştır.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
İlgili coğrafi pazar, teşebbüslerin mal ve hizmetlerin arz ve talebi konusunda faaliyet
gösterdikleri, rekabet koşullarının yeterli derecede homojen ve komşu bölgelerden 80
hissedilir derecede farklı olması nedeniyle, diğer bölgelerden kolayca ayrılabilen
bölgeler olarak tanımlanmaktadır.
Bu dosya kapsamında ilgili ürün pazarı olarak belirlenen “0900 Ziraat” tipi kirazın
Türkiye’deki üretim alanları İzmir (Kemalpaşa), Denizli (Honaz, Çivril), Manisa
(Alaşehir), Çanakkale (Lapseki), Bursa, Afyon (Sultandağ), Isparta, Adana (Pozantı,
Ulukışla, Saimbeyli), Konya (Hadim), Burdur, Karaman (Ermenek), Mersin, Tokat,
Kahramanmaraş (Andırın) ve Malatya’dır. İhracatçı firmalar ile üreticiler arasında
alım-satım işlemleri bu üretim bölgelerinin herhangi birinde gerçekleşebilmektedir.
Ayrıca önaraştırma kapsamında yapılan yerinde incelemelerde teşebbüs yetkililerinin 90
ifadeleri ve bu teşebbüslerin 2003, 2004 ve 2005 yıllarındaki kiraz alımları
incelendiğinde; ihracatçı firmaların her sene aynı bölgelerden alım yapmadıkları
görülmektedir. Bunun nedeni ise ihraçlık kiraz alımlarının bölgelere göre değil ürünün
kalitesine göre yapılmasıdır. Ayrıca ürünün kalitesinde önemli bir etkiye sahip olan
hava koşulları her bir bölgede yıldan yıla farklılık gösterebilmekte ve dolayısıyla bir
önceki sene çok kaliteli ürün veren bir bölge bir sonraki sene ürün kalitesi konusunda
1 0900 Ziraat tipi kiraz çeşitli bölgelerde farklı isimlerle anılmaktadır. Örneğin Salihli bölgesinde 0900 Ziraat tipi
kiraza “Salihli Kirazı” denilirken Kemalpaşa bölgesinde “Napolyon Kirazı” denilmektedir.
06-57/728-215
3
vasat bir sezon yaşayabilmektedir. Ayrıca ihraç edilen kirazın belirli bir derecede
dondurulması ve depolanması gerektiğinden ve söz konusu ürün iç pazarda çok
sınırlı miktarda tüketildiğinden, üreticiler ürünlerini alternatif pazarlara
taşıyamamaktadır. Bunun yerine ihracatçı firmalar üretim yerlerine gidip alım 100
yapmaktadırlar.
Bu değerlendirmeler ışığında, ilgili coğrafi pazar “İzmir, Çanakkale, Denizli ve Manisa
illeri” olarak belirlenmiştir.
I.3. Taraflar
I.3.1. A. Şeref Ergun
Şikayetçi taraf olarak İzmir Kemalpaşa İlçesi Bağyurdu Beldesinde bulunan Bağyurdu 110
Yaş Sebze ve Meyve Pazarlama Kooperatifi Başkanıdır.
I.3.2. Narpak Narenciye Paketleme ve Dış Ticaret A.Ş. (Narpak)
Mersin merkezli şirketin tescil ilanı 18.6.2004 tarihli Ticaret Sicil Gazetesi’nde
yayınlanmıştır. 2004 yılına ait genel kurul toplantısı hazirun cetveli esas alınarak
hazırlanmış şirket ortaklık yapısına Tablo 1’de yer verilmiştir.
Tablo 1: Narpak Şirketinin Ortaklık Yapısı
Hissedar Pay Oranı %
Abdo Deletioğlu (……) (……)
Aysel Deletioğlu (……) (……)
Deniz Deletioğlu (……) (……)
D. Devrim Deletioğlu (……) (……)
Ahu Deletioğlu (……) (……)
Toplam (……) (……)
120
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden; 2004 ve 2005 yılları itibarıyla şirket cirosunun
(……………….) YTL ve (……………..) YTL olduğu ve Narpak’ın, 2006 yılı satışlarının
önemli bölümünü İngiltere ve Almanya’ya yaptığı anlaşılmıştır.
I.4. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.4.1. Yapılan Görüşmeler
Önaraştırma döneminde raportörlerce şikayet edilen taraflarla görüşmeler yapılmış
ve tutanağa bağlanmıştır. 130
11.7.2006 tarihinde Yenitaşkent Beldesi Homurlu Yolu Anadolu Mah. 33100 Mersin
adresinde Narpak Narenciye Paketleme ve Dış Ticaret A.Ş.’nin Genel Müdürü Deniz
Deletioğlu ile yapılan görüşmede aşağıdaki hususlar belirtilmiştir:
“1980’lerden bu yana biz narenciye ihracatı ve muz ithalatı ile uğraşıyoruz. 2004
yılında ilk defa programlı bir şekilde kiraz işine başladık. (………………………).
Napolyon kirazı üretim sezonu batıdan başlıyor doğuya doğru devam ediyor.
İhtiyacımız olan kirazları Akdeniz ve İç Anadolu bölgesinden temin ediyoruz.
06-57/728-215
4
140
Bizim için önemli olan söz verdiğimiz kalitedeki ürünü satabilmektir.
(………….TİCARİ SIR………......). İspanya’da üretici kooperatifleri bütün işlerle
uğraşıyor. Burada bütün risk ihracatçının üzerinde bulunmaktadır. Bir yandan alımı
spot piyasadan yaparken diğer yandan Avrupa’daki spot piyasaya mal satmaya
çalışmak ihracatçıya oldukça büyük risk getirmektedir. Marketlerle çalışan firmalar
nispeten bu riskleri azaltabilir.
İngiltere’de biz iyi durumdayız, …. çok büyük şirketlerle çalışıyorum o nedenle pazar
kötü olsa bile ben hedefimi tutturabiliyorum. ….
150
Piyasada çok şirket var, pazar iyi görünüyorsa şirket sayısı artıyor. Geçen yıl
piyasada 15 milyon Dolar zarar vardı tahmin ediyorum ki bu zararın %50’sini de 3-4
şirket paylaştı. Normalde sezon Kemalpaşa’dan başlar fiyat çok kısa zaman içinde
spekülasyondan dolayı %100 yükselebilir. Avrupa’da kiraz arzı artınca, ki sadece
Türkiye değil ama Almanya, Polonya, ispanya ve İtalya’nın ciddi arzları, talepleri
durma noktasına getirir. Böyle bir durumda fiyat düştüğü zaman stokta olanın durumu
kötü olur.
……
2003, 2004 ve 2005 yıllarına baktığımızda her sene kiraz rekoltesi artıyor, üreticiler 160
para kazandıkları için herkes kiraz ekiyor. Ben malı satıp da ürünü sonra aldığım
takdirde fiyatlar artınca zarar ediyorum. Aslında 2, 2.5 YTL üretici için bence uygun.
Zaten o yüzden şimdilerde Türkiye’nin birçok bölgesinde kiraz üretimine başlanıyor.
Birkaç sene içinde arzın artmasıyla kirazın fiyatının düşmesini bekliyorum. …
Spekülasyon meyve sektöründe çok ciddi zararlara neden oluyor. Ben öyle
çalışmıyorum ama genelde yurt dışında komisyoncuyla spot çalışılıyor, fiyat orada
belirleniyor. Süpermarketlerle çalışanlar içinse fiyat daha önceden bellidir. Yurt
dışında bize rakip firma için “promosyana giriyor siz de var mısınız” diye bize
soruyorlar. Ürünü satabilmek için mecburen biz de promosyona giriyoruz. Türkiye’de 170
çok mal var o nedenle fiyatlar düşüyor, burada fiyatlar düştüğü için Avrupa’da talep
artıyor. Bizim karşılaştığımız problem üreticilerin çok düzensiz olması, büyük
üreticiler bir çözüm olabilirdi. Napolyon kiraz cinsi, dayanıklı oluyor. Sektörde
spekülasyon yüzünden de rekabet oluyor. Üreticiler sadece söylenti çıkararak
dayatarak fiyat artırmaya çalışırlar. Bütün bir senenin gelirini sezonda satacağı ürüne
bağlayan çiftçi, siz ne kadar da daha önce anlaşmaya çalışsanız 5-10 Ykrş veren
firmayı tercih eder. Ana gelirleri, kirazdan gelecek paraya bağlı olması nedeniyle
çiftçi, ihracatçının iyi ya da kotu ucuz ya da pahalı mal alması ile ilgilenmiyor ve bütün
sorumluluğu ihracatçı üstüne alıyor.
180
İhracatçı birliklerine ihracatçılar üye olmak mecburiyetinde. Her ihracattan önce belirli
bir para ödeniyor. Başkan ihracatçılar tarafından seçiliyor. Orası temsil edilmemiz,
problemlerimizin dile getirilebildiği bir yer. Uluslar arası pazardaki sorunlarımızı
tartışmak amacıyla toplantı olacağına dair davet geldi Ege ihracatçı birliklerinden. Bu
toplantı Ege İhracatçılar birliğinin resmi toplantısıydı. (Mayıs başı) Genel meyve
sektörü konuşuldu. Türkiye’deki üretim kalitesini ve bahçe ziraatındaki iyi tarım
uygulamalarını konuşmak amacı ile toplandık ve ilk meyvesini de Uludağ İhracatçı
birliklerinin bütün ihracatçılar adına hazırladığı poster ile verdi. Üreticinin
bilinçlendirilmesi amacı ülke çapında posterler basılıp dağıtıldı. İlk toplantıda pazar
06-57/728-215
5
ve meyve kalitesi daha belli olduktan sonra bir daha toplanalım diye karar alındı. İlk 190
toplantıda pazar ve diğer masraflar konuşulmadı. (………………TİCARİ
SIR…………….) 2. toplantıya katılmadım.
Büyük ihracatçıların uyguladığı fiyata pazarın koşulları çerçevesinde mecburen
uymam gerekiyor. Şöyle ki onlar alım fiyatlarını artırdığı zaman mecburen ben de
artırmak zorunda kalıyorum çünkü üretici falanca firma 4 YTL veriyor ben sana daha
düşüğüne satmam diyor. Benzer şekilde pazarda fiyat benim ödeyebileceğimden
düşük olduğu zaman da benim işime geldiği için fiyatı artırmıyorum.
(………………….TİCARİ SIR……………………)
200
Kemalpaşa’nın fiyatı 3 Haziran gibi daha ilk günden 3 YTL diye açıklandı.
(……………….TİCARİ SIR……………………….)
İlk alımımız 3 Haziran’da başladı. Bunun 31 Mayıs’ta alacağız anlaşmasıyla ilgisi yok,
kiraz o zaman çıktı. 31’inden önce alım olduğunu zannetmiyorum çünkü daha ürün
çıkmamıştı. 3 milyondan başladı fiyatlar ve ben alıma başladım. Kiraz ihracatında
pazar payları genelde değişiyor. Geçen sene …. arası bir pazar payım vardı, bu sene
daha düşüktür çünkü herkes ihracatı arttırdığı halde benim ihracatım sabit. İhracat
rakamları İhracatçı birliği tarafından toplanıyor. Anlaşma olduysa bile bence piyasaya
fazla etkisi olamazdı, zaten fiyat 2,5 ytl olamazdı çünkü iç piyasadan 2,8’e talep 210
gelmiş. Öyle bir anlaşmanın söz konusu olduğunu zannetmiyorum çünkü Pazar malın
fiyatını belirler. Fiyatlar günlük belirleniyor. Kimsenin fiyat sabitleyebileceğine
inanmıyorum. Aracılar çok dedikodu yapıyor. Diğerine gidip o fiyatını 3,5 açıkladı
diyerek fiyatı arttırmaya çalışıyorlar.
….”
I.4.2. Yapılan Tespitler ve Deliller
220
Kiraz ihracatçısı teşebbüsler hakkında yapılan önaraştırmanın konusu, kiraz ihraç
eden teşebbüslerin bir araya gelmek suretiyle 2006 yılında gerçekleştirecekleri kiraz
alımlarını belli bir tarihten önce yapmama ve üreticilere kiraz için en fazla 2.5 YTL/Kg
ödeme konularında anlaşmalarının 4054 sayılı Kanun çerçevesinde
değerlendirilmesidir.
Önaraştırma kapsamında raportörlerce kiraz ihracatçısı 18 teşebbüste yerinde
inceleme yapılmış, şikayetçiler, kiraz üreticileri ve ilgili diğer taraflarla görüşülmüştür.
Aşağıda önaraştırma kapsamında elde edilen bilgi ve belgeler değerlendirimiştir.
230
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, kiraz ihracatçısı firmaların ilk olarak buluştukları
5.5.2006 tarihli toplantıya Deniz Deletioğlu’nun Narpak temsilcisi olarak katıldığı
anlaşılmıştır.
5.5.2006 tarihli toplantıda herhangi bir tutanak veya anlaşma imzalandığına ilişkin bir
kanıt bulunamamıştır. Ancak toplantıya katılan kişilerle yapılan görüşmelerde
toplantıda uluslar arası pazarlardaki sorunlar, genel olarak yaş meyve ve sebze
sektörü, Türkiye’deki üretim kalitesi, bahçe ziraatındaki iyi tarım uygulamaları,
ihracatçılar için önemli bir risk oluşturan pestisit(ilaç kalıntısı), kirazda ana hastalık ve
06-57/728-215
6
zararlılar için genel/fenolojik ilaçlama programının tartışılması, Türkiye’de akredite bir 240
laboratuvarın kurulması, Eurepgap sertifikası ile üreticilerin aydınlatılması gibi
konuların konuşulduğu anlaşılmaktadır. Bunun yanında, yapılan görüşmelerde dile
getirilen bir başka husus ise, meyve kalitesi belli olduktan sonra başka bir toplantının
daha yapılması konusunda görüş birliğine varıldığıdır.
5.5.2006 tarihli toplantı sonrasında 22.5.2006 tarihinde Ege İhracatçılar Birliği’nde
kiraz ihracatçılarının katılımıyla yeni bir toplantı düzenlenmiştir. Toplantıyı yine Ege
İhracatçılar Birliği koordine etmiş ve kiraz ihracatçısı firmalara davetiyeler
gönderilmiştir.
250
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, 22.5.2006 tarihli toplantıya ilişkin Ege İhracatçıları
Birliğinde herhangi bir katılım listesinin tutulmadığı ve toplantıya kimin katıldığı,
toplantıda imzalanmış olan tutanak metninden ve taraflarla yapılan görüşmeler
neticesinde anlaşılabilmiştir. Ancak söz konusu 2. toplantıya Narpak’ın katılmadığı
anlaşılmıştır.
I.4.3. Hukuki Değerlendirme
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinin 1. fıkrası “belirli bir mal ya da hizmet piyasasında
doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını 260
taşıyan veya bu etkiyi doğuran ya da doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası
anlaşmalar, uyumlu eylemleri” yasaklamakta ve devam eden fıkra tahdidi olmamakla
birlikte yasaklanan hallere örnekler vermektedir.
Kiraz ihracatçısı teşebbüslerde yapılan yerinde incelemelerde ve konu hakkında
Kurumumuza intikal eden şikayetlerde, kiraz ihraç eden bazı teşebbüslerin 22.5.2006
tarihinde Ege İhracatçı Birliği’nde bir araya gelerek 2006 yılında yapılacak olan kiraz
alımlarına ilişkin bir tutanak imzaladıklarını gösterir nitelikteki önaraştırma raporunun
80 nolu ekinde yer alan belgeye ulaşılmıştır.
270
Anılan tutanak incelendiğinde, adı geçen kiraz ihracatçısı teşebbüslerin 2 konu
üzerinde anlaştıkları görülmektedir. Bunlardan ilki 2006 yılında gerçekleşecek kiraz
alımlarının 31 Mayıs’tan sonra başlaması ve ikincisi ise alımlarda kiraz üreticisine
ödenecek fiyatın en fazla 2.5 YTL/Kg. olmasıdır.
Konu ile ilgili olarak, Narpak şirketinin Genel Müdürü Deniz Deletioğlu ile yapılan ve
I.4.1. nolu bölümde yer verilen görüşmede kendisi, İlk toplantıda istediği verimi
alamadığından ve görüşleri beğenmediğinden 2. toplantıya katılmadığını ifade
etmiştir.
280
Dosya çerçevesinde yapılan incelemelerde, Narpak’ın 22.5.2006 tarihli tutanağı
imzaladığı veya buna uyduğuna ilişkin herhangi bir bilgiye ulaşılamamıştır. Ayrıca
Narpak’ın alım fiyatları incelendiğinde, anlaşmada imzası bulunan firmalar tarafından
üreticilere kilogram başına ödenen fiyatlardan daha yüksek fiyatların ödendiği
görülmüştür. Bu nedenle Narpak’ın önaraştırma raporunun 80 nolu ekinde yer verilen
anlaşmaya taraf olmadığı kanaatine varılmıştır.
06-57/728-215
7
J. SONUÇ
290
Düzenlenen rapora ve dosya kapsamına göre; Narpak Narenciye Paketleme ve Dış
Ticaret A.Ş. hakkında herhangi bir işlem yapılmasına gerek olmadığına OYBİRLİĞİ
ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy