Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2009-3-133 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 09-36/917-224
Karar Tarihi : 19.8.2009
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI(Başkan V.)
Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı
KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA,
Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER: Pelin ERDOĞAN, Ebru İNCE
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : Gizlilik talebi bulunmaktadır.
20
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN:
Kütahya Kuyumcular, Sarraflar ve Saatçiler Derneği
Germiyanoğlu İş Merkezi No:39 Kütahya
E. DOSYA KONUSU: Kütahya’da faaliyette bulunan kuyumcuların Kütahya
Kuyumcular, Sarraflar ve Saatçiler Derneği aracılığıyla bir araya gelerek altın
fiyatlarını belirledikleri iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikâyet dilekçesinde özetle; altın alışverişi için gidilen bütün
kuyumcularda fiyatların aynı olduğu, kuyumcuların pazarlık yapmaya yanaşmadıkları, 30
kuyumcuların Dernekleri vasıtasıyla bir araya geldiklerinde yeminli bir anlaşma yaparak
belirlenen fiyatın altında satış yapmayacakları konusunda anlaştıkları iddia edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 13.7.2009 tarih ve 4888 sayı ile giren ve en
son 14.7.2009 tarih ve 4983 sayılı yazı ile gerekli bilgi ve belgeleri tamamlanan başvuru
üzerine hazırlanan 27.7.2009 tarih 2009-3-133/İİ-09-PE sayılı İlk İnceleme Raporu
Rekabet Kurulu’nun 6.8.2009 tarih ve 09-35/900-M sayılı toplantısında görüşülmüş ve
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde bir soruşturma
açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun’un 40/1. maddesi
uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan inceleme 40
sonucunda düzenlenen 12.8.2009 tarih ve 2009-3-133/ÖA-09-PE sayılı Önaraştırma
Raporu 17.8.2009 tarih, REK.0.07.00.00-110/222 sayılı Başkanlık önergesi ile 09-36
sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; şikâyetçinin fiyat belirlemeye ilişkin
iddiaları bakımından Kütahya Kuyumcular, Sarraflar ve Saatçiler Derneği’nin üyelerine
09-36/917-224
2
altın alış ve satış fiyatlarını tavsiye niteliğinde bildirmesi uygulamasına 4054 sayılı
Kanun’un 5. maddesi kapsamında muafiyet verilebileceği; bu itibarla Dernek’in üyelerine
tavsiye fiyatla ilgili gerekli bilgilendirmelerde bulunup tavsiye fiyatın kuyumcular arasında
uygulamada sabit veya minimum fiyata dönüşmemesi için gerekli önlemleri alması 50
gerektiği; fiyat listelerinin üyeler arasında rekabeti ortadan kaldırmada bir araç olarak
kullanılması ve tavsiye fiyatın sabit veya minimum fiyata dönüşmesi halinde ise Dernek
ve/veya üyeleri hakkında 4054 sayılı Kanun’un ilgili maddelerine göre işlem
yapılacağının Dernek’e bildirilmesi gerektiği sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı 60
Önaraştırmaya taraf olan Kütahya Kuyumcular, Sarraflar ve Saatçiler Derneği(Dernek)
üyelerinin kuyumculuk sektöründe faaliyet gösterdikleri dikkate alınarak ilgili ürün pazarı,
“kuyumculuk pazarı” olarak belirlenmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Teşebbüslerin faaliyet gösterdikleri alanın rekabet koşullarının yeterli derecede homojen
ve özellikle komşu bölgelerden hissedilir derecede farklı olup olmadığı, ilgili coğrafi
pazarın tespitinde büyük önem taşımakta ve belirleyici olmaktadır. 70
Önaraştırmaya taraf olan Dernek üyesi kuyumcular satışa sundukları altını genellikle
Kütahya dışından temin etmelerine rağmen, bu ürünleri Kütahya’daki müşterilere
satmaktadırlar. Bu nedenle, “Kütahya ili” ilgili coğrafi pazar olarak belirlenmiştir
I.2. Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Şikayet başvurusunda ve şikayetçi ile Raportörlerce yapılan telefon görüşmelerinde
şikâyetçi tarafından; altın alışverişi için gidilen bütün kuyumcularda fiyatların aynı olduğu,
kuyumcuların pazarlık yapmaya yanaşmadıkları, bu durumun sebebi sorulduğunda ise 80
Dernekleri vasıtasıyla bir araya geldiklerinde yeminli bir anlaşma yaparak belirlenen
fiyatın altında satış yapmayacakları konusunda anlaştıklarını ifade ettikleri iddia
edilmiştir. Telefon görüşmesinde şikâyetçiye Dernek ve üye kuyumcular hakkında öne
sürdüğü iddiaları destekler nitelikte bilgi ve belgeye sahip olup olmadığı sorusu
yöneltilmiş, şikâyetçiden kendisinde bulunan veya temin edebileceği bilgi ve belgeleri
Kurumumuza ulaştırması talep edilmiştir. Şikâyetçi görüşmede Dernek tarafından
üyelerince aynı fiyatın uygulanması yönünde alınan bir kararı işaret eder nitelikte bir
belgenin kendisinde bulunmadığını, Dernek’in uygulamalarını ve aldığı kararları içeren
bir yayınından haberdar olmadığını ancak konuyla ilgili bilgi ve belgeleri temin edebilirse
Kurumumuza ileteceğini beyan etmiştir. Ancak, bu süreçte şikâyetçi tarafından iddialarını 90
destekler nitelikte herhangi bir belge Kurumumuza ulaştırılmamıştır.
09-36/917-224
3
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi çerçevesinde “Belirli bir mal veya hizmet piyasasında
doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını
taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası
anlaşmalar, uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemler” Kanun
kapsamında rekabet ihlali olarak kabul edilmekte ve yasaklanmaktadır. Ayrıca 4.
maddenin ikinci fıkrasının (a) bendinde, “mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının,
fiyatı oluşturan maliyet, kar gibi unsurlar ile her türlü alım yahut satım şartlarının tespit
edilmesi”nin rekabeti bozucu anlaşmalara örnek teşkil ettiği belirtilmektedir. 100
Önaraştırma sürecinde Dernek’e ait internet sayfasında, uygulanan fiyat listesi başlığı
altında tavsiye fiyat niteliğinde olduğu belirtilen altın alış ve satış fiyatlarının yayımlandığı
görülmüştür. Dernek’in altın alış ve satış fiyatını belirlemesi eylemi, 4054 sayılı Kanun’un
4. maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendi kapsamına girmektedir. Diğer yandan oda veya
dernek şeklinde örgütlenen meslek kuruluşlarının fiyatın belirlenmesi ve üyelere
uymaları yönünde birtakım yaptırımlar uygulanması şeklindeki düzenlemeleri Türkiye’de
yaygın bir biçimde görülmekte olup, bu uygulama 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar
Meslek Kuruluşları Kanunu’nun (5362 sayılı Kanun) “odaların belirlediği fiyat listeleri
azami hadleri gösterir” şeklindeki 62. maddesinin yanlış algılanmasından 110
kaynaklanmaktadır. Bu noktada, konunun rekabet mevzuatı kapsamında ele alınması ile
ilgili olarak; Kurul’un kuyumculuk sektörüne yönelik almış olduğu geçmiş tarihli kararlara
yer vermek yerinde olacaktır. İlgili oda ve dernekler hakkında yürütülen soruşturmalar
sonucu alınan söz konusu kararlarda1 kuyumcuların oda veya dernek yapılanmaları
aracılığıyla altın alış ve satış fiyatını belirlemeye yönelik kararlarının 4054 sayılı
Kanun’un 4. maddesini ihlal edip etmediği incelenmiş ve fiyat tespiti niteliği taşıyan
uygulamaların bir rekabet ihlali olduğuna karar verilmiş, söz konusu odalara/derneklere
idari para cezası uygulanmıştır. İlgili kararlara konu olan altın alış ve satış fiyatının
belirlenmesine yönelik fiyat tespitinde odalar/dernekler, tüm kuyumcuların belirlenen
fiyata uyum göstermesini beklemiş olup fiyatlara uymayan kuyumcuları cezalandırmıştır. 120
Bu sebeple fiyat tespitine yönelik zorlayıcı ve yaptırım uygulayıcı bu eylemler 4054 sayılı
Kanun’un 5. maddesindeki koşulları sağlamadığından muafiyetten yararlanamamıştır.
Ancak ilgili kararlarda odalar/dernekler tarafından belirlenen fiyatların tavsiye veya
maksimum niteliğinde olması halinde, 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesindeki koşulları
sağlayabileceğinden muafiyetten yararlanabileceği belirtilmiştir. Bu bağlamda; alınan
kararlar ışığında dosya konusu uygulamaya ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun’un 5.
maddesi kapsamında muafiyet değerlendirmesi yapılması gerekmektedir.
I.3. Muafiyet Değerlendirmesi
130
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamındaki anlaşma, uyumlu eylem ve kararlar,
Kanun’un 5. maddesindeki koşulların varlığı halinde yasaklayıcı 4. maddenin
1 28.3.2007 tarihinde alınan Manisa Kuyumcular ve Sarraflar Derneği hakkındaki 07-28/255-88 sayılı Karar ile,
Şanlıurfa Kuyumcular Odası hakkındaki 07-28/256-89 sayılı Karar; 19.9.2007 tarihinde alınan Denizli Sarraflar ve
Kuyumcular Odası hakkındaki 07-73/892-336 sayılı Karar, Balıkesir Mücevheratçılar Kuyumcular Sarraflar
Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği hakkındaki 07-73/894-338 sayılı Karar, Isparta Kuyumcular Sosyal Yardımlaşma
Derneği hakkındaki 07-73/895-339 sayılı Karar, Afyonkarahisar Sarraflar ve Kuyumcular Yardımlaşma Derneği
hakkındaki 19.09.2007 tarih ve 07-73/893-337 sayılı Karar, İstanbul Kuyumcular Odası hakkındaki 19.09.2007 tarih ve
07-75/898-340 sayılı Karar.
09-36/917-224
4
uygulanmasından muaf tutulabilmektedir. Kanun’un 5. maddesinde muafiyetin koşulları
şu şekilde sayılmıştır:
“ (a) Malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve
iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması,
(b) Tüketicinin bundan yarar sağlaması,
(c) İlgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması,
(d) Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu olandan daha
fazla sınırlanmaması.” 140
Mevcut dosya kapsamında Dernek Başkanı ile 7.8.2009 tarihinde Raportörlerce telefon
ile görüşülmüş, kendisine fiyat listeleri uygulamaları ve Dernek’in bu konuyu ele alış
şekline ilişkin sorular yöneltilmiş, Dernek’in faaliyetleri ile ilgili bilgi ve belge talebinde
bulunulmuştur. Dernek Başkanı; yapılan telefon görüşmesinde Dernek olarak Kurul’un
geçmiş dönemli kararlarının içeriği hakkında bilgi sahibi olduklarını, fiyat listeleri
uygulamasının Dernek tarafından yeni bir uygulama olarak yakın tarihte hayata
geçirildiğini, bu listelerin tavsiye niteliğinde yayımlandığını, bu niteliğin de gerek üyelerle
gerekse internet sayfası ve fiyat listesi tabelalarında vurgulanarak kamuoyuyla
paylaşıldığını, söz konusu listenin uygulanması konusunda Dernek tarafından üyelere 150
zorlayıcı bir eylemde bulunulmadığını ifade etmiştir. Kuruma iletilen ihbarla ilgili olarak
ise Dernek’in fiyat listelerine ilişkin düzenlemesinin yeni bir uygulama olması nedeniyle
üyeler arasında yanlış anlaşılmalara sebebiyet vermiş olabileceğini, kuyumcuların
tavsiye niteliğinde olan bu fiyatları birebir uygulama eğiliminde olabileceklerini,
dolayısıyla fiyatların sabit fiyata dönüşmüş olabileceğini belirtmiştir. Dernek tarafından
Kurumumuza gönderilen yazıda; fiyat listelerinin tavsiye niteliğinde olduğu, müşterileri
bilgilendirme ve üretici, dağıtıcı, satıcı ve müşteriler arasındaki ihtilafları önlemek
amaçlarıyla günlük olarak Dernek’e ait internet sayfasında, Dernek üyesi olan 101 üyeye
ait işyerlerinde ve çarşı girişinde panoda 1.6.2009 tarihinden itibaren yayımlandığı ifade
edilmekte; söz konusu fiyat listelerinin 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında 160
Kanun’un “Fiyat Etiketi” başlıklı 12. maddesi ve Etiket, Tarife ve Fiyat Yönetmeliği’nin 6.
maddesi uyarınca İstanbul Altın Borsası verilerinden yararlanılarak hazırlandığı
belirtilmektedir. Ayrıca, Dernek yönetimi tarafından telefon görüşmesini müteakip
Dernek’in internet sayfasında, yayımlanan fiyatların tavsiye niteliğine ve kuyumcular
arasındaki rekabetin korunması gerekliliğine vurgu yapan ifadelere yer verilmesi de
Dernek yönetimi tarafından bu konudaki hassasiyetin oluşturulmaya çalışıldığını
göstermektedir. Diğer yandan, 13.4.2007 tarihinde kurulan Dernek’in Dernek
Tüzüğü’nde fiyat belirlemeye yönelik herhangi bir düzenlemeye rastlanmamıştır.
Dernek yönetiminden ve önaraştırma sürecinde edinilen bilgi ve belgeler de dikkate 170
alındığında 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde sayılan, olumlu koşullardan ilki olan,
hizmetlerin sunulmasında iyileşme sağlama zorunluluğunun altın alış satış fiyatlarının
Dernek tarafından tavsiye edilmesi uygulaması ile sağlandığı kanaatine varılmıştır. Zira,
her an değişmekte olan altın fiyatlarını takip etmek için gerekli teknik altyapının her bir
kuyumcu tarafından ayrı ayrı kurulması zorunluluğu ortadan kalkmaktadır. Dernek
tarafından açıklanan tavsiye niteliğindeki fiyatlar üyelerin altın fiyatlarındaki
dalgalanmaları takip etmelerini kolaylaştırmakla kalmayıp, tüketicilerin de altın fiyatları
konusunda bilinçlenmelerini sağlamaktadır.
09-36/917-224
5
Bir anlaşmaya muafiyet verilebilmesi için aranan ikinci olumlu koşul, malların üretim ve 180
dağıtımında sağlanan ekonomik veya teknik gelişmeden tüketicilerin de yararlanabilmesi
zorunluluğudur. Dernek’in tavsiye niteliğinde altın fiyatlarını açıklaması tüketicilerin fiyat
konusunda bilinçlenmesini sağlayacaktır. Kuyumcuların altın fiyatlarını takip edebilmek
için teknik altyapıya yapmaları gereken yatırımın düşmesi doğrudan kuyumcuların
maliyetlerini düşürücü bir etki yaratacaktır. Bu da, piyasadaki rekabetin yoğunluğuna da
bağlı olarak, tüketicilerin ürünlere daha ucuza ulaşabilmelerini sağlayacaktır.
Bir anlaşma, uyumlu eylem ya da teşebbüs birliği kararına muafiyet verilebilmesi için ilgili
pazarın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması gerekmektedir. Yıllık 400
tonu bulan altın, 300 tonu bulan gümüş işleme kapasitesine sahip olan ve yaklaşık 190
500.000 çalışanın istihdam edildiği Türkiye kuyumculuk sektörü ağırlıklı olarak küçük ve
orta ölçekli işletmelerden oluşmaktadır. Türkiye kuyumculuk sektöründe imalatçı atölye
sayısı yaklaşık 4.500, sektörde perakende satış yapan mağazaların sayısı ise 30.000
civarındadır. Genel olarak bakıldığında kuyumculuk sektöründe küçük ölçekli
işletmelerin faaliyet gösterdiği görülmektedir. Mevcut dosya bakımından ele alındığında,
Dernek’in tavsiye niteliğinde fiyat açıklamasının, Türkiye genelindeki özelliklere paralel
olarak, Kütahya ilinde faaliyet gösteren kuyumcular arasındaki rekabeti ortadan
kaldırması gibi bir sonucunun olmayacağı kanaatine varılmıştır.
Muafiyet verilecek olan anlaşma, uyumlu eylem veya teşebbüs birliği kararında aranan 200
ikinci olumsuz koşul, anlaşmadan beklenen faydanın sağlanabilmesi için zorunlu
olandan daha fazla rekabet kısıtlamasının yer almamasıdır. Başka bir ifadeyle, muafiyet
değerlendirmesi yapılan bir anlaşmada yer alan tüm rekabet kısıtlamalarının, üretimin,
dağıtımın gelişmesi ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması ve bu
iyileşmeden tüketicilerin yararlanabilmeleri için zorunlu olmalıdır. Dernek tarafından
tavsiye niteliğinde altın fiyatlarının açıklanması uygulaması bu koşulu da sağlamaktadır.
Zira, her ne kadar dosya konusu Dernek meslek kuruluşu olmasa da, 5362 sayılı
Kanun’un 62. maddesinde meslek kuruluşlarına üyelerinin uygulayacağı fiyatların azami
hadlerini belirleme yetkisi verilmiş olup, tavsiye niteliğinde fiyat açıklaması uygulaması
azami fiyat uygulamasından daha az rekabeti sınırlayıcıdır. 210
Ancak, her ne kadar önaraştırma sürecinde şikâyetçinin ifadeleri haricinde, kuyumcuların
arasındaki fiyat rekabetinin tavsiye fiyat listesinin birebir kullanılarak ortadan
kaldırıldığına ve/veya Dernek’in internet sitesinde yayımlanan fiyat listesinin
uygulanmasına yönelik üyelerine herhangi bir zorlayıcı ve yaptırım uygulayıcı eyleminin
mevcut olduğuna dair somut bir delile ulaşılamamış olsa da Dernek Başkanı’nın
ifadelerinden, görece yeni fiyat listesi uygulamasının, üyeler tarafından fiyatların sabit
veya minimum fiyata dönüşmesinde ve fiyat rekabetinin ortadan kaldırılmasında bir araç
olarak kullanılmış olabileceği ve şikâyetin bu tür bir durumu işaret edebileceği
anlaşılmaktadır. 220
Dolayısıyla, dosya kapsamında verilen muafiyetin ancak Dernek tarafından yayımlanan
fiyatların yayımlandığı şekliyle yani tavsiye niteliğinde uygulanması halinde geçerli
olacağı, muafiyetin muhafazası için tavsiye fiyatın uygulamada yayımlanandan farklı
olarak sabit veya minimum fiyata dönüşmemesi gerekmektedir.
09-36/917-224
6
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; 230
1- Başvuru konusu iddialara ilişkin olarak 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun’un 41. maddesi uyarınca Kütahya Kuyumcular, Sarraflar ve Saatçiler Derneği
hakkında soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına,
2- Kütahya Kuyumcular, Sarraflar ve Saatçiler Derneği’nin üyelerine altın alış ve satış
fiyatlarını tavsiye niteliğinde bildirmesi uygulamasına 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’un 5. maddesi kapsamında bireysel muafiyet tanınmasına,
3- Bununla birlikte, adı geçen Derneğin üyelerine tavsiye fiyatla ilgili gerekli 240
bilgilendirmelerde bulunup tavsiye fiyatın kuyumcular arasında uygulamada sabit veya
minimum fiyata dönüşmemesi için gerekli önlemleri alması gerektiği ve fiyat listelerinin
üyeler arasında rekabeti ortadan kaldırmada bir araç olarak kullanılması ile tavsiye fiyatın
sabit veya minimum fiyata dönüşmesi halinde söz konusu Dernek ve/veya üyeleri
hakkında 4054 sayılı Kanun çerçevesinde işlem başlatılacağı yönünde Kütahya
Kuyumcular, Sarraflar ve Saatçiler Derneği’ne görüş yazısı gönderilmesi konusunda
Başkanlığa yetki verilmesine
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy