© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/diplomacy - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC
© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/dyplomacja - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC
EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA
Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 228
Kwiecień 2019 r.
Opinia doradcza na wniosek francuskiego Sądu Kasacyjnego
Wniosek nr P16-2018-001
10.04.2019 r. [Wielka Izba]
Streszczenie prawne
Art. 8
Poszanowanie życia prywatnego
Opinia doradcza dotycząca uznania w prawie krajowym relacji prawnej rodzic-dziecko między dzieckiem urodzonym na podstawie umowy o macierzyństwie zastępczym, zawartej za granicą, a zamierzoną matką.
Tło oraz pytania – Pytania zadane przez Sąd Kasacyjny we wniosku o opinię doradczą były sformułowane w następujący sposób:
„1. Czy Państwo Strona przekracza swój margines oceny na podstawie art. 8 [Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności], odmawiając wpisania w rejestrze stanu cywilnego szczegółów aktu urodzenia dziecka, urodzonego za granicą w wyniku umowy o macierzyństwie zastępczym, w zakresie, w jakim akt ten określa «zamierzoną matkę» jako «matkę prawną», akceptując jednocześnie zarejestrowanie w zakresie, w jakim akt określa «zamierzonego ojca», którym jest biologiczny ojciec dziecka? Czy w związku z tym należy wprowadzić rozróżnienie w zależności od tego, czy dziecko zostało poczęte z wykorzystaniem komórek jajowych «zamierzonej matki»?
2. W razie odpowiedzi twierdzącej na którekolwiek z powyższych dwóch pytań, czy zgodność z wymogami art. 8 Konwencji zapewni możliwość adoptowania przez zamierzoną matkę dziecka jej męża, ojca biologicznego, stanowiąca środek ustanowienia prawnej relacji matka-dziecko?”.
Orzecznictwo Sądu Kasacyjnego ewoluowało w następstwie wyroku [Trybunału] w sprawie Mennesson (nr 65192/11, 26 czerwca 2014 r., Nota informacyjna nr 175). Zarejestrowanie szczegółów aktu urodzenia dziecka urodzonego w drodze surogacji za granicą zostało umożliwione w zakresie, w jakim akt urodzenia określa zamierzonego ojca jako ojca dziecka, gdy jest nim ojciec biologiczny. W dalszym ciągu zarejestrowanie nie było możliwe w odniesieniu do zamierzonej matki. Gdy zamierzona matka była zamężna z ojcem, miała jednak możliwość adoptowania dziecka, jeśli spełnione były wymogi ustawowe, a adopcja była w interesie dziecka; skutkowało to powstaniem prawnej relacji matka-dziecko. Prawo francuskie ułatwiało ponadto adoptowanie przez małżonka dziecka drugiego małżonka.
Postanowieniem z dnia 16 lutego 2018 r. francuski sąd kontroli wyroków cywilnych uwzględnił wniosek o ponowne zbadanie kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego w Paryżu z dnia 18 marca 2010 r. uchylającego wpisy szczegółów amerykańskich aktów urodzenia dokonane we francuskim rejestrze stanu cywilnego. Kasacja ta została złożona w dniu 16 maja 2017 r. przez panią i pana Mennesson, działających jako ustawowi przedstawiciele swych dwojga małoletnich dzieci.
Wniosek Sądu Kasacyjnego o opinię doradczą Trybunału został złożony w kontekście ponownego rozpoznawania tej kasacji.
Opinia
a) Czy prawo do poszanowania życia prywatnego w rozumieniu art. 8 Konwencji dziecka urodzonego za granicą w drodze macierzyństwa zastępczego, które wymaga uznania w prawie krajowym relacji prawnej między dzieckiem a zamierzonym ojcem, będącym ojcem biologicznym, wymaga również, by prawo krajowe przewidywało możliwość uznania prawnej relacji rodzic-dziecko z zamierzoną matką, określoną jako „prawna matka” w akcie urodzenia sporządzonym zgodnie z prawem za granicą, w sytuacji gdy dziecko zostało poczęte z wykorzystaniem komórek jajowych dawcy – osoby trzeciej i gdy prawna relacja rodzic-dziecko z zamierzonym ojcem została uznana w prawie krajowym?
i) Dobro dziecka – Brak uznania prawnej relacji między dzieckiem urodzonym w drodze surogacji za granicą a zamierzoną matką ma negatywny wpływ na kilka aspektów prawa dziecka do poszanowania jego życia prywatnego. Generalnie jest to niekorzystne dla dziecka, gdyż sytuuje je w pozycji niepewności prawnej odnośnie do jego tożsamości w społeczeństwie.
Ponadto w świetle faktu, że dobro dziecka obejmuje także prawną identyfikację z osobami, które są odpowiedzialne za jego wychowanie, spełnianie jego potrzeb i zapewnianie jego dobrostanu, a także za możliwość życia i rozwijania się w stabilnym otoczeniu, generalna i bezwzględna niemożność uzyskania uznania relacji między dzieckiem urodzonym w drodze surogacji za granicą a zamierzoną matką jest niezgodna z dobrem dziecka. Dobro dziecka wymaga przynajmniej tego, by każda sytuacja była badana w świetle konkretnych okoliczności sprawy.
ii) Zakres marginesu oceny dostępnego Państwom Stronom – Pomimo pewnego trendu w kierunku umożliwienia prawnego uznania relacji między dzieckiem poczętym w drodze macierzyństwa zastępczego za granicą a zamierzonymi rodzicami, nie ma w tej sprawie konsensusu w Europie.
W związku z powyższym, gdy w grę wchodzi szczególnie ważny aspekt tożsamości jednostki, tak jak w przypadku, gdy chodzi o prawną relację między rodzicem a dzieckiem, margines przyznany państwu jest zwykle ograniczony. Ponadto, gdy sprawa dotyczy otoczenia, w jakim żyją i rozwijają się dzieci, oraz osób odpowiedzialnych za spełnienie ich potrzeb i zapewnianie ich dobrostanu, w grę wchodzić mogą inne zasadnicze aspekty życia prywatnego dzieci. To dodatkowo przemawia za stwierdzeniem Trybunału dotyczącym zmniejszenia marginesu oceny.
iii) Rozstrzygnięcie (jednogłośnie): Zważywszy na wymogi dotyczące dobra dziecka i ograniczony margines oceny, prawo dziecka urodzonego za granicą w drodze macierzyństwa zastępczego do poszanowania życia prywatnego w rozumieniu art. 8 wymaga, by prawo krajowe przewidywało możliwość uznania prawnej relacji rodzic-dziecko z zamierzoną matką wskazaną jako „matka prawna” w akcie urodzenia sporządzonym zgodnie z prawem za granicą.
b) W sytuacji, gdy dziecko zostało poczęte z wykorzystaniem komórek jajowych dawcy - osoby trzeciej, czy prawo do poszanowania życia prywatnego dziecka urodzonego w drodze umowy o macierzyństwie zastępczym za granicą wymaga, by uznanie prawnej relacji rodzic-dziecko z zamierzoną matką nastąpiło w formie wpisu szczegółów aktu urodzenia sporządzonego zgodnie z prawem za granicą do rejestru stanu cywilnego, czy też może dopuszczać ono użycie innych środków, takich jak adopcja dziecka przez zamierzoną matkę
Tożsamość jednostki wchodzi w grę w mniejszym stopniu w sytuacji, gdy kwestia dotyczy nie samej zasady ustanowienia lub uznania rodzicielstwa osoby, a raczej środków, jakie należy przyjąć w tym celu. W związku z powyższym, mając na uwadze, że w tej kwestii brak jest konsensusu w Europie, wybór środków pozwalających na uznanie prawnej relacji między dzieckiem a zamierzonymi rodzicami wchodzi w zakres marginesu oceny państwa.
Ponadto dobro dziecka, które należy oceniać głównie in concreto, wymaga umożliwienia uznania relacji, ustanowionej zgodnie z prawem za granicą, najpóźniej, gdy urzeczywistni się ona w praktyce. To w zasadzie przede wszystkim do władz krajowych należy ocenianie w konkretnych okolicznościach sprawy, czy i kiedy wspomniana relacja stała się rzeczywista w praktyce. Dobro dziecka nie może być jednak ujmowane w taki sposób, by oznaczało ono, że uznanie prawnej relacji rodzic-dziecko między dzieckiem a zamierzoną matką pociąga za sobą obowiązek państwa zarejestrowania szczegółów zagranicznego aktu urodzenia w zakresie, w jakim określają one zamierzoną matkę jako matkę prawną. W zależności od okoliczności każdej sprawy również inne środki mogą w odpowiedni sposób służyć dobru dziecka, w tym adopcja, która w zakresie uznania relacji wywołuje podobne skutki jak rejestracja szczegółów zagranicznego aktu urodzenia.
W sumie, zważywszy na margines oceny przysługujący państwom w odniesieniu do wyboru środków, można zaakceptować rozwiązania alternatywne do wpisu do rejestru, w szczególności adopcję przez zamierzoną matkę – w zakresie, w jakim procedury przewidziane przez prawo krajowe zapewniają możliwość ich bezzwłocznego i skutecznego wdrożenia zgodnie z dobrem dziecka ocenionym przez sądy w świetle okoliczności sprawy.
Do sądów krajowych należy zdecydowanie, czy francuskie prawo adopcyjne spełnia kryteria wskazane powyżej przez Trybunał, uwzględniając wrażliwą sytuację zainteresowanego dziecka w czasie trwania postępowania adopcyjnego.
Rozstrzygnięcie (jednogłośnie): Prawo dziecka do poszanowania życia prywatnego w rozumieniu art. 8 nie wymaga, by takie uznanie przybrało formę wpisu do rejestru stanu cywilnego szczegółów aktu urodzenia sporządzonego zgodnie z prawem za granicą. Istnieje możliwość wykorzystania innych środków, takich jak adopcja dziecka przez zamierzoną matkę, pod warunkiem że procedura przewidziana prawem krajowym zapewnia możliwość jej bezzwłocznej i skutecznej realizacji zgodnie z dobrem dziecka.
(Zobacz Labassee p. Francji, nr 65941/11, 26 czerwca 2014 r., Nota informacyjna nr 175; Foulon i Bouvet p. Francji, nr 9063/14 i 10410/14, 21 lipca 2016 r.; oraz Paradiso i Campanelli p. Włochom [WI], nr 25358/12, 24 stycznia 2017 r., Nota informacyjna nr 203. Zobacz także zestawienie tematyczne pt. Macierzyństwo zastępcze)
© Council of Europe/European Court of Human Rights
Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału.
Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa
Full & Egal Universal Law Academy