Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D2/1/A.O.S.-01/2 (Devralma)
Karar Sayısı : 01-27/258-73
Karar Tarihi : 12.6.2001
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Dr. Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, Nejdet
KARACEHENNEM, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit
SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER,
Mustafa PARLAK, Prof.Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL
B- RAPORTÖRLER : A.Ogün SARI, İbrahim AYDEMİR
C- BİLDİRİMDE
BULUNAN : - Northrop Grumman Corp.
Temsilcisi: Av. Tolga KARATAŞ
La Martine Cad. No: 10 80090 Taksim/İstanbul
D- TARAFLAR : - Northrop Grumman Corp.
1840 Century Park East Los Angeles, CA 90067 ABD
- Litton Industries Inc.
21140 Burbank Boulevard Woodland Hills
California 91367-6675 ABD
E- DOSYA KONUSU : Litton Industries Inc.'in Northrop Grumman Corp.
tarafından devralınması işlemine izin verilmesi talebi.
F- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 23.3.2001 tarih, 8419 sayı ve
25.5.2001 tarih, 2188 sayı ile giren bildirim üzerine, 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun'un 7. maddesi ile 1997/1 sayılı Rekabet Kurulu'ndan
İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ'in ilgili
hükümleri uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 6.6.2001 tarih,
D2/1/A.O.S.-01/2 sayılı Devralma Ön İnceleme Raporu, 8.6.2001 tarih,
REK.0.06.00.00/39 sayılı Başkanlık önergesi ile 01-27 sayılı Kurul toplantısında
görüşülerek karara bağlanmıştır.
G- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda, Litton Industries Inc.'in Northrop
Grumman Corp. tarafından devralınması işleminin, 4054 sayılı Kanun’un 7.
maddesi ve bu maddeye dayanılarak çıkarılan 1997/1 sayılı Tebliğ'in ilgili
hükümleri çerçevesinde ilgili ürün pazarında hakim durum yaratacak veya hakim
01-27/258-73
2
durumu güçlendirmeye yönelik olarak ülkenin bütünü yahut bir kısmında herhangi
bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu
doğuracak bir devralma işlemi olmadığı ifade edilmiştir.
H- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. Taraflar
H.1.1. Northrop Grumman Corporation (Northrop)
Amerika Birleşik Devletleri (ABD) menşeli olan şirketin 2000 yılındaki satışlarının
%86’sı ABD sınırları içerisinde gerçekleşmiştir. Northrop, entegre sistemlerden
(hava kara gözetimi ve hava kara muharebe sistemleri) entegre sistemler için
öncelikle tamamlayıcı olarak kullanılan ileri teknoloji elektronik sistemlere
(gözetim sistemleri ve elektronik savunma sistemleri) kadar çeşitli askeri ve sivil
yüksek teknoloji ürünlerinin üretimi ve tedariki ile aktif olarak uğraşmaktadır.
Northrop, aynı zamanda bilgi teknolojisi ve teknik hizmetler alanında da faaliyet
göstermekte olup geniş kapsamdaki askeri, sivil ve ticari müşterilerine de hizmet
sunmaktadır. Şirketin en büyük müşterisi ABD Ordusu'dur.
H.1.2. Litton Industries Inc. (Litton)
Devralınan teşebbüs Litton da ABD menşeli bir şirket olup, 2000 yılı içerisindeki
satışlarının %84’ü ABD sınırları içerisinde olmuştur. ABD Ordusu Litton’un en
büyük müşterisi konumundadır. Şirket, gemi sistemleri, ileri teknoloji elektronikler,
bilgi teknolojisi sistemleri ile elektronik parçalar ve malzemeler üzerine faaliyet
göstermektedir.
H.2. İlgili Pazar
H.2.1. Ürün Pazarı
Northrop ağırlıklı olarak askeri havacılık ürünleri üretiminde Litton ise daha çok
gemi inşa sektöründe faaliyette bulunmaktadır. Her iki şirketin birlikte ürettikleri
ve birbirilerine rakip olarak faaliyette bulundukları tek ürün askeri ve sivil hava
kontrol sistemlerinde sesli iletişim anahtarı olarak kullanılan VCCS (Voice
Communication Control Systems) ekipmanlarıdır. Northrop, 17 Nisan 2000
tarihinde Norveç’te faaliyet gösteren Naiva Aviaton unvanlı şirketi devralmış ve
bu sayede Garex marka VCCS üretmeye başlamıştır. Litton ise 1 Mart 1999
tarihinde ABD’de faaliyet gösteren Denro unvanlı şirketi satın alarak VCCS
ekipmanları sektörüne girmiştir. Adı geçen ürün iki şirketin de üretmekte olduğu
tek üründür. Şirketlerin rekabet halinde oldukları başkaca bir ürün
bulunmamaktadır. Buna ek olarak Grumman, Litton tarafından üretilen ve
Türkiye’de de satılmakta olan iki ürün serisini daha iktisap edecektir. Bunlar gece
görüşü sağlayan görüntü yoğunlaştırıcı sistemler ve ciroskopla idare edilen
havacılık sistemleridir. Bu nedenle ilgili ürün pazarları "askeri ve sivil hava kontrol
sistemlerinde kullanılan sesli iletişim anahtarları (VCCS)", "görüntü yoğunlaştırıcı
tüpler" ve "ciroskopla idare edilen denizcilik sistemleri" pazarları olarak
belirlenmiştir.
01-27/258-73
3
H.2.2. Coğrafi Pazar
Söz konusu ürünlerin tüm Türkiye sathındaki havaalanlarında ve askeri tesislerde
kullanılmakta olması nedeniyle ilgili coğrafi pazar, "Türkiye Cumhuriyeti sınırları"
olarak kabul edilmiştir.
H.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
1997/1 sayılı Rekabet Kurulu'ndan İzin Alması Gereken Birleşme ve Devralmalar
Hakkında Tebliğ’in 2. maddesinin (b) bendinde, “herhangi bir teşebbüsün ya da
kişinin diğer bir teşebbüsün malvarlığını yahut ortaklık paylarının tümünü veya bir
kısmını ya da kendisine yönetimde hak sahibi olma yetkisi veren araçları
devralması veya kontrol etmesi” teşebbüsler arası birleşme ve devralma sayılan
hallerden biri olarak belirlenmiştir. Bu çerçevede, bildirime konu Litton'un
Northrop tarafından devralınması işlemi 1997/1 sayılı Tebliğ anlamında bir
"devralma" dır.
Bildirime konu işlemin tarafları olan Litton ve Northrop, ilgili ürün pazarına konu
olan ürünlerin Türkiye'ye satışını ya Türk kamu kurumlarının açtığı ihaleler
vasıtasıyla doğrudan ya da taşeron firmalar aracılığıyla yapmaktadırlar. Dosyada
yer alan bilgi ve belgelerden, Northrop'un ilgili pazarda 2000 yılı içerisinde
…………. ABD Doları, Litton'un ise …………… ABD Doları ciro gerçekleştirdiği
anlaşılmıştır. Dolayısıyla işleme konu tarafların ilgili ürün pazarındaki toplam
cirolarının 42.218.800.000.000 TL. (1 ABD Doları, 1.150.000 TL. olarak
hesaplanmıştır.) olduğu görülmektedir.
1997/1 sayılı Tebliğ’in 1998/2 sayılı Tebliğ ile değişik 4. maddesinde, “birleşmeyi
veya devralmayı gerçekleştiren teşebbüslerin, Ülkenin tamamında veya bir
bölümünde ilgili ürün piyasasında, toplam pazar paylarının, piyasanın %25’ini
aşması halinde veya bu oranı aşmasa bile toplam cirolarının yirmibeş trilyon Türk
Lirasını aşması halinde Rekabet Kurulu’ndan izin almaları zorunludur.” hükmü
yer almaktadır. Tarafların sahip olduğu toplam cironun anılan Tebliğ'de belirtilen
eşiği aşmasından dolayı, söz konusu işlem Rekabet Kurulu’ndan izin alınması
gereken bir devralma işlemidir.
4054 sayılı Kanun’un “Birleşme veya Devralma” başlıklı 7. maddesinde yer alan,
“Bir ya da birden fazla teşebbüsün hâkim durum yaratmaya veya hâkim
durumlarını daha da güçlendirmeye yönelik olarak, ülkenin bütünü yahut bir
kısmında herhangi bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabetin önemli ölçüde
azaltılması sonucunu doğuracak şekilde birleşmeleri veya herhangi bir
teşebbüsün ya da kişinin diğer bir teşebbüsün mal varlığını yahut ortaklık
paylarının tümünü veya bir kısmını ya da kendisine yönetimde hak sahibi olma
yetkisi veren araçları, miras yoluyla iktisap durumu hariç olmak üzere, devralması
hukuka aykırı ve yasaktır.” hükmü gereğince, bir birleşme veya devralmanın
yasaklanabilmesi için işlemin, ya hakim durum yaratarak ya da mevcut bir hakim
01-27/258-73
4
durumu güçlendirerek ilgili piyasada rekabeti önemli ölçüde azaltması
gerekmektedir.
İlgili ürün pazarlarından; görüntü yoğunlaştırıcı tüpler ve ciroskopla idare edilen
denizcilik sistemleri pazarlarında, Litton’un Türkiye pazar paylarının yüksek
(sırasıyla; %….. ve %…..) olduğu görülmektedir. Ancak işlemin diğer tarafını
oluşturan Northrop söz konusu ürünlere ilişkin herhangi bir faaliyette
bulunmamaktadır. Bu nedenle devralma işleminin, bu iki ürün için yoğunlaşma
doğurucu etkisi olmayacaktır. Diğer taraftan VCCS ekipmanları pazarında ise
işlemin taraflarını oluşturan hem Litton hem de Northrop faaliyet gösterdiğinden,
devralma işleminin yoğunluk yaratıcı etkisi bu pazarda görülecektir.
Söz konusu pazarda birleşme sonrası oluşacak yoğunlaşma derecesinin
belirlenmesi için CR41 indeksi dikkate alınmıştır. VCCS ekipmanları piyasasında
işlem sonrasında CR4 indeksinin %67’den %74’e çıktığı görülmektedir. Bu da
pazarın sıkı oligopolistik özelliğinin küçük bir oranda da olsa artması anlamına
gelmektedir.
Bu noktada pazarın dinamikleri ve pazardaki rekabet koşulları önem
kazanmaktadır. Dosya mevcudunda yer alan bilgilerde, Raportörlerce Nisan
2001’den önce beş yıl kadar Litton’un Türkiye’deki satış işlemlerini gerçekleştiren
Martı Ltd. Şti. yetkilisi ile yapılan görüşmede, VCCS ekipmanları ve diğer
ekipmanlarla ilgili olarak pazara girişte ve ürün tedarikinde herhangi bir kısıt
bulunmadığı, bu ürünleri sağlayan birçok firma bulunduğu, ihalelerdeki teknik
şartnamelerde sadece ürünün tanımlandığı, herhangi bir firma spesifikasyonuna
yer verilmediği belirtilerek, bir önceki havaalanı ihalesine söz konusu ürünleri
üreten dört firmanın teklif verdiği, bu firmaların tamamının teknik açıdan yeterli
bulunduğu, Litton markasının seçilmesinin sebebinin ise ticari bir tercih olduğu
ifade edilmiştir.
Türkiye’de VCCS ekipmanlarının satın alınması genellikle kamu ihalelerinin
kazanılması sonucu taşeron firmaların teknik şartnamelerdeki kriterlere göre ürün
talep etmesi yoluyla olmaktadır. İşlemin taraflarından Northrop'un bugüne kadar
Türkiye’de VCCS ekipmanlarının satışı ile ilgili herhangi bir ihale kazanmadığı
görülmektedir. Türkiye’de bu alanda faaliyet gösteren ve bu ürünleri talep eden
en büyük iki şirket Zafer Elektrik İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş. ile Eko İnşaat ve
Ticaret Ltd. Şti.'dir. Litton, ürün satışını adı geçen şirketlere yapmaktadır.
Raportörlerce söz konusu şirket yetkilileri ile yapılan görüşmeden, VCCS
ekipmanlarının temini ile ilgili olarak her firmadan ürün temin etmekte serbest
olunduğu, teknik şartnamelerde istenen teknik özellikleri karşılayan bir çok firma
bulunduğu ve bunların herhangi birinden ürün temin edilmesinin önünde fiili veya
1 CR4 indeksi pazarda faaliyet gösteren en büyük dört şirketin pazar paylarının toplanması ile
hesaplanmaktadır. Buna göre; CR4 etmektedirler. Bu durum ana firmaların ortalama %10 dan daha az bir pazar payına sahip
olduklarını ve daha az pazar payına sahip çok sayıda firma tarafından takip edildiklerini
göstermektedir.%40sahiptir.cr4>%60 ise pazar dar oligopolistik (tight oligopoly) bir yapıya sahiptir.
01-27/258-73
5
hukuki bir engel bulunmadığı anlaşılmıştır. nitekim yine raportörlerce zafer
elektrik İnşaat sanayi ve ticaret a.ş.'nin yetkilisiyle yapılan görüşmelerde, askeri
alandaki ihalelere katıldıklarını, litton marka vccs ekipmanlarının türkiye’de
yaygın olduğunu, askeri alanda yapılan ihalelerde sadece nato üyesi olan
ülkeden ürün temin edilmesine izin verildiği, onun haricinde yüklenici firma olarak
ihaleye girildiği zaman her firmadan teklif alındığı ve bunların teknik
şartnamelerde kriterleri sağladığı, geçmiş dönemlerde İtalya’da faaliyet gösteren
başka bir firmadan da ürün temin edildiği belirtilmiştir. ağırlıklı olarak sivil
havaalanları ihalesine katılan eko İnşaat ve ticaret ltd. şti. yetkilisi ile yapılan
görüşmede ise ürün seçimi konusunda herhangi bir kısıt bulunmadığı kendilerinin
bir ihaleye girdikleri zaman her firmadan teklif alabildikleri ve tercihlerini bu
tekliflere göre oluşturdukları ifade edilmiştir.
sektöre yeni girişler incelendiğinde, son beş yılda belirgin bir pazar payına
ulaşmamakla birlikte iki yeni şirketin (redflex communication ve motorola csti)
vccs ekipmanları piyasasına girdiği görülmektedir.
öte yandan, devralma işleminin tarafları ürettikleri ürünlerde birbirlerinin alıcısı
konumunda değildirler. dosya mevcudunda, bunun tek istisnasının, yurtdışında
yapılan bir projede yüklenici olarak faaliyet gösteren northrop'un litton’dan sınırlı
sayıda (birkaç adet) ciroskopla idare edilen havacılık ürünü satın alınması olduğu
görülmektedir. bunun haricinde iki şirket arasında herhangi bir ürün alışverişi söz
konusu olmamıştır. bu nedenle devralma işleminin herhangi bir dikey
bütünleşmeye yol açmayacağı da anlaşılmıştır.
northrop devralma işlemi sonrasında, gemi inşa sektöründe ve aynı zamanda
hava deniz platformlarında yön sistemleri konusunda ve diğer askeri havacılık
elektroniği sektöründe faaliyet gösterebilecektir. İki şirketin, faaliyet alanlarının
farklı olması ve ürettikleri ürünlerin birbirleri ile çakışmaması nedeniyle
faaliyetlerinin birbirlerini tamamlayıcı nitelikte olduğu söylenebilir. nitekim avrupa
komisyonu ticari ve askeri gemiler ve geliştirilmiş elektronik sistemler üretimi ile
uğraşan litton’un northrop tarafından devralınmasının herhangi bir dikey veya
yatay entegrasyona yol açmayacağı gerekçesi ile onay vermiştir.
i- sonuç
yukarıda yer verilen tespitler ve değerlendirmeler doğrultusunda; northrop
grumman corporation tarafından litton industries inc’in devralınması işleminin;
1. tarafların sahip olduğu toplam ciroları yönüyle 1997/1 sayılı rekabet
kurulu’ndan İzin alınması gereken birleşme ve devralmalar hakkında tebliğ
kapsamında izne tabi bir devralma işlemi olduğuna,
2. bu işlem sonucunda, 4054 sayılı rekabetin korunması hakkında kanun'un 7.
maddesi çerçevesinde, ilgili ürün pazarlarında hakim durum yaratılması veya
mevcut bir hakim durumun güçlendirilmesi ve böylece rekabetin önemli
01-27/258-73
6
ölçüde azaltılmasının söz konusu olmaması nedeniyle bildirim konusu
devralma işlemine izin verilmesine,
oy bİrlİğİ ile karar verilmiştir.
>sahiptir.cr4>%60 ise pazar dar oligopolistik (tight oligopoly) bir yapıya sahiptir.
01-27/258-73
5
hukuki bir engel bulunmadığı anlaşılmıştır. nitekim yine raportörlerce zafer
elektrik İnşaat sanayi ve ticaret a.ş.'nin yetkilisiyle yapılan görüşmelerde, askeri
alandaki ihalelere katıldıklarını, litton marka vccs ekipmanlarının türkiye’de
yaygın olduğunu, askeri alanda yapılan ihalelerde sadece nato üyesi olan
ülkeden ürün temin edilmesine izin verildiği, onun haricinde yüklenici firma olarak
ihaleye girildiği zaman her firmadan teklif alındığı ve bunların teknik
şartnamelerde kriterleri sağladığı, geçmiş dönemlerde İtalya’da faaliyet gösteren
başka bir firmadan da ürün temin edildiği belirtilmiştir. ağırlıklı olarak sivil
havaalanları ihalesine katılan eko İnşaat ve ticaret ltd. şti. yetkilisi ile yapılan
görüşmede ise ürün seçimi konusunda herhangi bir kısıt bulunmadığı kendilerinin
bir ihaleye girdikleri zaman her firmadan teklif alabildikleri ve tercihlerini bu
tekliflere göre oluşturdukları ifade edilmiştir.
sektöre yeni girişler incelendiğinde, son beş yılda belirgin bir pazar payına
ulaşmamakla birlikte iki yeni şirketin (redflex communication ve motorola csti)
vccs ekipmanları piyasasına girdiği görülmektedir.
öte yandan, devralma işleminin tarafları ürettikleri ürünlerde birbirlerinin alıcısı
konumunda değildirler. dosya mevcudunda, bunun tek istisnasının, yurtdışında
yapılan bir projede yüklenici olarak faaliyet gösteren northrop'un litton’dan sınırlı
sayıda (birkaç adet) ciroskopla idare edilen havacılık ürünü satın alınması olduğu
görülmektedir. bunun haricinde iki şirket arasında herhangi bir ürün alışverişi söz
konusu olmamıştır. bu nedenle devralma işleminin herhangi bir dikey
bütünleşmeye yol açmayacağı da anlaşılmıştır.
northrop devralma işlemi sonrasında, gemi inşa sektöründe ve aynı zamanda
hava deniz platformlarında yön sistemleri konusunda ve diğer askeri havacılık
elektroniği sektöründe faaliyet gösterebilecektir. İki şirketin, faaliyet alanlarının
farklı olması ve ürettikleri ürünlerin birbirleri ile çakışmaması nedeniyle
faaliyetlerinin birbirlerini tamamlayıcı nitelikte olduğu söylenebilir. nitekim avrupa
komisyonu ticari ve askeri gemiler ve geliştirilmiş elektronik sistemler üretimi ile
uğraşan litton’un northrop tarafından devralınmasının herhangi bir dikey veya
yatay entegrasyona yol açmayacağı gerekçesi ile onay vermiştir.
i- sonuç
yukarıda yer verilen tespitler ve değerlendirmeler doğrultusunda; northrop
grumman corporation tarafından litton industries inc’in devralınması işleminin;
1. tarafların sahip olduğu toplam ciroları yönüyle 1997/1 sayılı rekabet
kurulu’ndan İzin alınması gereken birleşme ve devralmalar hakkında tebliğ
kapsamında izne tabi bir devralma işlemi olduğuna,
2. bu işlem sonucunda, 4054 sayılı rekabetin korunması hakkında kanun'un 7.
maddesi çerçevesinde, ilgili ürün pazarlarında hakim durum yaratılması veya
mevcut bir hakim durumun güçlendirilmesi ve böylece rekabetin önemli
01-27/258-73
6
ölçüde azaltılmasının söz konusu olmaması nedeniyle bildirim konusu
devralma işlemine izin verilmesine,
oy bİrlİğİ ile karar verilmiştir.
>
Full & Egal Universal Law Academy