Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2009-3-231 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 10-08/70-34
Karar Tarihi : 21.1.2010
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı
KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA,
Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER: Pelin ERDOĞAN, Neyzar MENTEŞOĞLU
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : Re’sen
20
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN:
Manavgat Fırın İşletmecileri Yardımlaşma ve Dayanışma
Derneği
İdeal Besler Unlu Mamulleri
Aşağı Pazarcı Mah. Remzi Güven Cad. No:68/A
Manavgat /Antalya
E. DOSYA KONUSU: Manavgat Fırın İşletmecileri Yardımlaşma ve Dayanışma
Derneği tarafından Manavgat’ta ekmek fiyatlarının 50 kuruştan 75 kuruşa
arttırılması yönünde karar alınarak ekmek fiyatının yükseltildiği iddiası. 30
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Bilgi Edinme Birimi aracılığıyla ulaşılan; Manavgat Fırın
İşletmecileri Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği tarafından Manavgat’ta ekmek
fiyatlarının 50 kuruştan 75 kuruşa arttırılması yönünde karar alınarak ekmek fiyatının
yükseltildiği iddiası.
G. DOSYA EVRELERİ: Re’sen yapılan inceleme üzerine hazırlanan 28.10.2009 tarih ve
2009-3-231/İİ-09-P.E sayılı İlk İnceleme Raporu Rekabet Kurulu’nun 4.11.2009 tarih ve
09-52/1258-M sayılı toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun çerçevesinde soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının 40
belirlenmesi amacıyla, Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar
verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 13.1.2010 tarih
ve 2009-3-231/ÖA-10-PE sayılı Önaraştırma Raporu 18.1.2010 tarih ve
REK.0.07.00.00-110/12 sayılı Başkanlık önergesi ile 10-08 sayılı Kurul toplantısında
görüşülerek karara bağlanmıştır.
10-08/70-34
2
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda;
1. Teşebbüs birliği niteliğindeki Manavgat Fırın İşletmecileri Yardımlaşma ve 50
Dayanışma Derneği’nin, bazı uygulamaları ile üyelerinin satış fiyatını belirlemeye
çalışarak 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesini ihlal ettiği,
2. a) Diğer yandan; uygulamanın boyutları, ilgili pazarın yapısı, söz konusu teşebbüs
birliğinin pazardaki gücü ve pazardaki rekabetin ortadan kalkmamış olması gibi
unsurlar göz önünde bulundurulduğunda; pazardaki rekabetçi yapıda etkisinin
kısıtlı olması nedeniyle 4054 sayılı Kanun kapsamında soruşturma açılmasına bu
aşamada gerek bulunmadığı,
b) Bununla birlikte, üyelerinin satış fiyatını belirlemeye yönelik uygulamalarının 60
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında ihlal teşkil etmesi nedeniyle, bu
durumun sonlandırılması gerektiği, uygulamanın devam etmesi halinde 4054 sayılı
Kanun çerçevesinde hakkında işlem yapılacağı yönünde Manavgat Fırın
İşletmecileri Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği’ne Kanun’un 9. maddesinin
üçüncü fıkrası uyarınca görüş bildirilmesi gerektiği,
sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
70
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
İlgili ürün pazarının tespitinde öncelikle; tüketicinin gözünde fiyatı, kullanım amaçları,
fiziksel özellikleri ve nitelikleri bakımından aynı sayılan ya da yüksek ikame edilebilirliği
olan mal ve hizmetlerden oluşan pazarın dikkate alınması gerekmektedir. Bunun
yanında başkaca unsurlar da dikkate alınabilmektedir.
Ekmek, ülkemizdeki tüketiciler açısından en temel gıda maddesidir. Bu nedenle, ekmek 80
talebi çok düşük bir fiyat esnekliğine sahiptir. Diğer bir deyişle, ekmek fiyatındaki artışlar
tüketicilerin ekmek talebini önemli miktarda azaltmamaktadır.
Bu çerçevede çeşitli ekmek türlerinin tüketici nazarında birbirini ikame edebilme
derecesinin yüksek olması, ekmeğin temel gıda maddesi olması ve diğer gıda maddeleri
ile ikame edilememesi gerçeğinden hareketle ilgili ürün pazarı “ekmek pazarı” olarak
belirlenmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
90
Coğrafi pazar belirlenirken, özellikle ilgili mal ve hizmetlerin özellikleri ile tüketici tercihleri
bakımından giriş engellerinin, ilgili bölge ile komşu bölgeler arasında teşebbüslerin
pazar payları veya mal ve hizmetlerin fiyatları bakımından hissedilir bir farklılığın olup
olmadığı gibi unsurlar dikkate alınır.
10-08/70-34
3
Manavgat Fırıncılar Derneği1 (MAFİDER) tarafından yapılan açıklamanın tarafı olan
ekmek üreticisi teşebbüsler Manavgat ilçe merkezinde faaliyet göstermektedir ve yapılan
görüşmelerde Manavgat’a Antalya Halk Ekmek fabrikasından ve Antalya’daki başka
fırınlardan ekmek girişi olduğu, bunun Manavgat’taki toplam ekmek talebinin % 20-25’ini
karşıladığı ve dışarıdan gelen ekmeğin Manavgat’taki fırın işletmecileri üzerinde 100
rekabetçi baskı oluşturduğu bilgisi edinilmiştir. Bu nedenle ilgili coğrafi pazar “Antalya İli”
olarak belirlenmiştir.
I.2. Manavgat Fırın İşletmecileri Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği (MAFİDER)
Manavgat ilçe sınırları içinde faaliyet gösteren fırın işletmecilerinin üye olabildiği
MAFİDER’in amacı Dernek Tüzüğünde; fırın işletmecilerini bir araya getirmek, ortak
sorunlara çözüm bulmak, mesleki, sosyal ve kültürel dayanışmayı sağlamak, meslek içi
kurslar vermek, ekmek fiyatlarının düzenlenmesinde ilgili kurumlarla üyeler adına
diyaloga girmek, çevre kirliliğini önleyici tedbirler almak, üretilen mamullerin kalite ve 110
sağlığa uygunluğunun denetimini yapmak ve haksız rekabetin önlenmesini sağlamak
olarak belirlenmiştir. Dernek karar defteri incelendiğinde, MAFİDER’in ruhsatsız çalışan
fırınları ihbar etmek ve ekmek fiyatına ilişkin tavsiye niteliğinde karar almak gibi
faaliyetinin olduğu görülmüştür. Dernek başkanlığı görevini 1.5.2007 tarihinden itibaren,
kendisi de fırın işletmecisi olan Sezai KARA yürütmektedir.
I.3.Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.3.1. Ekmek Fiyatının Tespitine İlişkin Mevzuat
120
Ekmek üretimi gerçekleştiren teşebbüsler, niteliklerine göre “esnaf” veya “tacir” olarak iki
kategoride değerlendirilmektedir. Faaliyetlerini esnaf yahut tacir olarak sürdüren ekmek
üreticilerinin fiyatlandırma hususunda tâbi oldukları ilgili mevzuat farklılaşmaktadır.
Esnaf ve Sanatkârlar Odalarına bağlı esnaf niteliğindeki işletmeler 5362 sayılı Esnaf ve
Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Kanunu’nun 62. maddesine göre belirlenen azami
fiyatlara uymak durumundadır. Ekmeğin azami satış fiyatının tespitini düzenleyen ilgili
madde şu şekildedir:
“MADDE 62. — Bu Kanuna tabi esnaf ve sanatkârlarca üretilen mal ve hizmetlerin fiyat 130
tarifeleri, bağlı bulundukları odalarca hazırlanır ve odanın mensubu olduğu birlik yönetim
kurulu tarafından fiyat tarifesinin sunulmasından sonra otuz gün içinde onaylanır veya
reddedilir. Onaylanan fiyat tarifesi belediye, mülki amirlik ve ilgili odaya yedi gün
içerisinde bildirilir ve bu andan itibaren yürürlüğe girer. Fiyat tarifeleri, uygulanacak
azami hadleri gösterir.
Belediyeler veya o yerin en büyük mülki amiri tespit edilen bu tarifeleri uygun
bulmadıkları takdirde esnaf teşekkülü ile anlaşmaya varamazlarsa onbeş gün içinde o
yerin mülki amirinin ya da görevlendireceği yardımcısının başkanlığında, ticaret ve
1 Önaraştırma döneminde Dernek isminin Manavgat Fırın İşletmecileri Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği olduğu
tespit edilmiştir.
10-08/70-34
4
sanayi veya ticaret odasından bir temsilci ile esnaf ve sanatkârlar odaları birliği
temsilcisinden teşekkül edecek bir komisyonda görüşülüp karar verilmesini isteyebilirler. 140
Komisyon kararları salt çoğunlukla alınır. Komisyon, tarifeleri uygun bulmadığı takdirde
tarife yürürlükten kalkar.
Komisyon kararına karşı, ilgililer yazılı bildirim tarihinden itibaren on gün içinde ticari
davaları görmeye yetkili mahkeme nezdinde itirazda bulunabilirler. Bu mahkemenin
kararı kesindir.”
Ticaret ve sanayi odalarına kayıtlı tacir ve sanayici niteliğindeki işletmeler ise, 5174
sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu’nun (5174 sayılı
Kanun) 12. maddesi ve bu maddeye dayanarak çıkarılan “Tacir ve Sanayiciler
Tarafından Üretilen Mal ve Hizmetlerin Azami Fiyat Tarifelerinin Düzenlenmesi Hakkında 150
Yönetmelik” hükümleri çerçevesinde belirlenen azami satış fiyat tarifesine uymak
durumundadır. Tarifenin belirlenmesi, tarifeye nasıl itiraz edileceği gibi diğer hususlar,
Esnaf Odalarına kayıtlı fırıncı esnafı için geçerli olan mevzuata paralel bir şekilde
düzenlenmiştir. 5174 sayılı Kanun’un “Odaların Görevleri” başlıklı 12. maddesinin (ı)
bendinde şu ifade yer almaktadır:
“Odaların görevleri şunlardır:
…….
(ı) Gerektiğinde 507 sayılı Esnaf ve Küçük Sanatkarlar Kanunu’nun 125 inci maddesinde
sayılan mal ve hizmetlerin azamî fiyat tarifelerini, kendi üyeleri için, Bakanlıkça
çıkarılacak yönetmeliğe uygun olarak tespit etmek ve onaylamak.” 160
5174 sayılı Kanun’a dayanılarak, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından çıkarılan “Tacir
ve Sanayiciler Tarafından Üretilen Mal ve Hizmetlerin Azami Fiyat Tarifelerinin
Düzenlenmesi Hakkında Yönetmelik”in “Amaç ve Kapsam” başlıklı 1. maddesi de şu
şekildedir:
“5174 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanununa tâbi
odalarca, üyeleri tarafından üretilen ve 507 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Kanununa tâbi
esnaf ve sanatkârlar odaları tarafından belirlenmiş tarifelere konu mal ve hizmetlerin
azami fiyat tarifelerinin kendi üyeleri için düzenlenmesi, uygulamaya konulması ve 170
denetimi ile diğer usul ve esaslar bu Yönetmelikle düzenlenmiştir.”“
I.3.2. MAFİDER Başkanı Sezai KARA ile Yapılan Telefon Görüşmesi
MAFİDER Başkanı Sezai KARA ile 24.12.2009 tarihinde raportörlerce bir telefon
görüşmesi yapılarak Manavgat yerel gazetelerinde yer alan ekmek fiyatının artırıldığına
ilişkin açıklamaları hakkında bilgi alınmıştır. Söz konusu telefon görüşmesinde Sezai
KARA tarafından, seçim öncesinde bir fiyat artışının olduğu ve ekmek fiyatının 50
kuruştan 75 kuruşa yükseldiği, bu fiyatın ancak 52-53 gün uygulanabildiği, Dernek
olarak bir fiyat artışı kararının alınıp alınmadığını hatırlamadığı ve fiyat artışlarının ikili 180
ilişkiler ile sürdürülmeye çalışıldığı belirtilmiştir. Sezai KARA’dan MAFİDER’in alınan
kararlara uyulması konusunda üyeleri üzerinde yaptırım gücü olmadığı ve fiyat 75 kuruş
olduğunda da 50 kuruşa ekmek satan fırınlar olduğu bilgisi edinilmiştir.
10-08/70-34
5
Sezai KARA Manavgat’ta fırınlar arasında yoğun bir rekabet yaşandığına ilişkin
açıklamalarda da bulunmuştur. Özellikle Antalya Halk Ekmek’in Manavgat’a ekmek
satmaya başlamasıyla rekabetin arttığı, Antalya’dan başka fırınların da Manavgat’a
ekmek sattığı ve Manavgat’ta tüketilen ekmeğin %20-25’inin ilçe dışından geldiği ifade
edilmiştir.
190
Telefon görüşmesinde ayrıca Manavgat’ta ihtiyaçtan daha fazla ekmek fırını olduğu,
kışın ekmek talebinin azaldığı ve bu dönemde rekabetin arttığı, fırınların ortalama %30
kapasite ile çalıştıkları, Manavgat’ta ekmek üretim maliyetinin yüksek olduğu gibi
Manavgat’taki fırın işletmecilerinin sorunlarından bahsedilmiş ve bu konularla ilgili
Manavgat Belediyesine MAFİDER’in bir rapor hazırladığı belirtilmiştir.
Yukarıda özetlenen telefon konuşmasına istinaden 28.12.2009 tarihinde MAFİDER
Başkanı Sezai KARA’dan konuya ilişkin bazı bilgiler ve MAFİDER tarafından Manavgat
Belediyesine sunulan raporun bir kopyası, yazı ile talep edilmiştir.
200
Kurum kayıtlarına 12.1.2010 tarih ve 359 sayı ile giren cevap yazısında; Manavgat’ta 38
adet büyük ve küçük ölçekli fırın bulunduğu ve Manavgat’ta tüketilen ekmeğin bu
fırınların toplam kapasitesinin %20’sini oluşturduğu belirtilmiştir. Mart-Nisan 2009
döneminde basına yansıyan zam haberleri ile ilgili olarak ise, MAFİDER’de fiyatlar
hakkında herhangi bir karar alınmadığı, Dernekte yapılan aylık toplantılarda piyasa
koşulları ve sektörün sorunlarının konuşulduğu, ekmek fiyatının serbest piyasa
koşullarına göre zaman zaman düştüğü ve tekrar koşullara göre fiyatın yükseldiği ifade
edilmiştir. Bununla birlikte, fiyat artışı yapıldığında bu artışlara her fırının uymadığı,
merdiven altı üretim yapan bazı fırınların fiyatını yükseltmediği beyan edilmiştir.
210
I.3.3. Hukuki Değerlendirme
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesinde “Belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan
veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacı taşıyan veya bu
etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu
eylem ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri hukuka aykırı ve yasaktır” ifadesi
yer almaktadır.
Teşebbüsler arasında gerçekleştirilen ve rekabetin kısıtlanması amacını taşıyan bir
anlaşmanın, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında değerlendirilebilmesi için 220
anlaşmanın piyasada bir etki doğurmuş olması gerekli değildir; hiç uygulamaya
konulmamış fakat rekabeti kısıtlama amacı taşıyan anlaşmalar da aynı madde
kapsamında yasaklanmaktadır. Eş deyişle anılan maddede, rekabeti kısıtlayıcı “amaçlı”
veya “etkili” uygulamalar, ihlal niteliğinde olup olmadıkları bakımından bir ayrıma tabi
tutulmamıştır. Teşebbüslerin rekabeti engelleyici amaçla hareket etmeleri eylemin 4054
sayılı Kanun’a aykırı sayılması için yeterli olup, anlaşma, eylem ya da kararın
uygulanması sonucunda rekabeti kısıtlama etkisinin gerçekleşmesi ağırlaştırıcı neden
olarak değerlendirilmektedir.
Aynı piyasada faaliyet gösteren teşebbüslerin üye oldukları bir teşebbüs birliği 230
tarafından piyasadaki fiyatların arttırılmasına ve yeni fiyatın tüm teşebbüslerce birlikte
10-08/70-34
6
uygulanmasını sağlamaya yönelik olarak yapılan eylemlerin de rekabetin kısıtlanması
amacını taşımaları yönüyle yukarıda yer verilen madde kapsamına gireceği konusunda
kuşku bulunmamaktadır. MAFİDER aracılığı ile Manavgat’taki fırın işletmecilerinin
ekmek fiyatını 50 kuruştan 75 kuruşa yükseltmelerinin sağlanması da bu kapsamda bir
eylemdir. Başkan Sezai KARA bir Dernek kararı alınıp alınmadığını hatırlamadığını
belirtse de gazetelerde yer alan açıklamaları ve 75 kuruş fiyatının 52-53 gün boyunca
fırın işletmecilerinin bir kısmınca uygulanmış olması fırın işletmecilerinin ekmek fiyatını
beraber arttırmak yönünde ortak bir irade içinde olduklarını ortaya koymaktadır.
MAFİDER karar defterindeki 22 sıra numaralı ve 21.8.2007 tarihli ekmek fiyat tespiti 240
konulu karar içeriği incelendiğinde Derneğin ekmek fiyatı konusunda tavsiye niteliğinde
kararlar alabildiği görülmektedir. Bununla birlikte, ilgili pazarda önemli miktarda kapasite
fazlası bulunması ve ekmek fiyatının artırılması kararına uymayan bazı fırın
işletmecilerinin olması, fiyatın sadece kısa bir süre için uygulanabilmesine neden
olmuştur.
Bu itibarla MAFİDER’in bir teşebbüs birliği olarak, üyelerinin ekmeğin satış fiyatını
yükseltmek konusunda anlaşmalarını sağlamak üzere bazı eylemlerde bulunduğu ve bu
eylemleri ile 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesini ihlal edebilecek nitelikte olduğu
kanaatine varılmıştır. 250
Diğer taraftan, 4054 sayılı Kanun’un genel gerekçelerinden bir tanesi, sınırlı ülke
kaynaklarının en verimli şekilde kullanımının sağlanmasıdır. Bu çerçevede, MAFİDER
tarafından girişilen bu uygulamanın sadece Manavgat ilçe merkezinde uygulandığı,
uygulamanın sadece 52-53 gün sürdürülebildiği, anılan uygulamaya rağmen il genelinde
75 kuruştan daha düşük fiyatlarla ekmek satışına rastlandığı, ilgili pazardaki tacir
niteliğindeki teşebbüsler ve kayıt dışı üretim yapan teşebbüsler üzerinde MAFİDER’in bir
yaptırım gücünün bulunmadığı, anılan uygulamanın kısmen pazardaki yapısal
sorunlardan kaynaklandığı ve ilgili pazarda rekabetin tamamen ortadan kalkmadığı
hususları dikkate alınmıştır. 260
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
1- Teşebbüs birliği niteliğindeki Manavgat Fırın İşletmecileri Yardımlaşma ve Dayanışma
Derneği’nin, bazı uygulamaları ile üyelerinin satış fiyatını belirlemeye çalışmasının 4054
sayılı Kanun’un 4. maddesini ihlal edebilecek nitelikte olduğuna,
2- a)Uygulamanın boyutları, ilgili pazarın yapısı, söz konusu teşebbüs birliğinin 270
pazardaki gücü ve pazardaki rekabetin ortadan kalkmamış olması gibi unsurlar göz
önünde bulundurulduğunda pazardaki rekabetçi yapıda etkisinin kısıtlı olması nedeniyle
4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi çerçevesinde soruşturma açılmasına gerek
bulunmadığına,
b) Bununla birlikte, üyelerinin satış fiyatını belirlemeye yönelik uygulamalarının 4054
sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında ihlal teşkil edebilecek nitelikte olması nedeniyle,
bu uygulamaların sona erdirilmesini teminen 4054 sayılı Kanun 9. maddesinin üçüncü
10-08/70-34
7
fıkrası uyarınca Manavgat Fırın İşletmecileri Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği’ne
görüş yazısı gönderilmesi hususunda Başkanlığın görevlendirilmesine, 280
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy