MANOWSKA AND OTHERS v. POLAND - [Polish Translation] by the Polish Ministry of Justice

© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/sprawiedliwosc [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice]

Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Ministerstwo Sprawiedliwości, https://www.gov.pl/web/justice [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości]

Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA

SEKCJA PIERWSZA

DECYZJA

Skarga nr 51455/21
Małgorzata MANOWSKA przeciwko Polsce
i 5 innych skarg
(zob. załączony wykaz)

Europejski Trybunał Praw Człowieka (Sekcja Pierwsza), obradujący w dniu 1 kwietnia 2025 r. jako Izba w składzie:

 Ivana Jelić, Przewodnicząca,
 Alena Poláčková,
 Raffaele Sabato,
 Frédéric Krenc,
 Alain Chablais,
 Artūrs Kučs,
 Anna Adamska-Gallant, Sędziowie
oraz Ilse Freiwirth, Kanclerz Sekcji,

mając na względzie powyższe skargi złożone w różnych terminach wskazanych w załączonej tabeli,

mając na względzie uwagi przedstawione przez pozwany Rząd oraz przekazane w odpowiedzi uwagi skarżących,

mając na względzie uwagi przedstawione przez Helsińską Fundację Praw Człowieka, której Przewodniczący Sekcji udzielił zgody na interwencję (zgodnie z art. 36 ust. 2 Konwencji [o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności] i Regułą 44 § 2 Regulaminu Trybunału),

Po naradzie postanawia, co następuje:

WPROWADZENIE

1. Sprawa dotyczy skarg złożonych przez skarżących na podstawie art. 6 Konwencji w związku z różnymi postępowaniami krajowymi, w których nie uczestniczyli, a które miały na celu zbadanie uchwały Krajowej Rady Sądownictwa, która posłużyła za podstawę ich powołania na stanowiska sędziowskie w Izbie Cywilnej Sądu Najwyższego.

FAKTY

2. Lista skarżących znajduje się w załączniku.

3. Rząd RP („Rząd”) był reprezentowany przez swojego Pełnomocnika, J. Sobczaka, z Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

4. Przedstawione przez strony okoliczności faktyczne sprawy można streścić w następujący sposób.

5. Pani M. Manowska jest sędzią od 1996 r. W 2004 r. została powołana do Sądu Apelacyjnego w Warszawie. W 2010 r. uzyskała stopień doktora habilitowanego nauk prawnych na Uniwersytecie Warszawskim. W okresie od marca do listopada 2007 r. pełniła funkcję wiceministra sprawiedliwości odpowiedzialnego za sądownictwo, przy Ministrze Z. Ziobro. W 2016 r. Minister Sprawiedliwości powołał ją na stanowisko Dyrektora Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury; funkcję tę pełniła do 2020 r.

6. Pan K. Zaradkiewicz jest adiunktem na Uniwersytecie Warszawskim od 2000 r. W 2014 r. uzyskał stopień doktora habilitowanego na tym uniwersytecie. W latach 2001-2016 pracował w Trybunale Konstytucyjnym. W 2017 r. został powołany na stanowisko Dyrektora Departamentu Prawa Administracyjnego Ministerstwa Sprawiedliwości przy Ministrze Z. Ziobro.

7. Pan M. Krajewski jest radcą prawnym od 1999 r. W 2012 r. uzyskał stopień doktora habilitowanego nauk prawnych na Uniwersytecie Warszawskim i jest adiunktem na tej uczelni.

8. Pani J. Misztal-Konecka jest sędzią od 2007 r. W 2016 r. została powołana do Sądu Okręgowego w Lublinie, a następnie oddelegowana do Sądu Apelacyjnego w Lublinie. Od 2005 r. wykłada na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II, a w 2012 r. uzyskała na tej uczelni stopień doktora habilitowanego nauk prawnych.

9. Pan J. Grela jest sędzią od 1997 r. W 2008 r. został powołany do Sądu Apelacyjnego w Gdańsku. Od 2009 r. jest wykładowcą Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury.

10. Pan T. Szanciło jest sędzią od 2007 r. W 2017 r. został powołany do Sądu Apelacyjnego w Warszawie. W 2015 r. uzyskał stopień doktora habilitowanego nauk prawnych na Uniwersytecie Warszawskim i był wykładowcą na różnych uniwersytetach, a także w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury.

11. W dniu 24 maja 2018 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej obwieścił, że w Sądzie Najwyższym są czterdzieści cztery nieobsadzone stanowiska, z czego siedem w Izbie Cywilnej (zob. również Advance Pharma sp. z o.o. przeciwko Polsce, nr 1469/20, § 26, 3 lutego 2022 r.). Obwieszenie zostało opublikowane w dniu 29 czerwca 2018 r.

12. O stanowiska w Izbie Cywilnej ubiegało się dwudziestu siedmiu kandydatów, w tym wszyscy skarżący w niniejszej sprawie, jak również Pan J. Sadomski, który również złożył skargę do Trybunału (zob. Sadomski przeciwko Polsce, nr 56297/21, 9 maja 2025 r.).

13. Postępowanie konkursowe zostało przeprowadzone przez Krajową Radę Sądownictwa („KRS”) powołaną na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o KRS oraz niektórych innych ustaw („Ustawa nowelizująca z 2017 r.”; szczegółowe informacje zob. Advance Pharma sp. z o.o, cyt. powyżej, §§ 11‑15).

14. W dniu 5 maja 2017 r. Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka (ODIHR) Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) przyjęło opinię końcową w sprawie projektu [Ustawy nowelizującej z 2017 r.]. W opinii stwierdzono, że „zmiany budzą poważne obawy związane z podstawowymi zasadami demokracji, w szczególności podziałem władz i niezależnością władzy sądowniczej” (bardziej dokładny cytat zob. w Advance Pharma, cyt. powyżej, § 172).

15. W dniu 3 listopada 2017 r. ODHIR wydał opinię w sprawie niektórych przepisów projektu Ustawy o Sądzie Najwyższym (zob. Advance Pharma, cyt. powyżej, § 173). Powtórzyła swoje „zalecenie, aby odstąpić od zasady wyboru sędziów-członków [KRS] przez Sejm, a zamiast tego zapewnić, że będą oni nadal wybierani przez środowisko sędziowskie”.

16. W dniu 11 października 2017 r. Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy (PACE) przyjęło Rezolucję nr 2188 (2017) zatytułowaną „Nowe zagrożenia praworządności w państwach członkowskich Rady Europy”. Polskie władze zostały wezwane do powstrzymania się od przeprowadzania jakichkolwiek reform, które zagrażałyby poszanowaniu rządów prawa, a w szczególności niezawisłości sądownictwa, a w tym kontekście do powstrzymania się od nowelizacji ustawy z 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa w sposób, który zmodyfikowałby procedurę powoływania sędziów do Rady i ustanowiłby polityczną kontrolę nad procesem powoływania członków sądownictwa.

17. W dniu 11 grudnia 2017 r. Europejska Komisja na rzecz Demokracji przez Prawo („Komisja Wenecka”) przyjęła opinię w sprawie projektu [ustawy nowelizującej z 2017 r.], w sprawie projektu [ustawy o Sądzie Najwyższym z 2017 r.], zaproponowanych przez Prezydenta RP oraz w sprawie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (zob. Advance Pharma, cyt. powyżej, § 182). Stanowiła ona, że nowelizacje „poddają sądownictwo bezpośredniej kontroli większości parlamentarnej i Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej”. Jest to sprzeczne z samą ideą podziału władz (...) oraz niezawisłości sędziowskiej”.

18. W dniu 12 października 2017 r. Rada Konsultacyjna Sędziów Europejskich („CCJE”) przyjęła „Opinię Biura CCJE na wniosek polskiej Krajowej Rady Sądownictwa o przedstawienie opinii w sprawie przedstawionego przez Prezydenta RP projektu ustawy z września 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa i niektórych innych ustaw”. CCJE wyraziło „głębokie zaniepokojenie skutkami projektu ustawy dla zasady podziału władzy, jak również dla niezależności sądownictwa, ponieważ w praktyce oznacza to przeniesienie uprawnień do powoływania członków Krajowej Rady Sądownictwa z władzy sądowniczej na władzę ustawodawczą” (zob. Advance Pharma, cyt. powyżej, § 186).

19. W grudniu 2017 r. GRECO, Grupa Państw Przeciwko Korupcji, podjęła decyzję o zastosowaniu wobec Polski swojej procedury ad hoc. W związku z tym GRECO na 80. posiedzeniu plenarnym (Strasburg, 18-22 czerwca 2018 r.) przyjęła uzupełnienie do Raportu z oceny IV rundy w sprawie Polski (Zasada 34). Zalecono zmianę przepisów dotyczących wyboru sędziów do KRS i ponowne rozważenie ostatnich zmian w Sądzie Najwyższym (zob. Advance Pharma, cyt. powyżej, § 189).

20. Obwieszczenie o wolnych stanowiskach wywołało publiczną debatę.

21. W komunikacie prasowym z dnia 14 lipca 2018 r. zarząd Stowarzyszenia Sędziów Polskich Iustitia (dalej „Iustitia”) wyraził pogląd, że konkursy ogłoszone przez Prezydenta w dniu 24 maja 2018 r. były nieważne z uwagi na niekonstytucyjność zastosowanej procedury oraz brak kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów na obwieszczeniu Prezydenta. Na tej podstawie uznał, że wybór sędziów Sądu Najwyższego byłby nieważny.

22. W dniu 20 lipca 2018 r. Fundacja im. Stefana Batorego opublikowała opinię napisaną przez jedną ze swoich grup ekspertów (Zespół Ekspertów Prawnych), w której podniosła podobne argumenty, dochodząc do następujących wniosków:

„Nieważność [obwieszczenia] inicjującego procedurę powołania sędziów SN i NSA powoduje nieważność owej procedury, a w ramach nieważnej procedury nie ma możliwości ważnego obsadzenia stanowisk sędziów SN i NSA. Osoby kandydujące na stanowiska sędziów SN i NSA muszą liczyć się z tym, że powołanie na te stanowiska będzie nieważne, a tym samym w świetle obowiązującego prawa nie będą sędziami SN i NSA”.

23. W dniu 22 lipca 2018 r. Iustitia opublikowała uchwałę swojego zarządu, w której powtórzyła, że konkursy ogłoszone przez Prezydenta RP były jej zdaniem nieważne i że stowarzyszenie będzie wspierać wszystkich uczestników konkursu, którzy zaskarżą decyzje KRS do Naczelnego Sądu Administracyjnego, kwestionując ważność trybu konkursowego. Ponadto dodano, że „prawnicy czynnie zaangażowani w demontaż zasad demokratycznego państwa prawa oraz gwarancji należytej ochrony obywateli przez niezależne sądy, powinni liczyć się z poważnym zagrożeniem dla swojej zawodowej i obywatelskiej reputacji”. W dniu 26 lipca 2018 r. Iustitia wydała wspólne oświadczenie z innym stowarzyszeniem polskich sędziów - Themis - w którym powtórzyła, że tryb konkursowy do Sądu Najwyższego był nieważny.

24. Nawet niektóre osoby biorące udział w konkursie na stanowiska w innych izbach Sądu Najwyższego publicznie zgłaszały wątpliwości co do jego ważności. W dniu 3 sierpnia 2018 r. sędzia P. Gąciarek[1] udzielił wywiadu radiowego, w którym stwierdził, że bierze udział w konkursie, ponieważ zamierza poddać jego ważność kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. W dniu 22 sierpnia 2018 r., podczas przesłuchania w KRS po zgłoszeniu swojej kandydatury na stanowisko w Izbie Karnej, oświadczył:

„[...] Zamierzam doprowadzić tę ustawę przed niezawisły Naczelny Sąd Administracyjny, żebyśmy wszyscy sędziowie i wszyscy wiedzieli, czy ta ustawa o Sądzie Najwyższym jest zgodna z Konstytucją, czy Krajowa Rada Sądownictwa, wybrana przez Sejm, jest [w istocie] Krajową Radą Sądownictwa, bo są poważne wątpliwości, czy ten organ działa zgodnie z prawem i, po trzecie, czy obwieszczenie Prezydenta, obarczone brakiem kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów, wbrew Konstytucji, jest ważne, [i] czy ten konkurs jest ważny. Wszyscy mają prawo wiedzieć, czy, startując na najwyższy urząd sądowy w Polsce, uczestniczą w legalnym konkursie, na podstawie ustawy zgodnej z Konstytucją. Trzeba to poddać kontroli. Jeśli wszystko jest w porządku, to niech niezawisły sąd, czyli Naczelny Sąd Administracyjny, się w tej kwestii wypowie. Ja zamierzam skorzystać z takich środków zaskarżenia, bo uważam, że transparentność jest najważniejsza”.

W dniu 23 sierpnia 2018 r. sędzia A. Tomczak, ubiegający się o stanowisko w nowo utworzonej Izbie Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego, podniósł podobne wątpliwości i zadeklarował podobne intencje podczas przesłuchania w KRS. Następnie, gdy nie został rekomendowany na to stanowisko, złożył odwołanie od uchwały KRS dotyczącej jego kandydatury, o czym poinformowała prasa w dniu 19 września 2018 r.

25. W dniu 23 sierpnia 2018 r. szereg polskich organizacji pozarządowych, w tym stowarzyszenia sędziów, prokuratorów i prawników, opublikowało publiczny apel do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, wzywając go do niepowoływania osób rekomendowanych w wyniku toczącej się procedury. Tego samego dnia do apelu przyłączyli się prezesi Naczelnej Rady Adwokackiej oraz Krajowej Rady Radców Prawnych.

26. W dniu 29 sierpnia 2018 r. Naczelna Rada Adwokacka podjęła uchwałę nr 45/2018, w której przedstawiła następującą opinię:

„§ 1. podstawy prawne oraz sposób wyłaniania kandydatów na sędziów Sądu Najwyższego naruszają standardy konstytucyjne oraz wspólne zasady prawa Unii Europejskiej.

2. sposób wyłaniania kandydatów jest nietransparentny, pospieszny, niegwarantujący wyboru osób spełniających standardy powołania na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego, co podważa autorytet Sądu Najwyższego i zapadających w nim orzeczeń.

3. wątpliwości co do zgodności z prawem Unii Europejskiej oraz Konstytucją RP dotyczące ustaw o Krajowej Radzie Sądownictwa, o Sądzie Najwyższym dostrzeżone w postanowieniu TSUE w sprawie Celmer, w procedurze wszczętej przez Komisję Europejską, w postanowieniu SN o zastosowaniu środka tymczasowego i o przedstawieniu pytań prejudycjalnych TSUE oraz w stanowiskach Komisji Weneckiej i raporcie ONZ, nakazują powstrzymanie się od pospiesznego stosowania kwestionowanego prawa.

4. przestrzeganie i wykonywanie orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest obowiązkiem każdego państwa członkowskiego Unii Europejskiej.

5. przestrzeganie i wykonywanie orzeczeń Sądu Najwyższego jest obowiązkiem wszystkich organów władzy publicznej.

Mając powyższe na uwadze, Naczelna Rada Adwokacka zwróciła się z apelem do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o powstrzymanie się z powołaniem przedstawionych kandydatów na stanowiska sędziów Sądu Najwyższego.”

27. W dniu 28 sierpnia 2018 r. KRS wydała uchwałę nr 330/2018 rekomendującą siedmiu kandydatów - w tym wszystkich sześciu skarżących w niniejszej sprawie - do powołania na stanowiska sędziów w Izbie Cywilnej Sądu Najwyższego (punkt pierwszy uchwały). KRS postanowiła nie rekomendować innych kandydatów (punkt drugi uchwały), w tym Pana Sadomskiego (zob. Advance Pharma sp. z o.o., cyt. powyżej, § 34).

28. Proces powiadamiania wybranych kandydatów na podstawie uchwały nr 330/2018 rozpoczął się 13 września 2018 r. Kandydaci otrzymali zawiadomienia we wrześniu 2018 r. W odniesieniu do skarżących w niniejszej sprawie, p. Zaradkiewicz otrzymał swój odpis w dniu 13 września; p. Grela i p. Krajewski - w dniu 17 września; p. Misztal-Konecka - w dniu 20 września; a p. Manowska i p. Szanciło - w dniu 21 września 2018 r. Ostatnia kandydatka rekomendowana uchwałą otrzymała swój odpis w dniu 24 września 2018 r.

29. W różnych terminach część kandydatów, którzy nie zostali rekomendowani przez KRS, w tym p. Sadomski (zob. paragraf 12 powyżej), wniosła do Naczelnego Sądu Administracyjnego odwołania od uchwały KRS nr 330/2018. P. Sadomski złożył swoje odwołanie w dniu 1 października 2018 r. za pośrednictwem KRS, zgodnie z wymogami odpowiednich przepisów. Argumentował, że (1) obwieszczenie Prezydenta o wolnych stanowiskach w Sądzie Najwyższym zostało wydane bez kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów, a zatem z naruszeniem art. 144 ust. 2 Konstytucji; (2) sędziowie-członkowie KRS zostali wybrani do niej z naruszeniem Konstytucji; (3) procedura konkursowa przed KRS była wadliwa, a wybór dokonany przez ten organ naruszył konstytucyjne prawo równego dostępu do służby publicznej; oraz (4) procedura konkursowa została zaprojektowana w taki sposób, że p. Sadomski został pozbawiony skutecznego środka odwoławczego. KRS nie powiadomiła skarżących o odwołaniu p. Sadomskiego.

30. Wnosząc odwołanie, p. Sadomski powołał się na art. 44 ust. 1a ustawy o KRS, który ówcześnie stanowił, że w sprawach indywidualnych dotyczących powołania do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Sądu Najwyższego odwołanie przysługuje do Naczelnego Sądu Administracyjnego.

31. W trakcie trwania konkursu – a zatem przed wniesieniem ww. odwołań – ustawą z dnia 20 lipca 2018 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie w dniu 27 lipca 2018 r. do art. 44 ustawy o KRS dodano ust. 1b i 4. ust. 1b stanowił, że o ile wszyscy uczestnicy postępowania (w tym ci, którzy otrzymali rekomendację) nie zaskarżyli uchwały KRS w indywidualnych sprawach dotyczących powołania do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Sądu Najwyższego, uchwała ta stawała się prawomocna w całości (zob. także Advance Pharma sp. z o.o., cyt. powyżej, § 100).

32. KRS przekazała odwołania od uchwały nr 330/2018 do Naczelnego Sądu Administracyjnego dopiero 9 listopada 2018 r.

33. W dniu 20 września 2018 r. jeden z pozostałych uczestników konkursu złożył do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosek o udzielenie zabezpieczenia przed wniesieniem odwołania o uchylenie uchwały KRS nr 330/2018. W dniu 27 września 2018 r. Naczelny Sąd Administracyjny wydał postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia i wstrzymaniu wykonania tej uchwały zarówno w części rekomendującej powołanie siedmiu kandydatów do Izby Cywilnej Sądu Najwyższego (w tym skarżących), jak i w części nierekomendującej wnoszącego odwołanie (sygn. akt II GW 27/18). Decyzja o wydaniu postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia została ogłoszona przez krajowe media kolejnego dnia. Postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia zostało doręczone pełnomocnikowi uczestnika oraz do KRS.

34. W dniu 1 października 2018 r. p. Sadomski wystąpił bezpośrednio do Naczelnego Sądu Administracyjnego z wnioskiem o wstrzymanie wykonania uchwały KRS nr 330/2018 i udzielenie zabezpieczenia.

35. W dniu 8 października 2018 r. Naczelny Sąd Administracyjny (sygn. akt II GW 31/18) wydał postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia wstrzymujące wykonanie tej uchwały zarówno w części rekomendującej siedmiu kandydatów do Izby Sądu Najwyższego (w tym skarżących), jak i w części nierekomendującej p. Sadomskiego. Sąd uznał, że wstrzymanie wykonania było możliwe, ponieważ spełniona została przesłanka, zgodnie z którą wykonanie decyzji mogłoby spowodować niepowetowaną szkodę dla strony. Zauważył również, że skarga p. Sadomskiego na uchwałę nie została przekazana przez KRS do Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. paragraf 32 powyżej).

36. Naczelny Sąd Administracyjny zarządził, że postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia zostanie doręczone pełnomocnikowi p. Sadomskiego oraz KRS; postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia nie zostało doręczone osobom rekomendowanym przez KRS i wymienionym przez p. Sadomskiego w skardze (w tym skarżącym) ani Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej.

37. W dniu 8 października 2018 r. przewodniczący KRS przedłożył Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej uchwałę nr 330/2018.

38. W dniu 9 października 2018 r. Sadomski przekazał postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia z dnia 8 października 2018 r. KRS i Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej, informując ich, że jest ono wiążące i wykonalne.

39. W dniu 10 października 2018 r. w trakcie rozpatrywania odwołań i wbrew postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego o wstrzymaniu wykonania uchwały nr 330/2018 Prezydent RP podjął decyzję o powołaniu kandydatów rekomendowanych w tej uchwale przez KRS, w tym skarżących. Tego samego dnia Prezydent wręczył im akty powołania i przyjął od nich ślubowanie (zob. także Advance Pharma sp. z o.o, cyt. powyżej, § 35).

40. W dniu 21 listopada 2018 r. Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej („TSUE”) z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie z odwołania p. Sadomskiego (sygn. akt II GOK 2/18). Uznał, że ostatnie zmiany w ustawie o KRS (zob. paragraf 31 powyżej) w praktyce wyłączają skuteczność odwołania wniesionego przez uczestnika, który nie został przedstawiony do powołania (zob. również Advance Pharma sp. z o.o., cyt. powyżej, §§ 46-48).

41. W wyroku z dnia 25 marca 2019 r. (sygn. akt K 12/18) Trybunał Konstytucyjny orzekł między innymi, że art. 44 ust. 1a ustawy o KRS dotyczący procedury kontroli sądowej poszczególnych uchwał KRS w sprawie wyboru sędziów jest niezgodny z art. 184 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (szerzej zob. Grzęda przeciwko Polsce [WI], nr 43572/18, §§ 60-62, 15 marca 2022 r.). W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że wszystkie postępowania prowadzone na podstawie niekonstytucyjnego przepisu, który uchylił, powinny zostać zakończone.

42. Następnie art. 44 został zmieniony ustawą z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o KRS oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych, która weszła w życie w dniu 23 maja 2019 r. Uchyliła ona § 44 ust. 1b i znowelizowała § 44 ust. 1, aby wyłączyć prawo do odwołania w indywidualnych sprawach dotyczących powołania na urząd sędziego Sądu Najwyższego. Ustawa dalej przewidywała jednak możliwość wniesienia odwołania w sprawach dotyczących powołania do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego sądu powszechnego. Ponadto art. 3 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r., stanowił, że „postępowanie w sprawach dotyczących odwołań od uchwał KRS w indywidualnych sprawach dotyczących powołania sędziów Sądu Najwyższego, które zostały wszczęte, ale niezakończone przed wejściem w życie niniejszej ustawy, zostaje umorzone z mocy prawa” (zob. także Advance Pharma sp. z o.o., cyt. powyżej, § 101).

43. W dniu 14 maja 2019 r. Prokurator Generalny zwrócił się do Naczelnego Sądu Administracyjnego o umorzenie postępowania wszczętego odwołaniami od uchwał KRS, mając na uwadze wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 marca 2019 r.

44. Naczelny Sąd Administracyjny, uznając, że został pozbawiony właściwości w kwestiach będących przedmiotem wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, który wcześniej skierował do TSUE, w uzupełniającym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym z dnia 26 czerwca 2019 r. zwrócił się do tego sądu o wydanie opinii w przedmiocie zgodności z prawem Unii nowych przepisów wprowadzonych ustawą z dnia 26 kwietnia 2019 r., podczas gdy w toku było rozpoznanie wniosku p. Sadomskiego o kontrolę sądową.

45. W dniu 2 marca 2021 r. TSUE wydał wyrok w sprawie A.B. i Inni (Powoływanie sędziów Sądu Najwyższego - skargi), C‑824/18, EU:C:2021:153 (zob. również Advance Pharma sp. z o.o., cyt. powyżej, §§ 207‑09), orzekając w sentencji, w istotnym zakresie, co następuje:

„§ 1. „W przypadku zmian w krajowym porządku prawnym, które, po pierwsze, pozbawiają sąd krajowy jego właściwości do orzekania w pierwszej i zarazem ostatniej instancji w przedmiocie odwołań wnoszonych przez kandydatów na stanowiska sędziowskie w sądzie takim jak Sąd Najwyższy (Polska) od rozstrzygnięcia organu takiego jak [KRS] o nieprzedstawieniu ich kandydatur i przedstawieniu Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej wniosku o powołanie innych kandydatów do pełnienia urzędu na tych stanowiskach, po drugie, przewidują umorzenie z mocy prawa niezakończonych jeszcze postępowań w sprawach takich odwołań, wykluczając możliwość dalszego ich prowadzenia lub ponownego wszczęcia, i po trzecie, pozbawiają w ten sposób taki sąd krajowy możliwości uzyskania odpowiedzi na pytania prejudycjalne, z którymi sąd ten zwrócił się do Trybunału:

[...]

– art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej [TUE] należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie takim zmianom, jeżeli okaże się – co powinien ocenić sąd odsyłający na podstawie wszystkich istotnych okoliczności – że zmiany te mogą wzbudzić w przekonaniu jednostek uzasadnione wątpliwości co do niepodatności sędziów powołanych przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie wspomnianych uchwał [KRS] na czynniki zewnętrze, w szczególności na bezpośrednie lub pośrednie wpływy władzy ustawodawczej i wykonawczej, oraz co do ich neutralności względem ścierających się przed nimi interesów i prowadzić w ten sposób do braku widocznych oznak niezawisłości lub bezstronności tych sędziów, co mogłoby podważyć zaufanie, jakie sądownictwo powinno budzić w jednostkach w społeczeństwie demokratycznym i w państwie prawnym.

W przypadku potwierdzenia naruszenia wspomnianych artykułów zasadę pierwszeństwa prawa Unii należy interpretować w ten sposób, że wymaga ona od sądu odsyłającego odstąpienia od zastosowania się do omawianych zmian w krajowym porządku prawnym, niezależnie od tego, czy mają one charakter ustawowy, czy konstytucyjny i w konsekwencji dalszego uznawania swojej wcześniejszej właściwości do rozpoznania spraw, które wpłynęły do niego przed zaistnieniem tych zmian.

2. Art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on przepisom zmieniającym obowiązujący stan prawa krajowego, na podstawie których:

– z jednej strony – mimo wniesienia przez kandydata na stanowisko sędziego sądu takiego jak Sąd Najwyższy odwołania od rozstrzygnięcia organu takiego jak KRS o nieprzedstawieniu jego kandydatury i o przedstawieniu Prezydentowi RP wniosku o powołanie innych kandydatów rozstrzygnięcie to jest prawomocne w zakresie dotyczącym przedstawienia owych innych kandydatów, w związku z czym odwołanie nie stanowi przeszkody dla powołania tych ostatnich przez Prezydenta RP, a ewentualne uchylenie wspomnianego rozstrzygnięcia w części dotyczącej nieprzedstawienia wniosku o powołanie odwołującego się kandydata nie może prowadzić do ponownej oceny sytuacji tego kandydata pod kątem ewentualnego powołania go na rozpatrywane stanowisko; oraz

– z drugiej strony – takie odwołanie nie może opierać się na zarzucie niewłaściwej oceny spełniania przez kandydatów kryteriów uwzględnianych przy podejmowaniu rozstrzygnięcia w przedmiocie przedstawienia wniosku o powołanie,

jeżeli okaże się – co powinien ocenić sąd odsyłający na podstawie wszystkich istotnych okoliczności – że przepisy te mogą wzbudzić w przekonaniu jednostek uzasadnione wątpliwości co do niepodatności sędziów powołanych w tym trybie przez Prezydenta RP na podstawie rozstrzygnięć organu takiego jak KRS na czynniki zewnętrzne, w szczególności na bezpośrednie lub pośrednie wpływy władzy ustawodawczej i wykonawczej, oraz co do ich neutralności względem ścierających się przed nimi interesów i prowadzić w ten sposób do braku widocznych oznak niezawisłości lub bezstronności tych sędziów, co mogłoby podważyć zaufanie, jakie sądownictwo powinno budzić w jednostkach w społeczeństwie demokratycznym i w państwie prawnym.

W przypadku potwierdzenia naruszenia art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE zasadę pierwszeństwa prawa Unii należy interpretować w ten sposób, że wymaga ona od sądu odsyłającego odstąpienia od stosowania tych przepisów na rzecz stosowania wcześniej obowiązujących przepisów krajowych oraz przeprowadzenia przez niego kontroli sądowej przewidzianej w tych ostatnich przepisach.

46. W dniu 6 maja 2021 r. Naczelny Sąd Administracyjny wydał wyrok co do istoty sprawy z odwołania A. Sadomskiego (sygn. akt II GOK 2/18). Sąd oddalił wniosek Prokuratora Generalnego o umorzenie toczącego się przed nim postępowania. Co do istoty sprawy (i) uchylił uchwałę KRS nr 330/2018 w części dotyczącej rekomendacji siedmiu kandydatów do powołania do Izby Cywilnej Sądu Najwyższego oraz (ii) uchylił uchwałę nr 330/2018 w części dotyczącej odmowy rekomendacji przez KRS innych kandydatów w zakresie, w jakim dotyczyła ona p. Sadomskiego (i umorzył postępowanie przed KRS w tym ostatnim zakresie).

47. W wyroku Naczelny Sąd Administracyjny uznał, zgodnie m.in. z wyrokiem TSUE z 2 marca 2021 r. (zob. paragraf 45 powyżej), że KRS nie dawała gwarancji niezależności od władzy ustawodawczej i wykonawczej w procesie powoływania sędziów. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, że postępowanie przed KRS dotyczyło prawa ubiegania się na jednakowych zasadach o przyjęcie do służby publicznej, a zatem prawa należącego do kategorii praw i wolności konstytucyjnych, do których odnosi się bezwzględny zakaz zamykania drogi sądowej wyrażony w art. 77 ust. 2 Konstytucji RP.

48. Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że zmiany wprowadzone ustawami z dnia 20 lipca 2018 r. i 26 kwietnia 2019 r. (zob. odpowiednio paragrafy 31 i 42 powyżej) miały na celu uniemożliwienie jakiejkolwiek kontroli sądowej powołań dokonanych w Sądzie Najwyższym po ukonstytuowaniu się KRS w składzie ustalonym w Ustawie nowelizującej z 2017 r. Z tego powodu sąd zdecydował się odstąpić od stosowania uregulowań wprowadzonych wyżej wymienioną nowelizacją.

49. Uznał ponadto, iż –- wobec tego, że prawo do sądu i efektywnej ochrony prawnej, w znaczeniu wynikającym z art. 45 ust. 1 w związku z art. 78 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP, jest tożsame z prawem do sądu i efektywną ochroną prawną w znaczeniu wynikającym z prawa unijnego (art. 19 ust. 1 TUE i art. 47 Karty Praw Podstawowych) oraz Konwencji (art. 6) – za uzasadniony trzeba uznać wniosek, że zamknięcie drogi sądowej w sprawach indywidualnych dotyczących powołania do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Sądu Najwyższego, w tym także w sprawach już zawisłych przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, nie jest zgodne ze standardem unijnym oraz korespondującym z nim standardem konstytucyjnym i konwencyjnym.

50. Sąd zwrócił także uwagę, że działania KRS w rozpatrywanej sprawie pokazały również, że celowo i bezpośrednio dążyła do uniemożliwienia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu przeprowadzenia kontroli sądowej uchwały o rekomendacji (oraz o braku rekomendacji) różnych kandydatów do Izby Cywilnej Sądu Najwyższego. KRS przekazała do Naczelnego Sądu Administracyjnego odwołanie wniesione przez p. Sadomskiego w dniu 1 października dopiero w dniu 9 listopada 2018 r., zaś w międzyczasie przekazała uchwałę Prezydentowi, aby ten powołał przedstawionych kandydatów (zob. paragrafy 32 i 37 powyżej).

51. Naczelny Sąd Administracyjny podzielił również pogląd Sądu Najwyższego prezentowany m.in. w uchwale z dnia 23 stycznia 2020 r. (szczegółowe informacje na ten temat, zob. Grzęda, cyt. powyżej, §§ 110-16), że obwieszczenie Prezydenta o wolnych stanowiskach w Sądzie Najwyższym wymagało dla swej ważności kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów.

52. Rozważając wpływ swojego wyroku na nominacje dokonane przez Prezydenta Rzeczypospolitej, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, że:

„§ 9. Należy również podkreślić i wyjaśnić, że konsekwencje orzeczenia w niniejszej sprawie nie dotyczą ważności i skuteczności prezydenckich aktów powołania na urząd sędziego Sądu Najwyższego, wydanych na podstawie zaleceń KRS w poddawanej kontroli uchwale.

W obecnej sytuacji prawnej akty takie nie podlegają kontroli sądowej i nie podlegają odwołaniu (pkt 133 i 145 wyroku TSUE z dnia 19 listopada 2019 r. oraz pkt 122 i 128 wyroku TSUE z dnia 2 marca 2021 r.)"

53. Naczelny Sąd Administracyjny doręczył wyrok p. Sadomskiemu (na adres jego pełnomocnika), jak również skarżącym (na ich adresy służbowe).

54. Naczelny Sąd Administracyjny wydał wyroki w trzech innych sprawach dotyczących powołania do Izby Cywilnej Sądu Najwyższego na podstawie uchwały nr 330/2018 (dwa w dniu 6 maja 2021 r., nr II GOK 3/18 i II GOK 5/18 oraz w dniu 13 maja 2021 r., nr II GOK 4/18), w którym stwierdził, że zaskarżona uchwała w zakresie, w jakim rekomendowała skarżących, została już uchylona wyrokiem wydanym w sprawie p. Sadomskiego (sygn. II GOK 2/18). Rozumowanie w tych sprawach było zasadniczo identyczne z tym przedstawionym w wyroku w sprawie p. Sadomskiego.

55. Ogłoszenie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 maja 2021 r. odbiło się szerokim echem w mediach. Komentatorzy wyrażali różne poglądy na temat tego, jakie wyrok ma konsekwencje dla ważności powołań dokonanych przez prezydenta, od pełnej akceptacji ważności nominacji nowych sędziów po otwarte jej kwestionowanie.

WŁAŚCIWE RAMY PRAWNE I PRAKTYKA

56. Właściwe ramy prawne i praktyka zostały szczegółowo przedstawione w wyrokach Trybunału w sprawach Advance Pharma sp. z o.o. (cyt. powyżej, § 95-225), Grzęda (cyt. powyżej, § 64-167) oraz Wałęsa przeciwko Polsce (nr 50849/21, § 106-21, 23 listopada 2023 r.).

SKARGA

57. Skarżący zarzucili, na podstawie art. 6 ust. 1 Konwencji, że ich prawo dostępu do sądu i rzetelnego procesu zostało naruszone w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym zakończonym wyrokiem z dnia 6 maja 2021 r. (sprawa nr II GOK 2/18), którego wynik bezpośrednio ich dotyczył. Zarzucili, że Naczelny Sąd Administracyjny nie powiadomił ich o wszczęciu tych postępowań ani o żadnych podjętych w nich postanowieniach (z wyjątkiem wyroku z dnia 6 maja 2021 r.), co spowodowało, że nie mogli wziąć udziału w tych postępowaniach.

58. Ponadto skarżący podnieśli, że choć Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, że zaskarżony wyrok nie poruszał kwestii ważności i skuteczności powołania ich przez Prezydenta na urząd sędziego Sądu Najwyższego, to uchylenie tym wyrokiem uchwały KRS nr 330/2018 z dnia 28 sierpnia 2018 r. w części dotyczącej skarżących naraziło ich na wątpliwości podnoszone w debacie publicznej co do ważności ich powołania.

PRAWO

59. Mając na uwadze podobny przedmiot wniesionych skarg, Trybunał uznaje za właściwe rozpatrzenie ich łącznie i rozstrzygnięcie w jednym postanowieniu.

60. Skarżący wnieśli skargi na podstawie art. 6 ust. 1 Konwencji, który, w części mającej zastosowanie do niniejszej sprawy, brzmi następująco:

„Każdy ma prawo do sprawiedliwego [...] rozpatrzenia jego sprawy [...] przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym [...]”.

(a)   Rząd

61. Rząd podniósł kilka zastrzeżeń wstępnych w oparciu o różne przesłanki.

62. Po pierwsze, Rząd stwierdził, że skargi należy uznać za niezgodne ratione materiae z Konwencją ze względu na rzekomy skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 marca 2022 r. w sprawie K 7/21 (zob. Wałęsa przeciwko Polsce, nr 50849/21, § 107‑08, 23 listopada 2023 r.). Rząd był zdania, że wyrok ten należy traktować jako emanację „konstytucyjnie uzasadnionego sprzeciwu” wobec uprawnień władczych Trybunału o charakterze orzeczniczym i interpretacyjnym, co sprawia, że art. 6 nie ma zastosowania w niniejszej sprawie (ibid., § 134-38).

63. Po drugie, Rząd podniósł, iż należy uznać, że skargi złożono po upływie sześciomiesięcznego terminu. Zdaniem Rządu skarżący, jako przedstawiciele zawodów prawniczych, wiedzieli lub powinni byli wiedzieć o zaskarżonym postępowaniu znacznie wcześniej niż w dniu, w którym otrzymali odpisy wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 maja 2021 r. W związku z tym i w odniesieniu do wszystkich skarżących Rząd powołał się na orzeczenie sądu powszechnego (wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 7 października 2019 r. w sprawie o sygn. I Aca 649/19), które zawierało odniesienie do postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2018 r. o udzieleniu zabezpieczenia. Ponadto Rząd podniósł, że p. Manowska została powołana na stanowisko Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, a tym samym z urzędu stała się członkiem KRS z dniem 26 maja 2020 r., a zatem powinna była wiedzieć o zaskarżonym postępowaniu najpóźniej w momencie jej powołania.

64. Rząd stwierdził także, iż skarżący mieli prawo zgłosić udział w zaskarżonym postępowaniu na podstawie art. 33 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ponadto, w opinii Rządu, skarżący mogli wnieść skargę konstytucyjną i roszczenie cywilne o odszkodowanie na podstawie art. 23 Kodeksu cywilnego. W oparciu o te argumenty Rząd dowodził, że skargi należy uznać za niedopuszczalne ze względu na niewyczerpanie krajowych środków odwoławczych.

65. Rząd podniósł również, że skarżący nie mogą twierdzić, że są ofiarami naruszenia przepisów Konwencji, z uwagi na fakt, że przebieg i wynik zaskarżonego postępowania nie wpłynął na ich prawa chronione na mocy Konwencji. Rząd oparł swój pogląd na fakcie, że w dniu 24 września 2018 r., tj. w dniu, w którym ostatnia osoba rekomendowana w uchwale KRS została o niej powiadomiona (zob. paragraf 28 powyżej), uchwała weszła w życie i stała się skuteczna, a zaskarżone postępowanie nie mogło mieć negatywnego wpływu na status skarżących jako sędziów Sądu Najwyższego, którzy zostali powołani na swoje stanowiska w dniu 10 października 2018 r. W konsekwencji Rząd twierdził, że skargi należy uznać za niezgodne ratione personae z Konwencją. Opierając się na tych samych argumentach, Rząd podniósł ponadto, że konsekwencje zaskarżonego postępowania nie osiągnęły minimalnego poziomu surowości, jaki jest wymagany, aby uznać, iż skarżący doznali istotnego uszczerbku.

(b)   Skarżący

66. W kwestii niedochowania sześciomiesięcznego terminu skarżący podnieśli, że termin ten nie mógł rozpocząć biegu, zanim strony nie zostały poinformowane przez właściwy organ publiczny o naruszeniu ich praw, co w ich przypadkach nastąpiło po doręczeniu wyroku z dnia 6 maja 2021 r., między majem a czerwcem 2021 r. Skarżący argumentowali ponadto, że to na pozwanym państwie spoczywał obowiązek dochowania należytej staranności, a nie na nich samych jako stronach wyłączonych z przedmiotowego postępowania.

67. Nie odnosząc się wyraźnie do powodów, dla których nie zgłosili udziału w zaskarżonym postępowaniu, skarżący kwestionowali zarzut Rządu dotyczący niewyczerpania krajowych środków odwoławczych, twierdząc, że ani skarga konstytucyjna, ani roszczenie o odszkodowanie nie mogą być uznane za odpowiednie i skuteczne środki odwoławcze w odniesieniu do ich skarg.

68. Skarżący nie przedstawili żadnych uwag dotyczących pozostałych zastrzeżeń zgłoszonych przez Rząd.

69. Helsińska Fundacja Praw Człowieka („Fundacja”) podniosła, że właściwe przepisy prawa nie regulują w sposób jednoznaczny katalogu uczestników postępowań dotyczących legalności uchwał KRS, a możliwość udziału w takich postępowaniach zależy od interesu prawnego zainteresowanego.

70. Fundacja argumentowała ponadto, że zazwyczaj osoba rekomendowana przez KRS miałaby interes prawny w uczestniczeniu w postępowaniu wszczętym przez kandydata, który nie został rekomendowany, ponieważ wynik takiego postępowania miałby bezpośredni wpływ na możliwość powołania zainteresowanej osoby. Fundacja zauważyła jednak, że w omawianej sprawie sytuacja była mniej oczywista, ponieważ rekomendowane osoby powołano pomimo toczącego się postępowania w sprawie zaskarżenia właściwej uchwały KRS. W tej sprawie Fundacja podniosła, że postępowanie w przedmiocie zgodności z prawem uchwały KRS nie wpływa bezpośrednio na status prawny powołanego sędziego, gdyż nie może prowadzić do złożenia takiego sędziego z urzędu ani do orzeczenia, że w rzeczywistości nie został on powołany.

71. Fundacja zauważyła ponadto, że status prawny takich sędziów był w praktyce kwestionowany, ale było to spowodowane nie tylko uchyleniem uchwały KRS, ale przede wszystkim niezgodnym z prawem składem KRS.

(a)   Uwagi wstępne

72. Na wstępie Trybunał zwraca uwagę, że chociaż rozpatrywane skargi podnoszą kwestię dostępu do sądu, skarżący nie twierdzili, że nie mieli możliwości wszczęcia jakiegokolwiek postępowania, w którym mogliby chronić swoje prawa obywatelskie. Zamiast tego wskazali konkretne postępowania krajowe, które zostały wszczęte przez stronę trzecią, a w których, jak twierdzili, powinni byli mieć możliwość uczestniczenia w celu zabezpieczenia swoich praw.

73. W związku z tym zakres niniejszej sprawy, wyznaczony skargą złożoną przez skarżących, nie obejmuje prawa skarżących do dostępu do sądu w ogólności, rozumianego jako prawo do wszczynania postępowań przed sądami w sprawach cywilnych w ogólności (zob. Golder przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 21 lutego 1975 r., § 36, Seria A nr 18), lecz ogranicza się do dostępu do określonych postępowań krajowych przed Naczelnym Sądem Administracyjnym.

74. Ponadto Trybunał zaznacza, że skarżący podnieśli również zarzut niedostatecznego powiadomienia o tym konkretnym postępowaniu. Trybunał zauważa z zaniepokojeniem, że skarżący nie zostali powiadomieni o toczącym się postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Odnotowuje również, że skarżący nie ubiegali się o udział w zaskarżonych postępowaniach i nie przedstawili żadnego wyjaśnienia tej decyzji (zob. paragrafy 64 i 67 powyżej). Trybunał rozpatrzy skargę dotyczącą niedostatecznego powiadomienia na podstawie art. 6 ust. 1 Konwencji tylko jednak wtedy, gdy najpierw ustali, że wyżej wymieniony artykuł ma zastosowanie w niniejszej sprawie (zob. Stichting Landgoed Steenbergen i Inni przeciwko Holandii, nr 19732/17, § 43, 16 lutego 2021 r., oraz Sukhorubchenko przeciwko Rosji, nr 69315/01, § 53, 10 lutego 2005 r.; zob. dalsze odesłania także w Rezolucji Komitetu Ministrów Rady Europy nr 77 (31) dla państw członkowskich o ochronie jednostki przed aktami administracji z dnia 28 września 1977 r. oraz Zaleceniu Rec(2004)20 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich w sprawie sądowej kontroli aktów administracyjnych z dnia 15 grudnia 2004 r.).

(b)   Zastosowanie art. 6 ust. 1 Konwencji do przedmiotowego postępowania

75. W związku z tym Trybunał w pierwszej kolejności rozważy, czy art. 6 ust. 1 Konwencji miał zastosowanie, w odniesieniu do skarżących, do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w sprawie o sygn. II GOK 2/18.

(i)      Ogólne zasady

76. Aby art. 6 ust. 1 miał zastosowanie w swoim aspekcie „cywilnym”, musi zachodzić „spór” (fr. contestation) co do „prawa”, o którym można powiedzieć – w oparciu o co najmniej dające się uzasadnić przesłanki – że jest uznawane w przepisach krajowych, niezależnie od tego, czy owo prawo jest chronione Konwencją.

77. Terminu „spór” nie należy interpretować zbyt technicznie i trzeba mu nadać „znaczenie materialne, a nie formalne” (zob. Le Compte, Van Leuven i De Meyere przeciwko Belgii, 23 czerwca 1981 r., § 45, Seria A nr. 43); spór musi być rzeczywisty i mieć poważny charakter; może dotyczyć nie tylko faktycznego istnienia prawa, ale również jego zakresu i sposobu jego wykonania; wreszcie wynik postępowania w sposób bezpośredni musi rozstrzygać o spornym prawie, dlatego też wątły związek lub odległe konsekwencje nie stanowią wystarczających przesłanek dla powołania art. 6 ust. 1 (zob. m.in, Baka przeciwko Węgrom [WI], nr 20261/12, § 100, 23 czerwca 2016 r.; Lupeni Greek Catholic Parish i Inni przeciwko Rumunii [WI], nr 76943/11, § 71, 29 listopada 2016 r.; Károly Nagy przeciwko Węgrom [WI], nr. 56665/09, § 60, 14 września 2017 r.; oraz Regner przeciwko Republice Czeskiej [WI], nr. 35289/11, § 99, 19 września 2017 r.). Wreszcie, prawo to musi mieć charakter „cywilny” (zob. Mennitto przeciwko Włochom [WI], nr 33804/96, § 23, ETPC 2000-X).

78. Art. 6 ust. 1 nie gwarantuje konkretnej treści „cywilnych praw i obowiązków” w prawie materialnym Układających się Stron: Trybunał nie może w drodze wykładni art. 6 ust. 1 stworzyć prawa materialnego, które nie znajduje podstaw w systemie danego państwa (zob. przykładowo Roche przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [WI], nr 32555/96, § 119, ETPC 2005‑X oraz Boulois przeciwko Luksemburgowi [WI], nr 37575/04, § 91, ETPC 2012; i Károly Nagy, cyt. powyżej, § 61).

79. Aby rozstrzygnąć, czy dane prawo ma podstawę w prawie krajowym, punktem wyjścia muszą być przepisy właściwego prawa i ich wykładnia przez sądy krajowe (zob. np. Al-Dulimi i Montana Management Inc. przeciwko Szwajcarii [WI], nr 5809/08, § 97, 21 czerwca 2016 r.).

80. W kwestii „cywilnego” charakteru tego prawa Trybunał zauważył, że stosunek pracy między podmiotem prawa publicznego, w tym państwem, a pracownikiem może opierać się, zgodnie z obowiązującymi przepisami krajowymi, na przepisach prawa pracy regulujących stosunki między osobami prywatnymi lub na zbiorze szczegółowych zasad regulujących służbę cywilną. Istnieją również systemy mieszane, łączące zasady prawa pracy mające zastosowanie w sektorze prywatnym z pewnymi szczególnymi zasadami mającymi zastosowanie do służby cywilnej (zob. Regner, cyt. powyżej, § 106).

81. W odniesieniu do urzędników państwowych zatrudnionych w służbie cywilnej, zgodnie z kryteriami ustanowionymi w sprawie Vilho Eskelinen i Inni przeciwko Finlandii [WI] (nr 63235/00, ETPC 2007-II, a także Grzęda, cyt. powyżej, § 292) pozwane państwo nie może powoływać się przed Trybunałem na status skarżącego jako urzędnika służby cywilnej w celu wyłączenia ochrony zawartej w art. 6, chyba że spełnione są dwa warunki. Po pierwsze państwo w prawie krajowym musi wyłączyć prawo dostępu do sądu dla stanowiska lub kategorii personelu, którego sprawa dotyczy. Po drugie wyłączenie to musi być uzasadnione w oparciu o obiektywne przesłanki interesu państwa. Aby wyłączenie było uzasadnione, nie wystarczy, aby państwo ustaliło, że dany urzędnik służby cywilnej uczestniczy w wykonywaniu władzy publicznej lub że między urzędnikiem służby cywilnej a państwem jako pracodawcą istnieje szczególna więź zaufania i lojalności. Zadaniem pozwanego państwa jest również wykazanie, że dany przedmiot sporu jest powiązany z wykonywaniem władzy państwowej lub że doszło do zakwestionowania szczególnej więzi. Z tego względu – co do zasady – nie może być uzasadnienia dla wyłączenia z gwarancji przewidzianych art. 6 zwykłych sporów pracowniczych, takich jak spory dotyczące wynagrodzenia, świadczeń lub podobnych uprawnień, na podstawie szczególnego charakteru relacji między konkretnym urzędnikiem służby cywilnej a danym państwem. W rezultacie zakłada się, że art. 6 ma zastosowanie. Pozwane Państwo ma za zadanie wykazać po pierwsze, że skarżący urzędnik cywilny nie ma prawa dostępu do sądu w świetle prawa krajowego oraz po drugie, że wyłączenie praw przysługujących na podstawie art. 6 w stosunku do urzędnika służby cywilnej jest uzasadnione (ibid., zob. także Baka, cyt. powyżej, § 103, i Regner, cyt. powyżej, § 107).

82. Chociaż Trybunał stwierdził w sprawie Vilho Eskelinen i Inni (cyt. powyżej, § 61), że jego tok rozumowania w tej sprawie ogranicza się do sytuacji urzędników służby cywilnej, to rozszerzył zastosowanie kryteriów ustalonych w tym wyroku na różne spory dotyczące sędziów. Zauważył, że chociaż sądownictwo nie jest częścią zwykłej służby cywilnej, jest uznawane za część typowej służby publicznej (zob. Baka, cyt. powyżej, § 104).

83. Trybunał stosował kryteria określone w wyroku Vilho Eskelinen i Inni (cyt. powyżej) do wszystkich rodzajów sporów dotyczących sędziów, w tym sporów dotyczących naboru/powołania (zob. Juričić przeciwko Chorwacji, nr 58222/09, z dnia 26 lipca 2011 r.), kariery zawodowej/awansu (zob. Dzhidzheva-Trendafilova przeciwko Bułgarii (dec.), nr 12628/09, z dnia 9 października 2012 r. oraz Tsanova-Gecheva przeciwko Bułgarii, nr 43800/12, z dnia 15 września 2015 r., §§ 85-87), przeniesienia (zob. Tosti przeciwko Włochom (dec.). nr 27791/06, z dnia 12 maja 2009 r. i Bilgen przeciwko Turcji, nr 1571/07, § 79, z dnia 9 marca 2021 r.), zawieszenia (zob. Paluda przeciwko Słowacji, nr 33392/12, §§ 33-34, z dnia 23 maja 2017 r. oraz Camelia Bogdan przeciwko Rumunii, nr 36889/18, § 70, z dnia 20 października 2020 r.), postępowania dyscyplinarnego (zob. Ramos Nunes de Carvalho e Sá przeciwko Portugalii [WI], nr 55391/13 i 2 inne, § 120, z dnia 6 listopada 2018 r.; Di Giovanni przeciwko Włochom, nr 51160/06, §§ 36-37, z dnia 9 lipca 2013 r.; oraz Eminağaoğlu przeciwko Turcji, nr 76521/12, § 80, z dnia 9 marca 2021 r.), złożenia z urzędu (zob. Oleksandr Volkov przeciwko Ukrainie, nr 21722/11, §§ 91 i 96, ETPC 2013; Kulykov i Inni przeciwko Ukrainie, nr 5114/09 i 17 innych, §§ 118 i 132, z dnia 19 stycznia 2017 r.; Sturua przeciwko Gruzji, nr 45729/05, § 27, z dnia 28 marca 2017 r.; Kamenos przeciwko Cyprowi, nr 147/07, §§ 82-88, z dnia 31 października 2017 r.; oraz Olujić przeciwko Chorwacji, nr 22330/05, §§ 31-43, z dnia 5 lutego 2009 r.), obniżenia wynagrodzenia w następstwie skazania za poważne przewinienie dyscyplinarne (zob. Harabin przeciwko Słowacji, nr 58688/11, §§ 118-23, z dnia 20 listopada 2012 r.), usunięcia ze stanowiska (np. Prezesa Sądu Najwyższego, Prezesa Sądu Apelacyjnego lub Wiceprezesa Sądu Okręgowego) przy jednoczesnym zachowaniu urzędu sędziego (zob. Baka, cyt. powyżej, §§ 34 i 107-11; Denisov przeciwko Ukrainie [WI], nr 76639/11, § 54, z dnia 25 września 2018 r.; oraz Broda i Bojara przeciwko Polsce, nr 26691/18 i 27367/18, §§ 121-23, z dnia 29 czerwca 2021 r.) lub pozbawienia sędziów możliwości wykonywania funkcji sędziowskich po reformie prawnej (zob. Gumenyuk i Inni przeciwko Ukrainie, nr 11423/19, §§ 61 i 65-67, z dnia 22 lipca 2021 r.).

(ii)    Zastosowanie powyższych zasad w niniejszej sprawie

84. Skarżący zarzucili, że postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym (w sprawie o sygn. akt II GOK 2/18) zostało przeprowadzone bez ich udziału, mimo że ich zdaniem wynik tego postępowania bezpośrednio ich dotyczył.

85. Trybunał zauważył, że w formularzach skargi skarżący nie wskazali wyraźnie żadnych konkretnych praw obywatelskich, które ich zdaniem ustalono w trakcie rozpatrywanego postępowania lub o których postępowanie w sposób bezpośredni by rozstrzygało. Twierdzili oni jedynie, że uchylenie uchwały KRS przez Naczelny Sąd Administracyjny naraziło ich na wątpliwości podnoszone w debacie publicznej co do zasadności ich powołania.

86. W tym kontekście Trybunał zauważa, że skarżący wyraźnie przyznali, iż Naczelny Sąd Administracyjny nie zakwestionował ważności ani skuteczności ich powołania do Sądu Najwyższego (zob. paragraf 52 powyżej).

87. Niemniej jednak skarżący rozwinęli swoje argumenty na późniejszym etapie postępowania, zasadniczo twierdząc, że odmowa przyznania im dostępu do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym naruszyła ich prawo do (i) dobrego imienia, w zakresie, w jakim wyrok kończący postępowanie miał ten skutek, że koledzy sędziowie zaatakowali honor i dobre imię skarżących, co z kolei doprowadziło do ataków medialnych na ich umiejętności i uczciwość; oraz (ii) pracy, rozumianej jako prawo do samorealizacji ich dążeń do zajęcia stanowisk sędziów wyższego szczebla, a tym samym do cieszenia się z „owoców ich pracy”.

88. Trybunał odniesie się kolejno do wyżej wymienionych praw, sprawdzając w szczególności: (i) czy powołane prawa istniały; (ii) czy konkretne postępowanie, w którym skarżący chcieli uczestniczyć, przedstawiało rzeczywisty i poważny „spór” co do tych praw; oraz (iii) czy postępowanie to bezpośrednio rozstrzygało o tych prawach.

(α)     Prawo do dobrego imienia

89. Po pierwsze, Trybunał zauważa, że istnienie i „cywilny" charakter prawa do dobrego imienia są dobrze ugruntowane (zob. Helmers przeciwko Szwecji, z dnia 29 października 1991 r., 27, Seria A nr 212-A). Jakkolwiek w tym kontekście jasne jest, że art. 6 Konwencji ma zastosowanie do postępowań o zniesławienie (zob. Tołstoj Miłosławski przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, z dnia 13 lipca 1995 r., § 58, Seria A nr 316-B), Trybunał zaznacza, że skarżący nie wszczęli żadnego postępowania tego rodzaju; nie twierdzili również, że mimo podjętych starań nie byli w stanie wszcząć jakiegokolwiek postępowania mającego na celu ochronę ich dobrego imienia. Zamiast tego, jak wspomniano powyżej, skarżący dowodzili, że należało dopuścić ich do udziału w zaskarżonym postępowaniu, które ich zdaniem wywarło negatywny wpływ na ich reputację.

90. Trybunał zauważa, że rzeczone postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym miały na celu zbadanie ważności uchwały KRS nr 330/2018 (zob. paragrafy 29-30 powyżej). Tym samym „spór” w ramach tego postępowania dotyczył tego, czy zaskarżona uchwała została wydana z naruszeniem obowiązujących przepisów. Nic w treści wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego ani w jego uzasadnieniu nie wskazuje na to, że prawo skarżących do dobrego imienia – w zakresie jego istnienia, zakresu czy wykonywania – stanowiło w jakimkolwiek momencie przedmiot postępowania przed tym sądem. W związku z tym Trybunałowi trudno jest przyjąć, że postępowanie, w którym skarżący chcieli uczestniczyć, stanowiło „rzeczywisty i poważny spór” dotyczący ich prawa do dobrego imienia, a związek między zaskarżonym postępowaniem a reputacją skarżących jest zbyt odległy, aby można było zastosować art. 6 ust. 1.

91. Mając to na uwadze, Trybunał uznaje za stosowne, aby udzielić odpowiedzi również na pytanie, czy zaskarżone postępowanie „bezpośrednio rozstrzygało” o prawie skarżących do dobrego imienia, w zakresie, w jakim twierdzili oni, że przedmiotowy wyrok naraził ich na wątpliwości co do ważności ich powołania.

92. W związku z tym Trybunał uznaje, że należy wziąć pod uwagę szerszy kontekst zaskarżonego postępowania, i zauważa, że wątpliwości co do ważności konkursu, w którym uczestniczyli skarżący, wyrażone zostały po raz pierwszy już dwa tygodnie po publikacji obwieszczenia o konkursie przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (zob. paragrafy 11 i 21 powyżej). Co najważniejsze dla prawa, na które powołują się skarżący, obawy co do potencjalnych konsekwencji dla dobrego imienia osób biorących udział w konkursie również wyrażono już wcześniej (zob. paragraf 23 powyżej).

93. Ponadto Trybunał powtarza, że w tamtym czasie wszyscy skarżący byli prawnikami o bogatym doświadczeniu (zob. paragrafy 5‑10 powyżej).

94. W związku z tym Trybunał nie może przystać na stwierdzenie, że biorąc pod uwagę profile i doświadczenie skarżących, mogli oni nie zdawać sobie sprawy z debaty publicznej, zarówno w Polsce, jak i na arenie międzynarodowej, na temat konkursu, w którym uczestniczyli, a zwłaszcza różnych wątpliwości zgłaszanych co do jego ważności (zob. paragrafy 14-26 powyżej).

95. Trybunał uważa ponadto, że w tym miejscu należy również powtórzyć okoliczności powołania skarżących. Trybunał odniósł się w szczególności do faktu, że (i) KRS zwlekała z przekazaniem złożonych do niej odwołań od uchwały nr 330/2018 (zob. paragrafy 32 i 50 powyżej) oraz że (ii) Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej powołał skarżących pomimo publicznych wezwań, aby tego nie czynił (zob. paragrafy 25-26 powyżej), oraz pomimo wiążących postanowień o udzieleniu zabezpieczenia, wydanych przez Naczelny Sąd Administracyjny, który wstrzymał wykonanie tej uchwały (zob. paragraf 39 powyżej). Wreszcie Trybunał uznaje za istotne i podkreśla, że o ile powołanie na stanowisko sędziowskie jest aktem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, o tyle osoba powołana nie staje się sędzią Sądu Najwyższego na mocy samego tego aktu, lecz musi aktywnie złożyć ślubowanie. Wszyscy kandydaci, pomimo argumentów podnoszonych przez organizacje sędziowskie i prawników co do ważności konkursu, dobrowolnie złożyli to ślubowanie.

96. Trybunał powtarza swoje ustalenia w sprawie Advance Pharma sp. z o.o. (cyt. powyżej), gdzie dokonał analizy zmian legislacyjnych (zob. paragraf 31 i 42 powyżej) i działań podjętych przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w ramach procesu powołania:

„§ 334. [...] że zarówno ingerencja ustawodawcy w toczącą się sądową kontrolę legalności uchwały KRS nr 330/2018, jak i powołanie przez Prezydenta RP siedmiu sędziów do Izby Cywilnej na podstawie zaskarżonej uchwały, pomimo że jej wykonanie zostało zawieszone do czasu złożenia odwołań kwestionujących jej legalność, stanowiły oczywiste naruszenie prawa krajowego. Zachowanie najwyższego organu wykonawczego państwa, który poprzez umyślne działania lekceważące wiążące orzeczenie sądowe i poprzez faits accomplis ingeruje w działanie wymiaru sprawiedliwości, aby zniweczyć i pozbawić znaczenia toczącą się kontrolę sądową powoływania sędziów, można określić jedynie jako rażące naruszenie zasady praworządności.

[...]”.

97. Skarżący, świadomie uczestnicząc w budzącym poważne wątpliwości procesie i akceptując nominacje, nie mogą twierdzić, że postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, którego celem było właśnie zbadanie podnoszonych wątpliwości co do ważności konkursu, było źródłem tych wątpliwości.

98. W związku z tym Trybunał stwierdza, że wątpliwości, które według skarżących są rezultatem zaskarżonego wyroku i negatywnie wpływają na ich reputację, podnoszono w debacie publicznej nie tylko przed wydaniem tego wyroku, ale nawet przed wszczęciem zaskarżonego postępowania i przed przeprowadzeniem przez KRS rozmów kwalifikacyjnych na stanowiska sędziowskie w Sądzie Najwyższym.

99. Biorąc powyższe pod uwagę, Trybunał musi przyjąć, że związek między postępowaniem a reputacją miał jedynie wątły charakter. W rezultacie Trybunał uznaje, że wynik postępowania nie „rozstrzygał bezpośrednio” o prawie skarżących do dobrego imienia.

(β)      Prawo do pracy na stanowisku sędziego Sądu Najwyższego

100. Skarżący dowodzili, że po odbyciu zgodnej z prawem kariery w zawodzie prawnika i ubiegając się w dobrej wierze o stanowiska w Sądzie Najwyższym, mieli prawo czerpać korzyści ze swojej wcześniejszej ciężkiej pracy i korzystać z możliwości zatrudnienia, zostając sędziami najwyższego szczebla. Skarżący zasadniczo twierdzili zatem, że mają prawo do powołania na stanowiska sędziowskie w Sądzie Najwyższym i pracy jako sędziowie Sądu Najwyższego.

101. Trybunał zauważa, że skarżący nie przytoczyli żadnego krajowego przepisu, który miałby stanowić podstawę istnienia takiego prawa. Trybunał powtarza ponadto, że na gruncie Konwencji nie istnieje prawo do zajmowania stanowiska publicznego związanego z wymiarem sprawiedliwości (zob. Dzhidzheva-Trendafilova, § 38 i Denisov, § 46, oba cyt. powyżej).

102. Należy odróżnić wyżej wymienione prawo, na które powołują się skarżący, od prawa równego dostępu do służby publicznej, a mianowicie sądownictwa (por. Juričić, cyt. powyżej, §§ 49-57 oraz, w odniesieniu konkretnie do polskiego porządku prawnego, Dolińska-Ficek i Ozimek, cyt. powyżej, §§ 229-31). Skarżący nie podnieśli zarzutu braku równości w zakresie dostępu do stanowisk publicznych. Podkreślali raczej, że mieli prawo być powołani i zajmować stanowiska sędziów Sądu Najwyższego, najpewniej biorąc pod uwagę, jak ciężko na to pracowali. W zakresie, w jakim skarżący powoływali się w tym względzie na swoją subiektywną dobrą wiarę przy ubieganiu się o stanowiska w Sądzie Najwyższym, Trybunał powtarza swoje ustalenia poczynione w paragrafy 92-98 powyżej.

103. Biorąc pod uwagę, że punktem wyjścia przy rozstrzyganiu o istnieniu przedmiotowego prawa muszą być przepisy właściwego prawa krajowego (zob. paragraf 79 powyżej i przytoczone tam orzecznictwo) oraz że skarżący – sami będący wysoce doświadczonymi prawnikami reprezentowanymi przez innego prawnika – nie podjęli żadnych prób ustalenia istnienia takiego prawa w prawie krajowym, Trybunał musi stwierdzić, że takie prawo nie istniało w krajowym porządku prawnym. W konsekwencji skarżący nie mogą powoływać się na to domniemane prawo w postępowaniu przed Trybunałem.

104. W związku z powyższym, nawet przy założeniu, że skarżący mieli takie prawo, Trybunał uznał, że postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie „rozstrzygało bezpośrednio” w tej kwestii z poniższych powodów.

105. Trybunał powtarza, że w toczącym się przed nim postępowaniu skarżący wyraźnie przyznali, że wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego nie poruszał kwestii ważności ani skuteczności ich powołania przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na urząd sędziego Sądu Najwyższego na podstawie uchwały nr 330/2018 (zob. paragraf 86 powyżej). Innymi słowy, sami skarżący uznali, że zaskarżony wyrok nie kwestionował ich statusu zawodowego jako sędziów Sądu Najwyższego powołanych przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

106. W związku z tym domniemane „prawo skarżących do pracy w charakterze sędziów Sądu Najwyższego” zostało zrealizowane w momencie ich powołania i nie mogło już być przedmiotem zaskarżonego postępowania po 10 października 2018 r., ponieważ Naczelny Sąd Administracyjny nie mógł cofnąć powołania skarżących przez Prezydenta ani nakazać przeprowadzenia nowego konkursu (por. z cytowanym powyżej wyrokiem w sprawie Tsanova-Gecheva, § 84 in fine). W związku z tym postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie „rozstrzygało bezpośrednio” o statusie skarżących jako sędziów Sądu Najwyższego (por. Dolińska-Ficek i Ozimek, cyt. powyżej, § 231).

107. W tym kontekście Trybunał w pełni ponawia swoją negatywną ocenę działań podjętych przez władzę wykonawczą i ustawodawczą pozwanego państwa w celu zabezpieczenia powołania skarżących i zniweczenia wszelkich skutków prawnych lub praktycznych kontroli sądowej (zob. Advance Pharma sp. z o.o., cyt. powyżej, §§ 331-34). W konsekwencji ustalenie, że zaskarżone postępowanie nie „rozstrzygało bezpośrednio” o domniemanym prawie skarżących do pracy w charakterze sędziów Sądu Najwyższego, nie jest w żaden sposób równoznaczne z akceptacją stanu rzeczy, w którym Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej może powołać osobę na stanowisko sędziowskie niezależnie od tego, czy postępowanie sądowe mające na celu weryfikację ważności rekomendacji otrzymanej przez tę osobę zostało zakończone. Na podstawie tego ustalenia Trybunał zauważa raczej, że w szczególnych okolicznościach rozpatrywanej sprawy i zgodnie z prawem obowiązującym w danym czasie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego nie mógł doprowadzić do uchylenia nominacji skarżących.

(c)   Wnioski w przedmiocie dopuszczalności

108. W związku z tym, biorąc pod uwagę, że postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie rozstrzygało o żadnych prawach cywilnych skarżących, nie podlega ono zakresowi art. 6 Konwencji.

109. Wynika z tego, choć nie z powodów podnoszących przez Rząd (zob. paragraf 62 powyżej), że skarga jest niezgodna ratione materiae z postanowieniami Konwencji w rozumieniu art. 35 ust. 3 lit. a i musi zostać oddalona zgodnie z art. 35 ust. 4.

W świetle tych ustaleń Trybunał uznaje, że nie ma potrzeby rozpatrywania pozostałych zarzutów wstępnych zgłoszonych przez Rząd.

Z tych przyczyn Trybunał jednogłośnie

Postanawia o połączeniu skarg;

Uznaje skargi za niedopuszczalne;

Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie w dniu 9 maja 2025 r.

 Ilse Freiwirth Ivana Jelić
 Kanclerz Przewodnicząca

ZAŁĄCZNIK

Lista skarg

[1] Pan P. Gąciarek jest skarżącym przed Trybunałem (nr 27444/22).