Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2018-3-89 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 19-21/306-132
Karar Tarihi : 13.06.2019
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Ömer TORLAK
Üyeler : Arslan NARİN (İkinci Başkan), Adem BİRCAN, Ahmet ALGAN,
Hasan Hüseyin ÜNLÜ, Şükran KODALAK
B. RAPORTÖRLER: Buket ARI, Barış BİRCAN, Berkay KURDOĞLU
C. BAŞVURUDA
BULUNAN :- Gizlilik talebi bulunmaktadır.
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILANLAR :- Bayza Petrol Kuyumculuk Nakliyat Tarım Hayvancılık San. Ve
Tic. A.Ş.
Batman Yolu 3. Km Akçakaya Mah. Eski Kışla Cad. No:1/A
Midyat/Mardin
- Dicle Tarım Gıda Pazarlama Nakliyat İnşaat Hayvancılık San.
ve Tic. Ltd. Şti.
Akziyaret Mahallesi Akziyaret Sokak Dicle Mısır Kurutma ve
Depolama Silo Tesisi No:72/Z1 Kızıltepe / Mardin
- Fırat Nakliyat Gıda Taahhüt Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti.
Doğanlı Köyü Kızıltepe/Mardin
- Hacıhasanoğulları Otomotiv Petrol İnşaat Tarım Hayvancılık
San. ve Tic. Ltd. Şti.
Karakuyu Mah. Karakuyu Sok. No: 88 Kızıltepe/Mardin
(1) E. DOSYA KONUSU: Mardin’de faaliyet gösteren sofralık tavuk yumurtası
üreticilerinin aralarında anlaşarak fiyat tespiti yaptıkları iddiası.
(2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: 28.11.2018 tarih ve 8533 sayılı başvuruda özetle;
- Mardin Kızıltepe’de faaliyet gösteren Dicle Tarım Gıda Pazarlama Nakliyat İnşaat
Hayvancılık San. ve Tic. Ltd. Şti. (DİCLE YUMURTA), Hacıhasanoğulları Otomotiv
Petrol İnşaat Tarım Hayvancılık San. ve Tic. Ltd Şti. (NAZ YUMURTA), Fırat Nakliyat
Gıda Taahhüt Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. (FIRAT YUMURTA) ve Midyat’ta faaliyet
gösteren Bayza Petrol Kuyumculuk Nakliyat Tarım Hayvancılık San. ve Tic. A.Ş.
(BAYZA YUMURTA) unvanlı yumurta üreticilerinin günlük 1.500.000 adet yumurta
üretimi ile bölgedeki en büyük üreticiler ve tedarikçiler olduğu,
- 2018 yılının başından itibaren bu dört firmanın kartelleşerek Türkiye genelinde
gerçekleşen ortalama koli yumurta fiyatlarından 1 TL daha yüksek olacak şekilde
fiyat tespit ettikleri,
- Batman, Siirt, Şırnak, Mardin ve Diyarbakır’da çoğunluğunu küçük toptancıların
oluşturduğu teşebbüslerin bu üreticiler tarafından üretilen yumurtayı daha pahalıya
aldıkları, dolayısıyla tüketicilerin de yumurtayı 1 TL daha yüksek bedel ödeyerek
satın aldıkları,
19-21/306-132
2/11
- Anılan toptancıların küçük çaplı olması ve Konya, Kayseri gibi alternatif bölgelerden
yumurta temin etmenin daha yüksek maliyetler doğurmasından dolayı söz konusu
alternatif bölgelerden alım yapılamadığı,
- Türkiye’nin diğer bölgerinde faaliyet gösteren S.S Başmakçı 2 No’lu Tavukçuluk
Tarımsal Kalkınma Kooperatifi1 (BAŞMAKÇI), Yumurta Üreticileri Merkez Birliği2
(YUM-BİR) gibi üretici birliklerinin ve Kayseri Tavukçuluk Sanayi ve Tic. A.Ş.’nin3
(KAYTAŞ) her pazartesi günü yasal yumurta borsası fiyatlarını açıkladığı, bu
fiyatların hakkaniyetli olduğu ancak bahsi geçen dört teşebbüsün alternatif
üreticilerden temin yolunun kapalı olduğunu bildikleri ve yasal borsa fiyatından 1 TL
daha fazla fiyat belirledikleri,
- Örnek olarak 26.11.2018 ile başlayan haftanın borsa fiyatı koli başına 11,75 TL iken,
Mardin’deki üreticilerin 12,75 TL’den daha düşük fiyatlarda ürün vermediği
iddia edilmiştir. Bahsi geçen iddialarla ilgili daha kapsamlı bilgi edinebilmek amacıyla
03.12.2018 tarihinde başvuru sahibi ile yapılan telefon görüşmesinde özetle;
- 2018 öncesinde fiyatların normal olduğu, bu tarihlerde dört firmanın bölgesel bir
borsa kurmak istediği ancak bunun başarılamadığı, oluşturulmak istenen yapının
kartele dönüştüğü, halihazırda bu dört teşebbüsün herhangi bir borsaya tabi
olmadıkları,
- Küçük toptancıların Mardin’deki yumurta fiyatlarının yüksek olması nedeniyle
birleşerek alternatif bölgelerden ürün temin etmeye çalışmaları halinde, şikayet
edilen dört teşebbüsün Batman’daki satış noktalarında doğrudan daha düşük
fiyatlarla satış yaptıkları, örneğin bir koli yumurtayı toptancya 12 TL’ye satarken,
perakendecilere doğrudan 11 TL’ye tedarik ettikleri, bu şekilde yumurtanın alternatif
bölgelerden teminine engel oldukları
ifade edilmiştir.
(3) Yine şikâyetçi tarafından tüketimin %90’lık bölümünün büyük (L) ve orta (M) boy
yumurtalardan oluştuğu, küçük boy (S) yumurtalar bakımından bölgeler arasındaki fiyat
farkının her zaman daha fazla olduğu ifade edilerek gereğinin yapılması talep edilmiştir.
(4) G. DOSYA EVRELERİ: Rekabet Kurumu (Kurum) kayıtlarına 28.11.2018 tarih ve 8533
sayı ile intikal eden gizlilik talepli başvuru üzerine düzenlenen 17.12.2018 tarih ve 2018-
3-89 sayılı İlk İnceleme Raporu Rekabet Kurulunun (Kurul) 27.12.2018 tarihli
toplantısında görüşülmüş, 18-49/767-M sayı ile dosya konusu iddialara yönelik olarak
önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
(5) İlgili kararlar uyarınca düzenlenen 27.05.2019 tarih ve 2018-3-89/ÖA sayılı Önaraştırma
Raporu görüşülerek karara bağlanmıştır.
(6) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda özetle;
- Yürütülen önaraştırma kapsamında BAYZA YUMURTA, DİCLE YUMURTA, FIRAT
YUMURTA ve NAZ YUMURTA’nın rekabet ihlali gerçekleştirdiğine ilişkin herhangi
bir bulguya ulaşılamadığından haklarında 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’un (4054 sayılı Kanun) 41. maddesi kapsamında soruşturma
açılmasına gerek olmadığı,
- BAYZA YUMURTA, DİCLE YUMURTA, FIRAT YUMURTA ve NAZ YUMURTA’ya
1 / erişim tarihi: 22.05.2019.
2 / erişim tarihi: 22.05.2019.
3 / erişim tarihi: 22.05.2019.
19-21/306-132
3/11
faaliyet gösterdikleri piyasada doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme,
bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek
nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmaların ve uyumlu eylemlerin 4054 sayılı
Kanun’un 4. maddesi uyarınca hukuka aykırı ve yasak olduğu; aksi yöndeki
davranışların 4054 sayılı Kanun’un 16. maddesi uyarınca idari para cezası
yaptırımını gerektireceği; bu nedenle 4054 sayılı Kanun’un 9. maddesinin birinci ve
üçüncü fıkraları gereği faaliyet gösterdikleri piyasada doğrudan veya dolaylı olarak
rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran
yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalardan ve uyumlu
eylemlerden kaçınmaları gerektiği yönünde görüş gönderilmesinin uygun olacağı
sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Hakkında İnceleme Yapılan Teşebbüsler
(7) Hakkında inceleme yapılan teşebbüsler BAYZA YUMURTA, DİCLE YUMURTA, FIRAT
YUMURTA ve NAZ YUMURTA’dır.
I.2. İlgili Pazar
I.2.1. İlgili Ürün ve Coğrafi Pazar
(8) Mevcut dosya kapsamında hakkında önaraştırma yürütülen teşebbüslerin ana
faaliyetleri nazara alınarak ve geçmiş tarihli Kurul kararları çerçevesinde4 ilgili ürün
pazarı “sofralık tavuk yumurtasının üretimi ve satışı pazarı”; ilgili coğrafi pazar ise
“Türkiye” olarak ele alınabilecektir.
(9) Bununla birlikte ilgili ürün pazarının ve coğrafi pazarın tanımlanması mevcut dosyadaki
değerlendirmeyi etkilemeyeceğinden kesin bir pazar tanımı yapılmasına gerek
duyulmamıştır.
I.2.2. Pazar Hakkında Genel Bilgiler5
(10) Tavuk yumurtası, içerdiği protein, yağ, vitamin ve mineraller bakımından oldukça zengin
bir gıdadır. Yumurta, içerdiği kaliteli protein ve göreceli düşük fiyatı göz önüne
alındığında, toplum ve mutfak ekonomisi açısından oldukça önem arz etmektedir.
(11) Yumurta çeşitleri ağırlıklarına ve ekonomik değerine göre kendi içinde duble, eski ana,
yeni ana, yarka, piliç ve kılavuz gibi kategorilere ayrılmaktadır. Buna göre yarka, piliç ve
kılavuz yumurtalar yaklaşık 24 haftalık tavuklardan elde edilir. 24. hafta ile 34. hafta
arasındaki tavuklardan yeni ana ve eski ana yumurta elde edilirken, duble yumurta ise
34. hafta ve sonrasında olan tavuklardan elde edilir. Çiftlikte üretilen tavuk yumurtası
çeşitlendirme de ilk ayrım ağırlıklarına göre yapılır. Buna göre;
- 42-48 gram arası ağırlığında yumurtalar kılavuz yumurta,
- 48-53 gram arasında değişen yumurtalar piliç yumurta,
- 53-58 gram arasında yumurtalar yarka yumurta,
- 58-62 gram aralığında yumurtalar yeni ana yumurta,
4 09.02.2017 tarih ve 17-06/57-23 sayılı, 17.11.2011 tarih ve 11-57/1507-537 sayılı, 14.07.2011 tarih ve
11-43/940-304 sayılı kararlar. Bu dosyadaki yumurta ifadesi sofralık tavuk yumurtasını ifade edecek
şekilde kullanılmıştır.
5 Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Türkiye Ziraat Odaları Birliği (TZOB) ve YUM-BİR’in Yumurta
Tavukçuluğu Verileri 2018 raporundan yararlanılmıştır.
19-21/306-132
4/11
- 62-67 gram arasında yumurtalar eski ana yumurta,
- 62 gram ve üzeri ağırlıkta olan yumurtalar ise duble yumurta olarak
adlandırılmaktadır6.
(12) Sofrada en çok tüketilen kategoriler duble ve eski ana yumurtalar ile yeni ana ve yarka
yumurtalardır. Bu kategorilerin en genel ifadeyle büyük-orta boy ve orta-küçük boy
yumurtalara denk geldiği değerlendirilmektedir. Mevcut önaraştırma kapsamındaki
incelemeler de bu kategoriler baz alınarak yapılmıştır.
(13) Ülkemizdeki yumurta ihtiyacını karşılamak üzere 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri
Kanunu’na göre 2006 yılında kurulan ve 13 ilde faaliyet gösteren YUM-BİR’in yanı sıra
BAŞMAKÇI gibi çeşitli bölgesel kooperatifler ve KAYTAŞ gibi büyük üreticiler, bunların
dışında 1080 işletme ve 3211 adet kümes7 bulunmaktadır. Önaraştırma çerçevesinde
elde edilen bilgilere göre bunlardan yedi üretici Mardin ilinde faaliyet göstermektedir.
(14) 29211 sayılı Türk Gıda Kodeksi Yumurta Tebliği’nde, yumurtanın tekniğine uygun
ve hijyenik şekilde paketlenmesi, muhafazası, depolanması, taşınması ve
pazarlanmasında dikkate alınacak özellikleri belirlenmektir. 12.09.2015 tarih ve 29473
sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Küçük Miktarlardaki Yumurtanın Doğrudan Arzına
Dair Yönetmelik ise üreticisi tarafından küçük miktarlardaki yumurtanın son tüketiciye
veya son tüketiciye doğrudan satışını yapan yerel perakendecilere doğrudan arzına
ilişkin hususları belirlemektedir.
(15) Ulusal çapta faaliyet gösteren yumurta üreticisi teşebbüslerin, BAŞMAKÇI’nın ilan ettiği
yumurta fiyatlarına müdahale etmek suretiyle 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettiği iddialarına
ilişkin olarak yürütülen önaraştırma sonucunda alınan 09.02.2017 tarih ve 17-06/57-23
sayılı Kurul kararında,
“Herhangi bir üreticinin yumurta üretimini kısabilmesi, tavuk sayısını azaltmadan
mümkün görünmemektedir. Bir başka ifadeyle, yumurta üretimi durdurulabilen veya
yavaşlatılabilen bir süreç değildir. Dolayısıyla, eldeki ürünlerin bir-iki hafta içinde
satılması gerekmektedir. Aksi takdirde, stoklanan ürünler tazeliğini kaybetme riski ile
karşı karşıya kalmaktadır. Ayrıca, üretimin devam ediyor olması üreticiler için eldeki
ürünlerin bir an evvel satılması ihtiyacını doğurmaktadır. Bu nedenle, (…), yumurta
üreticilerinin birim maliyeti dahi göz önünde bulundurmadan satabildiği fiyata ürünlerini
elden çıkardığı anlaşılmaktadır.” tespitine yer verilmiştir.
(16) Bu tespit yumurta üretiminin kısılabilen bir faaliyet olmadığını; üretilen yumurtanın ise
uzun süreler boyunca depolanmaya elverişli olmadığını ortaya koymakta olup yumurta
fiyatlarındaki dalgalanmaların arz miktarının kontrolüne bağlı olmayabileceğini
göstermektedir. Nitekim işbu önaraştırma kapsamında yapılan tespit ve
değerlendirmeler de bu tespit ile paralellik sergilemektedir.
I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.3.1. Yerinde İnceleme ve Görüşmelerde Elde Edilen Bilgiler
(17) Önaraştırma kapsamında şikâyet edilen teşebbüslerde 09.05.2019 tarihinde yerinde
incelemeler gerçekleştirilmiş ve teşebbüs yetkilileriyle görüşülmüştür. Yapılan
görüşmeler ve incelemeler neticesinde teşebbüslerden elde edilen bilgilere aşağıda yer
verilmektedir.
6 , erişim tarihi: 28.05.2019.
7 Hayvan Kayıt Sistemi (TÜRKVET) Kayıtları
19-21/306-132
5/11
I.3.1.1. Bayza Petrol Kuyumculuk Nakliyat Tarım Hayvancılık San. ve Tic. A.Ş.
(BAYZA YUMURTA)
(18) 22.10.2013 tarihinde kurulan teşebbüs, Midyat’taki yumurta çiftliğinde ürettiği
yumurtaların toptan satışı alanında yurt içi piyasada faaliyet göstermektedir. Teşebbüs,
yumurta satış fiyatlarını, yumurta borsası şeklinde faaliyet gösteren (…..),(…..)(…..)’ın
internet sitelerinde yayımlanan günlük yumurta fiyatlarını takip ederek belirlediğini;
yumurta fiyatlarındaki artışlarda ise son yıllarda yaşanan döviz kuru artışı sonucu,
yumurta üreticiliğindeki en önemli maliyet kalemlerinden olan soya küspesi, ayçiçeği
küspesi, soya yağı ve çeşitli katkı maddelerinin fiyatlarının yükselmesinin etkili
olduğunu; ayrıca üye olduğu herhangi bir derneğin bulunmadığını ifade etmiştir.
I.3.1.2. Dicle Tarım Gıda Pazarlama Nakliyat İnşaat Hayvancılık San. ve Tic. Ltd.
Şti. (DİCLE YUMURTA)
(19) 2012 yılında faaliyete başlayıp 2016 yılına kadar iki ortaklı şekilde faaliyetlerini
sürdürürken, 2016 yılından sonra tek hissedar tarafından idare edilen DİCLE
YUMURTA, yumurta satış fiyatlarını (…..),(…..),(…..) ve iç piyasa fiyatlarına göre
belirleyip bu fiyatlar üzerinden bölgelere göre iskonto yapıldığını ifade etmiştir.
Teşebbüs, yumurta fiyatlarındaki artışın; girdi maliyetlerinin %47 oranında dövize
endeksli olmasından dolayı döviz kurundaki artışlar çerçevesinde yem, hammadde ve
ilaç fiyatlarının artmasına, son bir yıl içinde mısır hammaddesinin fiyatının %70 oranında
yükselmesine, viol, viol kapağı gibi ürünlerin dört defa zamlanmasına, tavuk ırklarının
yurt dışından temin edilmesine, T.C. Tarım ve Orman Bakanlığının üreticiyi
desteklememesine ve yumurta üretiminin kontrol altına alınmamasına bağlamaktadır.
(20) Teşebbüs yetkililerinden (…..) 2016 yılında (…..) Otel’de Mardin’deki yumurta üreticileri
olarak toplandıklarını, ancak amaçlarının fiyat belirlemek değil KAYTAŞ, YUM-BİR ve
BAŞMAKÇI gibi birlik kurmak olduğunu ama bunun hayata geçirilemediğini, o zamanki
toplantının öncülüğünü (…..)’nın yaptığını, şu an kendi fiyatlarını (…..),(…..)(…..)’nın
fiyatlarını takip ederek belirlediklerini, duruma göre bu fiyatlar üzerinden %(…..) iskonto
yapabildiklerini, ama Mardin’e pek satış gerçekleştirmeyip, daha çok Doğu Anadolu’ya
satış yaptıklarını, perakende satışlarının bulunmadığını, ihracatın yumurta fiyatları
üzerinde etkili olduğunu ve şu aralar (…..) satış yaptıklarını dile getirmiştir. Pazarlama
sorumlusu (…..) ise üç sene önceki toplantının öncülüğünü (…..) unvanlı teşebbüsün
yaptığını, şu anda fiyatlarını (…..) bağımsız olarak belirlediklerini ve buradaki fiyatların
%(…..)’una kadar iskonto yapabildiklerini belirtmiştir.
I.3.1.3. Fırat Nakliyat Gıda Taahhüt Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. (FIRAT YUMURTA)
(21) 2010 yılında yumurta üretimi ve satışı faaliyetine başlayan FIRAT YUMURTA, yumurta
fiyatlarını (…..) sitesinde yayımlanan ve (…..),(…..) ve (…..) yayımladığı fiyatları takip
ederek belirlediğini ifade etmiştir. Teşebbüs, son bir yıl içerisindeki artan döviz kuru ile
birlikte, döviz bazlı almış oldukları yem (soya küspesi, ayçiçek küspesi, yem katkı
maddesi vb.) ve ham maddelerin (jelatin, elektrik, viol, kapak vb) fiyatlarındaki artışın
maliyetleri artırdığını, ancak şu anda yumurta fiyatlarının ülkedeki yumurta üretim
tesislerinin artmasından dolayı oluşan arz fazlası nedeniyle düşük olduğunu ve zarar
ettiklerini belirtmiştir. Ayrıca bölgede sıklıkla yaşanan elektrik kesintilerinden dolayı
tesislerinde bulunan (…..) jeneratörün harcadığı mazot masrafları ile bu jeneratörlerin
bakım maliyetlerinin ve çiftliklerdeki kümeslerin rutin masraflarının da üretim giderlerinin
içerisinde sayılabileceği dile getirilmiştir.
(22) Teşebbüs yetkilisi tahmini olarak 2016 yılının Kasım veya Aralık ayında kendi
teşebbüsleri de dâhil olmak üzere, DİCLE YUMURTA, NAZ YUMURTA, Sürekli
Yumurta, Maryum Yumurta, BAYZA YUMURTA, Ata Agro unvanlı teşebbüslerle birlikte
19-21/306-132
6/11
Mardin’deki bütün yumurta üreticileri olarak (…..) Otel’de toplandıklarını, amaçlarının
fiyatları birlikte belirlemek olduğunu, bu uygulamanın iki ay kadar devam ettiğini ama
daha sonra bozulduğunu, Mardin dışından yumurta getirenlerin Mardin’deki fiyatları
düşürdüğünü, Mardin’deki üreticiler olarak aralarında yumurta borsasında ilan edilen
yumurta fiyatlarını takip edecekleri şeklinde konuştuklarını, ancak şu an bölgede en
yüksek fiyatı kendilerinin verdiğini, diğer üreticiler ile bir araya gelmeyi çok istediğini,
lakin şu an piyasadaki üreticilerin birbirine güvenmediğini, dolayısıyla beraber fiyat
belirleyip uygulamalarının mümkün olmadığını ifade etmiştir.
I.3.1.4. Hacıhasanoğulları Otomotiv Petrol İnşaat Tarım Hayvancılık San. ve Tic.
Ltd Şti. (NAZ YUMURTA)
(23) Teşebbüs 2006 yılında kurulmuş ancak yumurta üretimine beş sene önce başlamıştır.
Teşebbüs tarafından yumurta fiyatlarının artmasında mısır dışındaki girdilerin ithal
olmasından dolayı döviz kurunda yaşanan artışın etkili olduğu belirtilmiş; yem dışında
yumurta fiyatını etkileyen diğer unsurlar ise üretim miktarı, yarka maliyetleri, nakliye,
işçilik ve paketleme bedeli olarak sıralanmıştır. Ayrıca maliyetlerde mevsimsel etkilerin
de görüldüğü, mısır fiyatlarının sonbahar aylarında düşerken, Mayıs-Haziran aylarında
yükseldiği; soya küspesinin ise tam tersine Haziran ayında ucuzken Ocak ayında
fiyatının arttığı ifade edilmiştir. Yumurta birim fiyatlarının artış ya da düşüş
göstermesinde zincir marketlerin haftalık talepleri, hayvan sağlığı, ihracat, turizm, kalite,
rekabet, tüketim süresi, paketleme maliyetleri, YUM-BİR, KAYTAŞ, BAŞMAKÇI, Çorum
Üreticiler Birliği ve Konya Üreticiler Birliği gibi yumurta kooperatiflerinin öngörüleri gibi
unsurların etkili olduğu da vurgulanmıştır. NAZ YUMURTA, maliyetler arasında alınan
yarka maliyetleri; soya, mısır, ayçiçeği, vitaminler gibi yem maliyetlerinin; işçilik, nakliye,
elektrik ve paketleme gibi işletme maliyetlerinin bulunduğunu belirtmiştir. Ayrıca, yem
girdilerinin neredeyse tamamının ithal olduğunu belirten teşebbüs döviz kurunun yem
maliyetlerini doğrudan etkilediğini, Mardin’deki üreticiler arasında sert bir rekabet
bulunduğunu beyan etmiştir.
(24) Yapılan yerinde incelemeden sonra teşebbüs yetkilisi (…..) ile gerçekleştirilen
görüşmede aşağıda yer verilen hususlar dile getirilmiştir:
“Biz son beş yıldır yumurta üretimi yapıyoruz. 30’luk yumurtanın maliyeti ortalama (…..)
TL arasındadır, maliyet kalemleri döviz üzerinden hesaplanmaktadır, döviz fiyatı arttıkça
bizim maliyetlerimiz de artmaktadır.
Tarihi net hatırlamamakla birlikte ya geçen yıl ya da önceki yıl Mardin’deki yumurta
üreticileri toplandık ve Türkiye’deki büyük birlikler olan BAŞMAKÇI YUM-BİR ve
KAYTAŞ gibi bir birlik kurmak istedik. Çünkü İç Anadolu’dan, özellikle Konya ve Kayseri
gibi illerden, bizim bölgelerimize eski ve kötü yumurta geliyor biz bunu engellemek
istiyoruz, bu amaçla bu birliği kurmak istedik ama bunu hayata geçiremedik. Yumurta
çok önemli bir gıda ürünüdür, sağlıksız, bozuk yumurtaların şehirde satılmamasını
istedik. Ama çabalarımız sonuç vermedi.
Yumurta fiyatları borsada belirlenir, biz de normalde (…..) fiyatlarımızı belirliyoruz.
Burası çok büyük bir şehir olmadığı için ne yumurta ne de başka gıdalar sağlıklı değil.
Şu andaki fiyatlarımızı alıcıların taleplerine göre belirliyoruz. Normalde yumurta fiyatları
maliyet artı %(…..) kar ile satılır. Ancak şu an maliyete göre fiyat belirlememiz mümkün
değil, özellikle son üç aydır (…..)satış yapıyoruz.
Genel olarak da yumurta fiyatları inişli çıkışlı bir seyir izler. Örneğin kuş gribi gibi
hastalıklar ortaya çıktığında arz düşüyor, talep artıyor. Bu da fiyatı artırıyor. Aynı şekilde
ihracat olduğunda da ülkedeki yumurta sayısı azalır ve fiyatlar artar.
19-21/306-132
7/11
Yumurta normalde en fazla 28 gün depolanır ama kimi zaman daha uzun sürelerle
depolayan firmalar da var. Buna ek olarak belli dönemlerde tavuklar yaşlanıyor ve yaşlı
tavuklardan oluşan kümesler boşaltılıyor. Yeni kümes oluşumu ise 4-6 ay sürer. Bu
dönemde de yumurta sayısı azaldığı için fiyatlar artar.
Bizim çevre illere de satışlarımız vardır. Bunun fiyatı belirlenirken maliyete yol masrafı,
işçilik (şoförün giderleri gibi) masrafları, nakliye giderleri de eklenerek satış yapılıyor.
Mardin’den Siirt, Batman, Şırnak ve bunların ilçelerine de bu şekilde satış yapılıyor.
Fiyat da anlattığım şekilde belirleniyor. Özetle, Mardin’de yumurta üreticiliği ve satışı
pazarı son derece rekabetçidir.”
I.3.2. Değerlendirme
(25) 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinde rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama
amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran ya da doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler
arası anlaşmalar, uyumlu eylemler ve teşebbüs birliği karar ve eylemleri yasaklanmıştır.
Dosya kapsamında şikâyetçinin temel iddiası Mardin’deki dört yumurta üreticisinin bir
araya gelerek 2018 yılında yumurta fiyatlarını yükselttiği ve perakendecilere daha düşük
fiyatla satış yapmak suretiyle toptancıların faaliyetlerini zorlaştırdığı hususlarında
yoğunlaşmaktadır. Konuya ilişkin inceleme ve değerlendirmelere aşağıda yer verilmiştir.
Grafik 1- 2015-2018 Dönemi Yumurta Üretimi (Adet)
Kaynak; TÜİK
(26) Grafikten, ülkemizde yumurta üretiminin giderek arttığı ve 2018 yılı itibarıyla toplamda
20 milyar adede yaklaşan bir performans sergilediği görülmektedir. Ayrıca Türkiye,
dünya çapında en büyük ilk on üretici arasında yer almaktadır8. 2015–2018 yılları
itibarıyla üretimden ihracata ayrılan payların sırasıyla; %20,11, %22,16, %27,62 ve
%27,36 olarak gerçekleştiği, üretim artıkça ihracatın da bu artışı takip ettiği dosya
içeriğinden anlaşılmıştır. Yurt içinde ise 2017 ve 2018 yılları için kişi başı yurt içi
ortalama yumurta üretim ve tüketim miktarlarına aşağıda yer verilmiştir:
8 , erişim tarihi: 26.05.2019.
15.000.000.000 16.000.000.000 17.000.000.000 18.000.000.000 19.000.000.000 20.000.000.000
2015
2016
2017
2018
2015 2016 2017 2018
Yumurta Üretimi (Adet) 16.727.509.000 18.097.605.000 19.281.196.000 19.643.711.000
19-21/306-132
8/11
Tablo 1- Yıllar İtibarıyla Kişi Başı Yurt İçi Ortalama Yumurta Üretim ve Tüketim Miktarları
2017 2018
Kişi Başı Yurt İçi Üretim (Adet) 252 295
Kişi Başı Yurt İçi Tüketim (Adet) 214 224
Kaynak: TÜİK, Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü (GKGM), Ege İhracatçı Birlikleri (EİB) ve YUM-BİR
(27) Tablodan, geçtiğimiz iki yıl içinde kişi başı üretimdeki artışın, kişi başı tüketimdeki
artıştan fazla olduğu görülmektedir. Bu durumun pazarda bir arz talep dengesizliği
oluşturmada etkili olabileceği; ekonomide olağan şartlarda, herhangi bir arz fazlalığı
durumunda fiyatların bundan düşüş yönünde etkileneceği değerlendirilebilecektir.
Ancak yumurta fiyatlarını etkileyen faktörler arz miktarındaki artışla sınırlı değildir.
Fiyatlardaki artışın sebebinin değerlendirilebilmesi için öncelikle yumurta üreticilerinin
son iki yıldaki ağırlıklı ortalama fiyat hareketlerine yer verilmesi gerekmektedir.
Grafik 2- 2017-2018 Dönemi Yumurta Üreticilerinin Ağırlıklı Ortalama Fiyatları (Kuruş/Adet)
Kaynak: YUM-BİR
(28) Grafikte, fiyatların 2018 yılının ikinci yarısından itibaren yükselişe geçtiği
gözlemlenmekte; arz miktarındaki artış dikkate alındığında bu yükseliş özellikle yumurta
üretim maliyetlerinin incelenmesi gerektiği hususunu ön plana çıkarmaktadır.
(29) Yerinde inceleme esnasında teşebbüsler tarafından da ifade edildiği üzere yumurta
üretiminde temel maliyetler, yumurta üretimi için mevcut tavuğun maliyeti ile yumurta
üretiminde kullanılan yemlerin maliyetinden oluşmaktadır. Özellikle yumurta üretiminde
kullanılan ve çoğunluğu döviz üzerinden ithal edilen yemler; soya küspesi, ayçiçeği
küspesi, soya yağı ve bazı katkı maddelerinden oluşmaktadır. Bununla beraber bazı
tavuk ırklarının da yurt dışından ithal edildiği hususu dikkate alındığında, döviz kurunun
yumurtanın toplam maliyetine doğrudan etkili olduğu anlaşılmaktadır. 2018 yılı için yem
fiyatlarının seyrine ilişkin grafiğe aşağıda yer verilmiştir.
27,23
30,1
24,4
19,4 20 18,5 18,7
22,1 22,7 22,7
29,1 29,8
23,78
27,9
27,12
28,72
25,17
29,02 28,91
34,68
42,96 42,03
42,7
39,63 39,63
33,98
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
Ağırlıklı Ortalama Fiyat (Kuruş/Adet)-2017 Ağırlıklı Ortalama Fiyat (Kuruş/Adet)-2018
19-21/306-132
9/11
Grafik 3- 2018 Yılı Yem Fiyatları (TL/Ton)
Kaynak: Türkiye Yem Sanayicileri Birliği
(30) Grafikten, yem fiyatlarının 2018 yılının başından sonuna kadar %28 oranında arttığı
gözlenmektedir. Özellikle döviz kurundaki artışın etkilerinin en çok hissedildiği Ağustos
ve Eylül aylarında, yem fiyatları da paralel olarak yıl içindeki en yüksek seviyelerine
ulaşmıştır. Yem fiyatlarındaki artış yumurta maliyetlerine de doğrudan yansımaktadır.
Tablo 2- 2017 ve 2018 Dönemi Ortalama Yumurta Maliyetleri (Kuruş/Adet)
Aylar 2017 2018 Değişim (~)
Ocak 22,80 26,50 %16,23
Şubat 22,80 27,00 %18,42
Mart 23,56 28,00 %18,85
Nisan 23,56 29,50 %25,21
Mayıs 23,56 30,50 %29,46
Haziran 23,56 31,00 %31,58
Temmuz 23,56 31,00 %31,58
Ağustos 22,80 32,50 %42,54
Eylül 21,85 34,50 %57,89
Ekim 22,23 30,50 %37,20
Kasım 23,37 30,00 %28,37
Aralık 24,51 30,50 %24,44
Ortalama 23,18 30,13 %29,98
Kaynak: YUM-BİR
(31) Tablodan, 2017 ile 2018 yılları arasında bir adet yumurtanın ortalama maliyetindeki
artışın yaklaşık %30 olarak gerçekleştiği görülmektedir. 2018 yılının Temmuz ve
Ağustos aylarında yaşanan döviz kuru artışlarının aynı yılın Eylül ayında kalıcı hale
gelmesiyle Eylül ayında maliyetler de yıl içindeki en yüksek seviyeye ulaşmıştır.
Yukarıdaki tablo ve grafiklerde açıklandığı üzere, şikâyete konu olan dönemde yumurta
fiyatlarındaki artışın temel sebebi kur artışına bağlı olarak yükselen maliyetlerdir.
Maliyet artışlarının dosya kapsamında şikâyete konu yumurta fiyatlarındaki artışa
etkisini değerlendirebilmek üzere taraflardan 2018 yılından başlayarak 2019 yılı Mayıs
ayına kadar olan fiyat hareketleri talep edilmiştir. Söz konusu fiyat hareketleri
incelenirken tüketime en fazla konu olduğu belirtilen duble-eski ana ve yeni ana-yarka
kategorilerindeki yumurtaların aylık ortalama otuz adetlik koli fiyatları esas alınmıştır.
Buna ilişkin grafiklere aşağıda yer verilmiştir.
1250
1300
1450
1490
1600
1550
1475
1700
1845
1630
1545
1600
0
200
400
600
800
1000
1200
1400
1600
1800
2000
Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık
Ortalama Yem Fiyatları (TL / Ton) - 2018
19-21/306-132
10/11
Grafik 4- Ocak 2018-Nisan 2019 Duble-Eski Ana Kategorisi Yumurta Fiyatları (TL/Koli)
(…..TİCARİ SIR…..)
Kaynak: YUM-BİR9, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası ve Teşebbüslerden Elde Edilen Veriler10
Grafik 5- Ocak 2018-Nisan 2019 Yeni Ana-Yarka Kategorisi Yumurta Fiyatları (TL/Koli)
(…..TİCARİ SIR…..)
Kaynak: YUM-BİR11, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası ve Teşebbüslerden Elde Edilen Veriler12
(32) Grafiklerden, incelenen dört yumurta üreticisinin fiyatlarındaki radikal artışın, 2018
yılında gerçekleşen döviz kurundaki artışa paralel olarak gerçekleştiği anlaşılmaktadır.
Bu durum, incelenen teşebbüslerin fiyatlarındaki benzer tarihlerdeki artışın sebebinin
döviz kuruna bağlı olarak gerçekleşen maliyetlerdeki artış olabileceğine işaret
etmektedir. Nitekim grafiklerdeki veriler, şikayete konu teşebbüslerin aralarında
anlaşarak 1 TL fazla fiyata yumurta satışı yaptıklarına ve fiyatlarının aynı olduğuna
ilişkin iddiaları desteklememektedir.
(33) Söz konusu dört üreticinin fiyatları aynı zamanda YUM-BİR’in fiyatları ile de
karşılaştırılmış ve incelenen teşebbüslerin fiyatlarının YUM-BİR fiyatları ile paralel bir
seyir izlediği anlaşılmıştır. Bu benzerlik, yerel üreticilerin fiyat belirlerken YUM-BİR gibi
büyük yumurta üretici birliklerinin fiyatlarını takip etmesinden ve aynı zamanda
maliyetlerdeki artıştan aynı dönemde etkilenmelerinden kaynaklanmaktadır. Ayrıca
grafikler şikâyet edilen teşebbüslerin fiyatlarının 2018 yılında birbirlerinin fiyatlarıyla
örtüşmediğine; fakat kur artışına bağlı artışın hepsinin de fiyatına aynı dönemlerde
yansıyarak fiyat artışına neden olduğuna işaret etmektedir. Bu durum, söz konusu
üreticilerin kartelleşerek birlikte fiyat belirlediği yönündeki iddiaları dayanaktan yoksun
bırakmaktadır.
(34) Bununla birlikte incelenen teşebbüslerden bazıları, tarihini net olarak hatırlamamakla
birlikte 2016 yılının son aylarında Mardin’deki yumurta üreticilerinin bir araya gelerek
(…..) Otel’de bir görüşme gerçekleştirdiklerini belirtmiştir. Teşebbüsler, söz konusu
9 YUM-BİR verileri KDV dâhil fiyatlar olup, paketleme maliyeti içermemektedir. YUM-BİR’den alınan
verilerde Duble-Eski Ana kategorisi bulunmadığı için aynı gramaj aralığına tekabül eden Large (L)
yumurta fiyatları baz alınmıştır.
10 Teşebbüs fiyat verilerine KDV dâhil olmayıp, FIRAT YUMURTA ve DİCLE YUMURTA’nın gönderdiği
fiyat verileri paketleme maliyetlerini içerirken, BAYZA YUMURTA ve NAZ YUMURTA tarafından
gönderilen fiyat verileri paketleme maliyeti içermediği için bu teşebbüslerle yapılan görüşmelerden sonra
(…..)TL paketleme bedeli eklenmiştir. FIRAT YUMURTA Duble-Eski Ana olarak tek grupta fiyat verisi
gönderirken, BAYZA YUMURTA ve NAZ YUMURTA’da Duble ve Eski Ana iki ayrı kategori olduğundan
bu grupların ortalamaları alınmıştır. DİCLE YUMURTA’da ise Duble kategorisi olmadığı için Eski Ana
kategorisinin fiyatları baz alınmıştır.
11 YUMBİR verileri KDV dahil fiyatlar olup, paketleme maliyeti içermemektedir. YUM-BİR’den alınan
verilerde Yeni Ana-Yarka kategorisi bulunmadığı için aynı gramaj aralığına tekabül eden Medium (M)
yumurta fiyatları baz alınmıştır
12 Teşebbüs fiyat verilerine KDV dâhil olmayıp, FIRAT YUMURTA ve DİCLE YUMURTA’nın gönderdiği
fiyat verileri paketleme maliyetlerini içerirken, BAYZA YUMURTA ve NAZ YUMURTA tarafından
gönderilen fiyat verileri paketleme maliyeti içermediği için bu teşebbüslerle yapılan görüşmelerden sonra
(…..)TL paketleme bedeli eklenmiştir. FIRAT YUMURTA Yeni Ana-Yarka olarak tek grupta fiyat verisi
gönderirken, BAYZA YUMURTA, DİCLE YUMURTA ve NAZ YUMURTA’da Yeni Ana ve Yarka olarak iki
ayrı kategori olduğundan bu grupların ortalamaları alınmıştır.
19-21/306-132
11/11
toplantıya sadece incelenen dört teşebbüsün değil Mardin’deki bütün üreticileri
oluşturan yedi teşebbüsün katıldığını ifade etmiştir. Bu toplantının düzenlenme sebebi
ve sonuçları hakkında teşebbüslerden bilgi istenmiştir. FIRAT YUMURTA yetkilileri bu
toplantıya birlikte fiyat belirleme niyetiyle katıldığını beyan etmiştir. Ancak NAZ
YUMURTA ve DİCLE YUMURTA, bu toplantıya birlikte fiyat belirleme niyetiyle değil
tıpkı BAŞMAKÇI veya KAYTAŞ gibi bölgesel bir birlik kurma niyetiyle katıldıklarını
beyan etmişlerdir. Teşebbüsler, toplantıda herhangi bir uzlaşıya varılamadığı gibi ele
alınan hususların da hayata geçirilemediğini ifade etmişlerdir. Her ne kadar FIRAT
YUMURTA’nın toplantıya rekabeti kısıtlama niyetiyle katıldığı anlaşılsa da, diğer
katılımcı teşebbüslerde bu niyetle örtüşen bir irade bulunmadığı görülmektedir. Nitekim
teşebbüslerin sonraki dönemlerdeki davranışları da bu irade yokluğunu destekler
niteliktedir. Bu nedenle FIRAT YUMURTA’nın tek taraflı rekabeti kısıtlama niyetinin,
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinde aranan karşılıklı irade uyuşması koşulunun
gerçekleşmesi için yeterli olmadığı sonucuna varılmıştır.
(35) Şikâyetçi tarafından ifade edilen bir diğer husus ise, bu dört üreticinin perakende
satışlarda daha düşük fiyat uygulayarak toptancı olarak faaliyet gösteren şikayetçinin
faaliyetlerini zorlaştırdığı şeklindedir. Bu iddianın doğruluğunu araştırmak üzere
incelenen teşebbüslerin perakende satışlarının olup olmadığı, varsa toptancılara
sattıkları fiyattan daha ucuza satış yapıp yapmadıkları hususu incelenmiştir. İncelenen
teşebbüslerin yetkilileriyle yapılan görüşmelerde, kendilerinin üretici olarak faaliyet
gösterdikleri, günde binlerce adet yumurta satışı gerçekleştirdikleri, bu miktardaki satışı
perakende olarak yapmalarının oldukça zor olduğu, bu nedenle perakende satışlarının
bulunmadığı ifade edilmiştir.
(36) Bu husus ile birlikte şikayetçinin Mardin’deki bütün üreticileri değil de sadece dördünü
şikayet etmiş olması, şikayetin (…..) Otel’de gerçekleşen toplantının üzerinden yaklaşık
iki yıl geçtikten sonra yapılmış olması ve şikayet ettiği teşebbüslerin perakende satışının
bulunmaması hususları birlikte değerlendirildiğinde şikayetçinin ileri sürdüğü iddiaların
dayanaktan yoksun olduğu anlaşılmıştır.
(37) Sonuç olarak yapılan önaraştırma neticesinde Mardin’de yumurta üreticisi olarak
faaliyet gösteren BAYZA YUMURTA, FIRAT YUMURTA, NAZ YUMURTA ve DİCLE
YUMURTA’nın birlikte fiyat belirledikleri ve toptan satıcılara verdikleri fiyattan daha
düşük fiyata perakende satış yaparak rekabeti engelledikleri yönünde herhangi bir
belge, bilgi ya da bulguya ulaşılmamıştır.
J. SONUÇ
(38) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, 4054 sayılı Kanun’un 41.
maddesi uyarınca şikayetin reddi ile soruşturma açılmamasına, gerekçeli kararın
tebliğinden itibaren 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemelerinde yargı yolu açık olmak
üzere, OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy