Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2008-3-204 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 09-09/181-53
Karar Tarihi : 5.3.2009
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN,
Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE
B. RAPORTÖRLER: Ali Fuat KOÇ, Erdem AKTEKİN
C. BAŞVURUDA
BULUNANLAR : Yusuf YÜREKLİ
132 Sok. No:5 Zeytinalanı Urla / İzmir
20
Erol GÜL
No:95A Dikilitaş Beşiktaş / İstanbul
Abubekir ARAS
Mahfesığmaz Mah. 79021 Sok. No:1-A, Adana
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR:
Pak Gıda Üretim ve Pazarlama A.Ş.
Pak İş merkezi Prof. Dr. Bülent Tarcan Sk. No:5/5
34349 Gayrettepe / İstanbul 30
Özmaya San. A.Ş.
Eski Adana Yolu Üzeri PK:50 01960 Ceyhan / Adana
Mauri Maya San. A.Ş.
Aksakal Köyü PK:101, 10200 Bandırma
Akmaya San. ve Tic A.Ş.
E-5 Karayolu Kavsagı Evrensekiz Yolu Üzeri
PK: 15 Lüleburgaz / Kırklareli 40
E. DOSYA KONUSU: Maya üreticisi firmaların ortak hareket ederek yaş ekmek
mayasında yapılacak fiyat artışlarını birlikte belirledikleri iddiası
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçelerinde özetle; yaş ekmek mayası
üreticilerinin yaş ekmek mayası fiyatını aralarında anlaşarak arttırdıkları iddia
edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 21.10.2008 tarih, 6844 sayı ve 10.11.2008
tarih, 7336 sayı ile giren başvurular üzerine hazırlanan 27.11.2008 tarih, 2008-3-50
09-09/181-53
2
204/İİ-08-ÜG sayılı İlk İnceleme Raporu Rekabet Kurulu’nun 18.12.2008 tarih ve 08-
73/1175-M sayılı toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun çerçevesinde bir soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının
belirlenmesi amacıyla, Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına
karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen
26.2.2009 tarih ve 2008-03-204/ÖA-09-AFK sayılı Önaraştırma Raporu 26.2.2009
tarih, REK.0.07.00.00-110/57sayılı Başkanlık önergesi ile 09-09 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; 60
Pak Gıda Üretim ve Pazarlama A.Ş., Özmaya San. A.Ş., Mauri Maya San. A.Ş. ve
Akmaya San ve Tic A.Ş. hakkında maya fiyatlarını birlikte belirledikleri ve fiyat tekeli
oluşturdukları iddialarıyla ilgili olarak, önaraştırma döneminde elde edilen bilgi ve
bulguların ilgili teşebbüsler hakkında 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
soruşturma açılması için yeterli olmadığı ve dolayısıyla şikayetlerin reddinin gerektiği,
sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1.İlgili Pazar 70
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Pak Gıda Üretim ve Pazarlama A.Ş., Özmaya San. A.Ş., Mauri Maya San. A.Ş.,
Akmaya San. ve Tic. A.Ş.’nin başlıca faaliyet alanları ekmek mayası üretimi ve
dağıtımıdır. Ancak ekmek mayası türleri arasında yaş ekmek mayasının endüstriyel
pazarda ağırlıklı olarak kullanılması, sayılan firmaların faaliyetlerinin çok büyük
bölümünün yaş ekmek mayası ile ilgili olması ve özellikleri itibarıyla yaş ekmek
mayasının diğer tür mayalardan ayrılması dikkate alınarak, ilgili ürün pazarı “yaş
ekmek mayası” olarak belirlenmiştir. 80
I.1.2. Pazarın Genel Yapısı
Önaraştırmaya konu olan pazar, homojen bir ürün olan yaş ekmek mayasının az
sayıdaki satıcılar tarafından, endüstriyel alıcı olarak nitelendirilebilecek çok sayıdaki
tek tip müşteriye arz edildiği oligopolistik bir yapı sergilemektedir.
İlgili ürün olan yaş ekmek mayasının kullanıcısı olan fırınlar, yaş ekmek mayasının
kendileri için bir ara mal olmasının da etkisiyle üretimde kullandıkları maya markaları
arasında herhangi bir fark gözetmemekte, birçoğu birden fazla markayı aynı anda 90
üretimde kullanabildikleri gibi bir markadan diğerine rahatlıkla geçebilmektedirler.
Marka bağımlılığının oldukça düşük seviyede olduğu yaş ekmek mayası pazarında,
kullanıcılar açısından homojen bir ürün olan mayanın satışlarının arttırılmasında
reklam, tanıtım, ürün çeşitlendirme gibi faaliyetler fazla etkili olamamakta ve maya
üreticisi firmalar için "fiyat" tek rekabet aracı olarak kalmaktadır.
Yaş ekmek mayası kolay bozulduğu için, maya firmalarının veya bayiilerinin satış
elemanları fırınları sıkça ziyaret etmekte ve maya bırakmaktadırlar. Bu ziyaretler
sırasında fırınlar, satış elemanlarına rakip maya üreticilerinin fiyatlarına ilişkin olarak
bilgiler vermekte ve ucuz maya alabilmek amacıyla rakip maya üreticilerinin satış 100
09-09/181-53
3
elemanlarından daha ucuza ürün alabildiklerini ifade edebilmektedirler. Böylece,
maya üreticilerinin satış fiyatları hakkında bilgiler birbirlerine rahatlıkla aktarılabildiği
gibi, ekmek fırınları tarafından maya üreticilerinden önemli indirimler alınabilmektedir.
Maya üreticilerinin fırınlar ile uzun süreli iş ilişkisi kurarak kendi müşteri kitlelerini
oluşturamamaları ve satış elemanları tarafından aynı müşteri kitlesine homojen bir
ürünün satılmaya çalışılması sonucu pazar şeffaf hale gelmekte ve maya üreticileri
Türkiye'nin bir bölgesindeki herhangi bir fırına rakiplerinin hangi fiyatla mal sattıklarını
rahatlıkla takip edebilmektedirler. Rakiplerin faaliyetleri hakkında bilgiye erişimin
kolay olduğu şeffaf pazarlarda faaliyet gösteren teşebbüslerin birbirlerinin
hareketlerine kısa sürede tepki gösterebilme olanağına sahip olduklarını ifade etmek 110
mümkündür.
Türkiye yaş ekmek mayası pazarında Pak Gıda Üretim ve Pazarlama A.Ş
(Pakmaya), Özmaya San. A.Ş (Özmaya)., Mauri Maya San. A.Ş. (Mauri Maya),
Akmaya San. ve Tic. A.Ş. (Akmaya) olmak üzere 4 adet üretici firma faaliyet
göstermektedir. Bu firmalara ait 2005-2008 dönemi satış miktarlarına (kg olarak)
Grafik 1’de yer verilmiştir.
Grafik 1 – Yaş Ekmek Mayası Satış Miktarları (2005 – 2008 yılları)
120
(…………TİCARİ SIR…………..)
130
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, söz konusu firmalardan (…………TİCARİ
SIR…………..) takip ettiği anlaşılmıştır.
Yaş ekmek mayası pazarının özelliklerini özetlemek gerekirse, pazar 4 teşebbüsün 140
faaliyet gösterdiği, homojen ve standard yapıda bir ürünün yer aldığı, rakiplerin
birbirilerinin hareketlerini kısa zaman aralıklarıyla takip edebilecekleri kadar şeffaf ve
uzun süredir yeni girişlerin yaşanmadığı bir pazardır.
I.1.3. İlgili Coğrafi Pazar
İlgili ürün pazarında faaliyet gösteren Pak Gıda Üretim ve Pazarlama A.Ş., Özmaya
San. A.Ş., Mauri Maya San. A.Ş. ve Akmaya San. ve Tic A.Ş.’nin ürettikleri ürünleri
tüm Türkiye’ye ulaştırabilmeleri ve satışlarını tüm Türkiye çapında gerçekleştirmeleri
nedeniyle coğrafi pazar olarak “Türkiye” kabul edilmiştir. 150
09-09/181-53
4
I.2. Taraflar
I.2.1. Pak Gıda Üretim ve Pazarlama Anonim Şirketi (Pakmaya)
İstanbul Ticaret Sicili Memurluğunda 141460-88943 Sicil Numarası ile kayıtlı,
Pakmaya’nın faaliyet konusu her türlü ekmek mayası üretimi, pazarlaması ve
satışıdır. (…………TİCARİ SIR…………..)
160
(…………TİCARİ SIR…………..)
Pakmaya 1973 yılında kurulmuş ve İzmit’te üretim faaliyetine başlamıştır. Daha
sonraki yıllarda kurulan İzmir ve Düzce fabrikaları ile Türkiye’de fabrika sayısını üçe
yükseltmiştir. Fabrikalar ve yıllık maya üretim kapasiteleri Tablo-1’de, Pakmaya’nın
yıllara göre iç piyasadaki yaş ekmek mayası satış miktarları ise Tablo-2’de
sunulmaktadır.
Tablo-1 Pakmaya Fabrikaları ve Yıllık Üretim Kapasiteleri 170
Fabrika Yaş Ekmek Mayası (Ton) Aktif Kuru ve Instant Maya (Ton)
İzmir (…..) (…..)
İzmit (…..) (…..)
Düzce (…..) (…..)
TOPLAM (…..) (…..)
Tablo-2 Pakmaya İç Piyasaya Satış Miktarları
Yıl 2005 2006 2007 2008
Yaş ekmek mayası (Ton) (…..) (…..) (…..) (…..)
I.2.2. Özmaya Sanayii Anonim Şirketi (Özmaya)
Ceyhan Ticaret Sicili Memurluğunda 4423/5740 sicil numarası ile kayıtlı Özmaya
maya, ekmek ve unlu gıdaların katkı maddelerinin üretimi alanında çalışmak üzere
kurulmuştur.
Özmaya’nın bünyesinde bulunduğu Lesaffre grubu 1853 yılından itibaren hububat ve 180
şeker pancarı alanında faaliyet göstermektedir. 1872 yılında Fransa’da ilk defa yaş
ekmek mayası üretimine başlayan aile zamanla bu alandaki ürün yelpazesini
genişleterek günümüzde dünya maya sektöründe hatırı sayılır bir konuma gelmiştir.
Şirket maya, maya türevleri, ekmek katkı maddeleri ve malt üretiminde dünyada önde
gelen büyük sanayi gruplarından biridir.
Lesaffre Grubu’nun Türkiye ekmek mayası pazarındaki faaliyetlerini, biri Adana
Ceyhan’da kurulu, diğeri Amasya’da kurulu iki fabrikada üretim gerçekleştiren
Özmaya aracılığı ile gerçekleştirilmektedir.
190
Özmaya; 1987 yılında bir İspanyol şirketi olan SGA (Socıedad General Azucarera De
Espana S.A.) ile Garipoğlu ailesinin oluşturduğu joint-venture şeklinde kurulmuş
ancak taraflar arasında çıkan anlaşmazlıklar neticesinde 1990 yılında SGA firmasının
Özmaya'ya ait bütün hisseleri satın alması ile ortaklık sona ermiş ve 1992 yılında
şirket SGA tarafından Lesaffre Grubuna satılmıştır. Safmaya (Amasya Fabrikası) ise
09-09/181-53
5
1992 yılında Garipoğlu ailesine ait olan bütün hisseleri satın alınarak grup bünyesine
katılmıştır. Safmaya San. A.Ş. grup bünyesinde ayrı bir şirket olarak 2000 yılına
kadar faaliyet göstermiştir. Safmaya San. A.Ş.'nin 1.1.2000 tarihinde, aynı grup
içindeki Özmaya tarafından devralınması neticesinde Lesaffre Grubu Türkiye ekmek
mayası pazarındaki faaliyetlerini tek şirket bünyesinde toplamıştır. 200
Şirketin mevcut ortaklık yapısına Tablo-3’te yer verilmiştir.
Tablo-3 – Özmaya Ortaklık Yapısı
Pay Sahibi Pay Oranı (%)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
Toplam 100
Şirket yönetim kurulu üyeleri; (…………TİCARİ SIR…………..).
Şirket yaş ekmek mayası üretimini Ceyhan’da bulunan fabrikasında, kuru maya
üretimini ise Amasya fabrikasında gerçekleştirmektedir. Bu fabrikalara ilişkin kapasite
bilgilerine Tablo-4’te yer verilmiştir. 210
Tablo-4 Özmaya Yıllık Üretim Kapasitesi
Maya Türü Miktar (Ton)
Yaş ekmek mayası (Ceyhan) (…..)
Kuru maya (Amasya) (…..)
Toplam (…..)
Şirketin iç piyasadaki yaş ekmek mayası satışları yıllara göre Tablo-5’de
sunulmuştur.
Tablo-5 Özmaya İç Piyasaya Satış Miktarları
Yıl 2005 2006 2007 2008
Yaş ekmek mayası (Ton) (…….) (…….) (…….) (…….)
I.2.3. Akmaya Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Akmaya)
220
Lüleburgaz Ticaret Sicili Memurluğu’nda 2370 sicil numarası ile kayıtlı, Akmaya ana
sözleşmesinin değişik 3. maddesinde belirtildiği üzere yaş ve kuru ekmek mayası,
ekmek katkı maddeleri ve pastacılık ürünleri ile Elektrik ve Buhur üretimi
gerçekleştirmek amacıyla kurulmuştur.
Akmaya’nın ortaklık yapısına Tablo-6‘da yer verilmiştir.
Tablo-6 Akmaya Ortaklık Yapısı
Pay Sahibi Pay Oranı (%)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
09-09/181-53
6
(………….) (…..)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
Toplam 100,00
Şirket yönetim kurulu üyeleri; (…………TİCARİ SIR…………..) dan oluşmaktadır.
230
Şirketin kapasite bilgilerine Tablo-7’de yer verilmiştir.
Tablo-7 Akmaya Yıllık Üretim Kapasitesi
Maya Türü Miktar (Ton)
Yaş ekmek mayası (…..)
Kuru Maya (…..)
Toplam (…..)
Tablo-8 Akmaya İç Piyasaya Satış Miktarları
Yıl 2005 2006 2007 2008
Yaş ekmek mayası (Ton) (…..) (…..) (…..) (…..)
I.2.4. Mauri Maya Sanayi A.Ş. (Mauri Maya)
Bandırma Ticaret Sicili Memurluğu’nda 6356 Sicil numarası ile kayıtlı Mauri Maya,
yaş hamur mayası ve ekmek katkı maddesi üretimi alanında faaliyet göstermek 240
amacıyla kurulmuştur. Mauri Maya’nın ortaklık yapısı Tablo-9’da sunulmuştur.
Tablo-9 Mauri Maya Ortaklık Yapısı
Pay Sahibi Pay Oranı (%)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
(………….) (…..)
Toplam 100,00
Mauri Maya yönetim kurulu üyeleri (…………TİCARİ SIR…………..) den
oluşmaktadır.
Mauri Maya’nın yıllık toplam yaş ekmek mayası üretim kapasitesi (………) ton/yıldır.
Şirketin iç piyasada gerçekleştirdiği yıllık yaş ekmek mayası satışlarına Tablo-10 ‘da
yer verilmiştir. 250
Tablo-10- Mauri Maya İç Piyasaya Satış Miktarları
Yıl 2005 2006 2007 2008
Yaş ekmek mayası (Ton) (…..) (…..) (…..) (…..)
I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.3.1. Yerinde İnceleme
Önaraştırma döneminde raportörlerce Pakmaya, Özmaya, Akmaya ve Mauri Maya
şirketlerinde yerinde incelemelerde bulunulmuştur. Yerinde incelemeler sırasında 260
09-09/181-53
7
şirketlerin ekmek mayası ile ilgili tüm yazışmaları, dosyaları ve konuyla ilgili diğer
evrakı incelenmiştir. Söz konusu şirketlerde yapılan yerinde incelemelerde
şikayetlerde belirtilen, maya üreticilerinin maya fiyatlarını aralarında anlaşarak birlikte
arttırdıkları iddialarını destekleyici herhangi bir bilgi veya belgeye rastlanılmamıştır.
Diğer taraftan şirketlerden Ocak 2005 - Mayıs 2008 dönemine ait ortalama aylık
fiyatları ve ortalama aylık maliyetleri elde edilmiştir. Ayrıca, eğer mevcut ise firmaların
bayileri ile yaptıkları standart bayilik sözleşmelerinden örnek talep edilmiş, şirketler
tarafından bu belgeler Kurumumuza ulaştırılmıştır.
I.3.2. Fiyat Hareketleri 270
Yaş ekmek mayası pazarındaki fiyat artışına yönelik iddiaları değerlendirmek üzere,
pazarda faaliyet gösteren Pakmaya, Özmaya, Akmaya ve Mauri Maya firmalarının
Ocak 2005 – Aralık 2008 dönemindeki fiyatlama stratejileri incelenmiştir. Pazardaki
firmalardan Pakmaya, Mauri Maya ve Özmaya aylık fiyat listeleri bildirmediklerini
belirtmişlerdir. Fiyat listesi ilan ettiğini belirten tek firma Akmaya olmuştur. Pazarda
sadece tek bir firma fiyat listesi ilan ettiğinden, şirketlerin gerçekleşen aylık ortalama
yaş ekmek mayası fiyatlarının karşılaştırılması uygun görülmüştür. Firmaların aylık
ortalama yaş ekmek mayası fiyatları ve bu fiyatlardan elde edilmiş grafiğe aşağıda
yer verilmiştir. 280
290
300
310
09-09/181-53
8
ablo 11 - 2005-2008 arası aylık ortalama yaş ekmek mayası satış fiyatları (kg/TL)
Akmaya Pakmaya Mauri Maya Ozmaya
Ocak 05 (…..) (…..) (…..) (…..)
Şubat 05 (…..) (…..) (…..) (…..)
Mart 05 (…..) (…..) (…..) (…..)
Nisan 05 (…..) (…..) (…..) (…..)
Mayıs 05 (…..) (…..) (…..) (…..)
Haziran 05 (…..) (…..) (…..) (…..)
Temmuz 05 (…..) (…..) (…..) (…..)
Ağustos 05 (…..) (…..) (…..) (…..)
Eylül 05 (…..) (…..) (…..) (…..)
Ekim 05 (…..) (…..) (…..) (…..)
Kasım 05 (…..) (…..) (…..) (…..)
Aralık 05 (…..) (…..) (…..) (…..)
Ocak 06 (…..) (…..) (…..) (…..)
Şubat 06 (…..) (…..) (…..) (…..)
Mart 06 (…..) (…..) (…..) (…..)
Nisan 06 (…..) (…..) (…..) (…..)
Mayıs 06 (…..) (…..) (…..) (…..)
Haziran 06 (…..) (…..) (…..) (…..)
Temmuz 06 (…..) (…..) (…..) (…..)
Ağustos 06 (…..) (…..) (…..) (…..)
Eylül 06 (…..) (…..) (…..) (…..)
Ekim 06 (…..) (…..) (…..) (…..)
Kasım 06 (…..) (…..) (…..) (…..)
Aralık 06 (…..) (…..) (…..) (…..)
Ocak 07 (…..) (…..) (…..) (…..)
Şubat 07 (…..) (…..) (…..) (…..)
Mart 07 (…..) (…..) (…..) (…..)
Nisan 07 (…..) (…..) (…..) (…..)
Mayıs 07 (…..) (…..) (…..) (…..)
Haziran 07 (…..) (…..) (…..) (…..)
Temmuz 07 (…..) (…..) (…..) (…..)
Ağustos 07 (…..) (…..) (…..) (…..)
Eylül 07 (…..) (…..) (…..) (…..)
Ekim 07 (…..) (…..) (…..) (…..)
Kasım 07 (…..) (…..) (…..) (…..)
Aralık 07 (…..) (…..) (…..) (…..)
Ocak 08 (…..) (…..) (…..) (…..)
Şubat 08 (…..) (…..) (…..) (…..)
Mart 08 (…..) (…..) (…..) (…..)
Nisan 08 (…..) (…..) (…..) (…..)
Mayıs 08 (…..) (…..) (…..) (…..)
Haziran 08 (…..) (…..) (…..) (…..)
Temmuz 08 (…..) (…..) (…..) (…..)
Ağustos 08 (…..) (…..) (…..) (…..)
Eylül 08 (…..) (…..) (…..) (…..)
Ekim 08 (…..) (…..) (…..) (…..)
Kasım 08 (…..) (…..) (…..) (…..)
Aralık 08 (…..) (…..) (…..) (…..)
09-09/181-53
9
Grafik-2- 2005 – 2008 Yılları Arasında Gerçekleşen Aylık Ortalama Yaş Ekmek Mayası Satış Fiyatı 310
(……………...TİCARİ SIR…………………..) 320
330
340
350
09-09/181-53
10
Grafik 2’den, dört firmanın yaş ekmek mayası fiyatlarının ufak sapmalar gözlemlense 310
de genel olarak birbirilerine paralel bir seyir izledikleri görülmektedir. Akmaya,
Özmaya ve Mauri Maya’nın fiyatları incelenen dönem süresinde hemen hemen
birebir örtüşürken, Pakmaya’nın fiyatları bu üç firmanın fiyatlarının yaklaşık (…) kr
üzerinde seyretmiştir.
2005-2008 döneminde Pakmaya’nın fiyatları %(…), Akmaya’nın fiyatları %(…),
Özmaya ve Mauri Maya’nın fiyatları ise %(…) artmıştır. Aynı dönemde ÜFE
endeksinde %31,73 TÜFE endeksinde ise %40,13 artış gözlenmiştir. Maya
pazarındaki 2005-2008 dönemi fiyat hareketleri içinde en dikkat çekici artışlar 2008
yılında gerçekleşmiştir. 2008 yılı içinde yaş ekmek mayası fiyatlarının iki dönemde
yukarı sıçrama yaptığı görülmektedir. Bu sıçramalardan ilki Haziran-Ağustos ayları 320
arasında yaşanmıştır. Bu dönemde Akmaya, Pakmaya ve Mauri Maya’nın fiyatları
yaklaşık %(…), Özmaya’nın fiyatları ise yaklaşık %(…) artmıştır. 2008 yılında
gerçekleşen ikinci büyük artış ise şikayetçilerin de şikayetlerinde yer verdiği Eylül–
Aralık döneminde yaşanmıştır. Bu dönemde Akmaya ve Mauri Maya’nın fiyatları
%(…), Pakmaya’nın %(…) ve Özmaya’nın fiyatları ise %(…) artmıştır. Her ne kadar
artış oranları firmadan firmaya farklılık gösterse de fiyatların genel seyrine de uygun
olarak bu artışlar aynı dönemde gerçekleşmiştir. Bu iki artışla yaş ekmek mayası
fiyatları 2008 yılında Ocak ayından yıl sonuna kadar Akmaya’da %(…), Pakmaya’da
%(…), Mauri Maya’da %(…) ve Özmaya’da %(…)artış göstermiştir.
330
Firmaların 2008 yılında gerçekleştirdikleri fiyat artışlarının firmaların üretim
maliyetlerindeki bir artıştan kaynaklanabileceği dikkate alınarak firmaların bu
dönemdeki maliyetleri incelenmiştir.
Yaş ekmek mayası üretiminde kullanılan en önemli hammadde melastır. Firmanın
üretim tekniğine göre değişmekle birlikte melas maliyeti yaş ekmek mayası üretim
maliyetinin yaklaşık %50’sini oluşturmaktadır. Bu çerçevede firmaların Aralık 2007–
Aralık 2008 döneminde bir kg yaş ekmek mayası üretmek için üstlendikleri melas
maliyetleri incelenmiştir. Bu dönemde Pakmaya’nın bir kg yaş ekmek mayası
üretmek için üstlendiği melas maliyeti %(…) artmıştır. Bu artış Akmaya’da %(…), 340
Özmaya’da %(…), Mauri Maya’da ise %(…) oranında gerçekleşmiştir. Yine bu
dönemde elektrik ve doğalgaza yapılan zamlar sonucunda firmaların maya
üretiminde kullandıkları enerji maliyetlerinde de artış gözlemlenmektedir. Son olarak
firmaların bir kg yaş ekmek mayası üretmek için üstlendikleri ortalama üretim
maliyetleri incelenmiştir. Birim maliyet artışı Akmaya’da %(…), Özmaya’da %(…),
Pakmaya’da %(…) ve Mauri Maya’da ise %(…) olmuştur. Bu oranlar firmaların 2008
yılı fiyat artış oranlarıyla karşılaştırıldığında Akmaya’nın toplam ortalama üretim
maliyet artışının üzerinde, Mauri Maya, Pakmaya ve Özmaya’nın ise ortalama üretim
maliyet artışlarının altında fiyat artışına gittikleri anlaşılmaktadır. Üretim maliyeti
firmaların üstlendikleri maliyet kalemlerinden yalnızca biri olup birebir fiyat artış 350
oranlarıyla karşılaştırılması kesin bir kanıya varmak açısından yeterli olmamakla
beraber firmaların fiyat hareketleri hakkında fikir vermesi açısından önemlidir.
Bu kapsamda, 2005–2008 yılları arasında firmaların ortalama birim satış fiyatlarına,
birim üretim maliyetlerine ve fiyat değişim yüzdeleri ile maliyet değişim yüzdeleri
arasındaki farka (Δfiyat(%) – Δmaliyet(%)) aşağıdaki grafiklerde yer verilmiştir.
Fiyatlar ve maliyetler sol dikey eksende, değişim farkları ise sağ dikey eksende yer
almaktadır.
09-09/181-53
11
Grafik 3 – Pakmaya
360
(…………TİCARİ SIR…………..).
370
Grafik 4 – Mauri Maya
380
(…………TİCARİ SIR…………..).
390
Grafik 5 – Akmaya
400
(…………TİCARİ SIR…………..).
09-09/181-53
12
Grafikler ele alındığında firmaların fiyat artışlarının genellikle maliyet artışlarıyla
uyumlu olduğu, incelenen dönemde firmaların genellikle maliyetlerindeki artışlardan
sonra fiyat artışına gittikleri görülmektedir.
Stratejik davranışlarda bulunurken rakiplerini de gözetmek zorunda olan 410
teşebbüslerin faaliyet gösterdiği oligopolistik pazarlarda, herhangi bir anlaşma veya
uyumlu eylem olmamasına rağmen özellikle fiyatlarda paralel hareketler
gözlenebilmektedir. Nitekim bu tür pazarlarda, fiyat artışı yapmayı planlayan bir
teşebbüsün rakiplerinin kendisini takip edeceklerinden emin olmadan bu artışı
yapması oldukça zordur. Bu çerçevede özellikle ilgili ürünün homojen ve
haberleşmenin kolay olduğu oligopolistik pazarlarda gözlemlenen paralel fiyat
hareketlerini uyumlu eylem olarak değerlendirmek güçleşmektedir. Ancak, bu durum
oligopolistik pazarlardaki paralel fiyat hareketlerinin hiç bir zaman uyumlu eylem
olarak yorumlanamayacağı anlamına gelmemekte; aksine, söz konusu paralel
davranışların pazarın oligopolistik yapısının mı, yoksa teşebbüslerin anlaşma veya 420
uyumlu eylemlerinin mi sonucu olduğu konusunun değerlendirilmesi gerektiğini
göstermektedir. Zira söz konusu oligopolistik pazar ne kadar şeffaf, ürün ne kadar
homojen olursa olsun, fiyat artışı gerçekleştiren teşebbüsü rakiplerinin takip etmeme
olasılığı her zaman bulunmaktadır.
Daha önce belirtildiği üzere inceleme konusu yaş ekmek mayası pazarı; 4 firmanın
homojen bir ürün ürettiği, marka bağımlılığının veya ürün farklılaştırma imkanının
bulunmadığı ve rakiplerin birbirlerinin hareketlerini kısa sürede takip etmelerine
elverişli bir yapıdadır. Bu özellikleriyle pazar, firmalar arası olisgopolistik bağımlılık
nedeniyle paralel davranışların gözlemlenebileceği bir pazardır. 430
Yukarıda yer verilen değerlendirmeler ışığında, her ne kadar ele alınan dönemde
maya firmalarının fiyatları birbirine paralel olarak ilerlese de; yaş ekmek mayası
pazarının yukarıda belirtilen özellikleri nedeniyle oligopolistik bağımlılığa uygun bir
yapı sergilemesi, yaş ekmek mayası hammadde fiyatlarının son dönemde gösterdiği
artışlar ve yerinde incelemelerde firmaların anlaşarak fiyat artırdıklarına yönelik
herhangi bir belge bulanamamış olması nedenleriyle, yaş ekmek mayası üreticilerinin
aralarında anlaşarak maya fiyatlarını birlikte artırdıkları iddiasını destekler bir sonuca
ulaşılamamıştır.
440
Maya üreticilerinin yaş ekmek mayası fiyatlarını birlikte belirlediklerine ve fiyat tekeli
oluşturduklarına ilişkin herhangi bir belgeye ulaşılamaması nedeniyle ekmek mayası
üreticilerinin fiyat artış tarih ve oranları arasındaki paralelliklerin ekmek mayası
pazarının yapısından kaynaklandığı; mayanın homojen bir ürün olması, marka
bağımlılığının olmaması, fırınların birden fazla markayı aynı anda kullanabilmeleri ve
bir markadan diğerine rahatlıkla geçebilmeleri, pazarda haberleşmenin kolay olması
sonucu teşebbüslerin birbirlerinin hareketlerine çok kısa sürede tepki gösterebilmeleri
neticesinde oluştuğu kanaatine varılmıştır
J. SONUÇ 450
Düzenlenen rapora ve dosya kapsamına göre;
Pak Gıda Üretim ve Pazarlama A.Ş., Özmaya San. A.Ş., Mauri Maya San. A.Ş. ve
Akmaya San ve Tic A.Ş. hakkında maya fiyatlarını birlikte belirledikleri ve fiyat tekeli
oluşturdukları iddialarıyla ilgili olarak, önaraştırma döneminde elde edilen bilgi ve
09-09/181-53
13
bulguların ilgili teşebbüsler hakkında 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılması için yeterli olmadığına ve
dolayısıyla şikayetlerin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy