1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D2/1/F.T.-00/2 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 00-46/488-266
Karar Tarihi : 23.11.2000
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Dr. Kemal EROL, Mehmet Zeki UZUN, Sadık KUTLU,
İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM, R. Müfit SONBAY, Murat GENCER
B- RAPORTÖRLER: Alper Fevzi KARA, Ferhat TOPKAYA, İbrahim AYDEMİR
C- ŞİKAYET EDEN: AMD Elektronik Bilgisayar Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Büyükdere Cad. Naci Kasım Sok. Hüseyin Özer İş Merkezi
No:3/1-2 Şişli/İstanbul
Vekilleri: Av. Sezai ÇİÇEK, Av. Derviş KAHRAMAN
Yavuzselim Cad., Müstakimzade Sok., No:34/1
Fatih/İstanbul
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN: Microsoft Corporation
One Microsoft Way Redmond, WA 98052-6399 A.B.D.
E- DOSYA KONUSU: Microsoft Corporation'ın 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’u ihlal ettiği iddiası.
F- İDDİALARIN ÖZETİ: AMD Elektronik Bilgisayar Sanayi ve Ticaret A.Ş. (AMD)'nin
şikayet dilekçesinde özetle; AMD tarafından ithal edilen "Windows 98" program
CD’lerinin satışının, üretici firma Microsoft Corporation (MS Corp.) tarafından adli
makamlara yapılan başvurularla engellenmeye çalışıldığı; tüm dünya ülkelerinde 32
ila 35 ABD Doları fiyatla satılan bu ürünün, Türkiye’deki kullanıcılara 90 ABD Doları
bedelle satıldığı iddia edilmektedir.
G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 23.6.2000 tarih, 2743 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 23.8.2000 tarih, D2/1/F.T.-00/2 sayılı İlk İnceleme
Raporu, 29.8.2000 tarih ve 00-32 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054
sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6. maddesinin ihlaline ilişkin bir
soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun'un
40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca düzenlenen 1.11.2000 tarih D2/2/A.F.K.-00/1 sayılı
Önaraştırma Raporu 13.11.2000 tarih, REK.0.06.00.00/44 sayılı Başkanlık önergesi
ile 00-46 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: MS Corp. tarafından uygulandığı iddia edilen
fahiş fiyata ilişkin iddianın ve Anayasa’nın 36. maddesi gereği kişilerin yargı mercileri
önünde davacı olarak iddia hakkına sahip olması cihetiyle, Microsoft’un 5846 sayılı
Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’na muhalefet suçuyla adli makamlara yaptığı
2 REKABET KURUMU
başvuruların rekabeti ortadan kaldırdığına ilişkin iddianın yerinde olmadığı
düşünülmektedir.
İ- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Genel Bilgiler
Bilgisayar sektörü; yazılım, donanım, aksesuar ve diğer ilgili yan ürünlerin üretimini
ve dağıtımını gerçekleştiren ve bu alana ilişkin hizmetleri sunan sektördür. Işlevsellik
ve içerik bakımından sektörü, “yazılım”, “donanım”, “hizmet” ve “tüketim malzemeleri”
alt gruplarına ayırmak mümkündür.
Donanım: Bilgisayar sistemleri, kişisel bilgisayarlar (PC), ATM ve yazıcılarla iletişim
sistemlerinden (ağ şebekeleri ve modem vs.), bilgilerin depolanmasına yarayan ana
araçlarla parçalardan oluşan pazardır.
Yazılım: Bilgilerin depolanmasına aracılık eden sistem ve uygulama programlarıdır.
Sistem ve uygulama yazılımlarından oluşur.
Hizmet: Donanım bakımı ve yazılım desteği, eğitim ve danışmanlık hizmetleridir.
Tüketim Malzemeleri: Donanım ürünleri dışında kalan bilgisayar aksesuarlarıdır.
Türkiye’de bilgisayar sektörü yerli üretimden ziyade ithalata dayalı bir
sektördür. Sektörde faaliyet gösteren firmalar ya yabancı firmaların temsilcisi,
distribütörü veya yavru şirketi olarak ya da ithal edilen yazılım ve donanım
ürünlerinin pazarlama ve teknik destek hizmetini sunmak suretiyle faaliyet
göstermektedirler.
Yazılım piyasasında işletim sistemleri ve uygulama yazılımları temelde iki
şekilde piyasaya arz edilmektedir. Kullanıcı ürünü doğrudan piyasadan alabildiği
gibi, aynı ürünü bir başka ekipmanla birlikte de temin edebilmektedir. Diğer bir
deyişle bilgisayar programları için iki tür lisans söz konusudur: Kullanıcı Lisansı ve
Orjinal Ekipman Üreticisi Lisansı.
- Kullanıcı Lisansı: Bu tür lisansa konu programlar, kutular içinde kullanıcılara
sunulmaktadır. Kutu içinde, yazılımın kayıtlı olduğu disketler, CD Rom ve lisans
sözleşmesi ile birlikte el kitabı yer almaktadır. Yazılımı yükleyen, lisans
sözleşmesini de kabul etmiş olmaktadır.
- Orijinal Ekipman Üreticisi Lisansı (“OEM Lisansı”): Bu tür lisansa konu programlar
OEM lisansı sahibi tarafından ürettiği bilgisayara üretim anında yüklenmekte ve
bilgisayar, program ile birlikte satışa sunulmaktadır.
Tüketici açısından OEM ürünleri ile perakende satılan ürünler arasında,
ürünün içeriğinde farklılık bulunmamakla birlikte, OEM ürünleri, perakende satılan
ürünlere göre oldukça ucuza satılmaktadır. Dolayısıyla üretici firma, bu iki farklı
pazarlama yöntemine göre fiyatı farklılaştırmaktadır.
Windows 98, Windows işletim sistemleri serisinin Windows 3.0, Windows 3.1
ve Windows 95’ten sonra üretilen dördüncü üyesidir. Windows 98’den sonra
Windows 2000 üretilmiş olmasına rağmen, Windows 2000 versiyonunun özellikle
ofis uygulamalarına göre geliştirilmiş olması ve Türkiye’de ofis dışı PC kullanım
oranının yüksek olması nedeniyle Windows 98 halen yaygın olarak kullanılmaktadır.
3 REKABET KURUMU
AMD, bilgisayar emtiası ve sarf malzemeleri, her türlü program ve yazılımların
ithali ve ticaretiyle, MS Corp. ise kişisel bilgisayarlar için işletim sistemleri,
istemci/sunucu ortamları için sunucu uygulamaları, ticari ve tüketiciye yönelik üretimi
artırıcı uygulamalar, etkileşimli medya programları, internet platformu ve geliştirme
araçları gibi yazılımların üretim ve pazarlamasıyla iştigal etmektedir. Türkiye
bilgisayar pazarında ise, Ağustos 1993’ten itaberen bağlı şirketi olan Microsoft
Bilgisayar Yazılım Hizmetleri Ltd. Şti. (MS Türkiye Ofisi) aracılığıyla faaliyet
göstermektedir.
I.2. İlgili Pazar
I.2.1. Ürün Pazarı: İlgili ürün pazarı, belirli bir ürünün, onunla yüksek ikame
edilebilirliği olan, tüketici gözünde nitelikleri, kullanım amaçları ve fiyatları
bakımından benzerlik gösteren ürünlerle birlikte oluşturduğu pazardır.
Başvurunun konusu PC'lerde kullanılan ve MS Corp.'un tescilli ürünü olan
Windows işletim sisteminin Windows 98 adlı versiyonudur. Windows 98 programı,
PC'lerin çalışmasını sağlayan bir işletim sistemidir.
İşletim Sistemi (“Operating System”), sistemde bulunan çevre elemanları (Donanım,
“Hardware”) ile yazılımların (“Software”) haberleşmesini sağlayan bir çeşit yazılım
olup, daha düşük seviyeli erişimlerle donanımın kontrolünü, kaynakların kullanımını
ve paylaşımını sağlar. Bu çerçevede, ilgili ürün pazarı “Kişisel bilgisayar işletim
sistemleri pazarı” olarak belirlenmiştir.
I.2.2. Coğrafi Pazar: Başvuru konusunun, Windows 98 program CD’lerinin Türkiye’ye
ithal edilerek, Türkiye’de satılmasının engellenmesi ile ilgili olması nedeniyle ilgili
coğrafi pazar, "Türkiye Cumhuriyeti sınırları" olarak kabul edilmiştir.
I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
AMD'nin başvurusunda yer alan iddialar ile bu iddialara ilişkin tespit ve
değerlendirmelere, aşağıda Windows 98 program CD'lerinin paralel ithalatının
engellenmesi ve tekel konumundaki MS Corp.'ın bu ürünü yurtdışına kıyasla
Türkiye'de daha pahalıya satarak fahiş fiyat uygulaması olmak üzere iki başlıkta yer
verilmektedir.
I.3.1. Paralel İthalatın Engellenmesi
I.3.1.1. Paralel İthalatın Engellendiği İddiasına İlişkin Tarafların Görüşleri ve
Yapılan Tespitler
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, raportörlerin paralel ithalatın
engellenmesine ilişkin olarak AMD yetkilileriyle yaptığı görüşmede;
- Yetkililerin; söz konusu ürünü Hong Kong'tan yasal yollarla ithal ettiklerini ve
ürünün orjinal olduğuna dair bilirkişi raporu aldıklarını, ancak kısa süre sonra MS
Corp. tarafından ürünün kendilerinden izin alınmadan getirildiği, sahte olduğu ve
ürünün lisanstan ayrı satıldığı gerekçeleriyle Şişli Cumhuriyet Başsavcılığı'na söz
konusu ürünlere el konulması talebiyle başvuruda bulunulduğunu ve müteakiben
10 Mayıs 2000 tarihinde Şişli 3. Asliye Ceza Mahkemesinde dava açıldığını
bildirdikleri,
4 REKABET KURUMU
- AMD avukatının; MS Corp.'un küçük firmaları uzun ve yıpratıcı mahkeme
süreçleriyle sindirerek tekelci gücünü korumaya ve böylece ürünün kendi
kontrolü dışındaki firmalarca ithalini engellemeye çalıştığını, sürmekte olan
davada ise davacının, ürünün sahte olduğu, Türkiye'de çoğaltıldığı, üzerindeki
IBM ibaresinin silindiği, çalıntı olduğu vb. gerekçelerle hukuki sürecin uzaması
gayreti içinde olduğunu, kendilerine karşı yürütülen davada MS Türkiye'nin değil
de, bizzat MS Corp'un taraf olduğuna dikkat çekildiği, bu davayı kazansalar bile
uğradıkları zararın tazmini için ABD'de bu ülkenin kanunları çerçevesinde dava
açmaları gerekeceğini, bunun ise kendileri için oldukça zahmetli ve masraflı bir
süreç olacağını, bu gerçeği bilen MS Türkiye'nin de kasıtlı olarak ve işlerini
zorlaştırmak için ana firma MS Corp.'u devreye soktuğunu iddia ettiği,
anlaşılmıştır. Ayrıca bahsi geçen davaya ilişkin olarak, MS Corp.'un, AMD firmasının
ithal ettiği ürünleri perakende olarak ve IBM için verilmiş OEM lisansı ile birlikte
sattığı iddiasını öne sürdüğü, başka bir deyişle, ürünün lisanstan ayrılarak, başka bir
lisansla satıldığını iddia ettiği de belirlenmiştir.
Ayrıca raportörler tarafından, aynı konuya ilişkin olarak, MS Türkiye Ofisi
yetkilileriyle de görüşülmüş, MS Türkiye Ofisi'nin MS Corp. ürünlerinin ithalatı ve
satışıyla iştigal etmediği, yalnızca MS Corp.ürünlerine ilişkin eğitim ve destek hizmeti
verdiği, ayrıca MS Corp. adına Türkiye'de araştırma ve pazar çalışması yaptığı,
Windows 98 işletim sistemi ürünlerinin Türkiye'ye MS Corp.'un dört distribütörü
aracılığıyla, yerli ve yabancı bilgisayar markalarıyla ve OEM kanalıyla girdiği,
kendilerinin yurtdışındaki distribütörlerin Türkiye'ye pasif satış yapmasını
engellemelerinin mümkün olmadığı, AMD'nin ithal ettiği ürünlerin MS Corp.
tarafından yapılan incelemede sahte olduğunun anlaşılması üzerine firma aleyhine
dava açıldığı, korsan yazılım üreten başka firmalara karşı da açılmış davaları
olduğu, ayrıca, Türkiye'de fikri mülkiyetle ilgili davalarda ürünün fikri mülkiyet
hakkına sahip olması nedeniyle MS Corp.'un taraf olduğu, aynı sebepten AMD
aleyhine açılan davada da davacı tarafın "MS Corp" olmasının, AMD'nin ileriye
dönük muhtemel tazminat talebini önleme tedbiri olmasından çok, ürünün sahibinin
bizzat MS Corp. olmasından kaynaklandığı ifade edilmiştir.
I.3.1.2. Paralel İthalata Engel Olunduğu İddiasına İlişkin Değerlendirme
Rakip teşebbüslerin faaliyetlerinin zorlaştırılması ve piyasada faaliyet
gösteren teşebbüslerin piyasa dışına çıkarılmasına yönelik faaliyetler 4054 sayılı
Kanun'un 4. maddesinin (d), 6. maddesinin (a) bentleri gereğince yasaklanmaktadır.
AMD, MS Corp.'un açtığı dava yoluyla ilgili ürünlerin paralel ithalatını
engellemeye çalıştığını ileri sürmektedir. Bu konuya yönelik olarak ABD rekabet
hukukunda özellikle büyük firmaların küçükleri çeşitli gerekçelerle uzun ve yıpratıcı
davalara sürüklemesi "predatory litigation" (yıkıcı dava) adı altında tanımlanmakta ve
rekabete aykırı sayılmaktadır. Amerikan rekabet hukukunda "yıkıcı dava" kavramı
rakibin ticaretini engellemeyi, zorlaştırmayı, rakibi uzlaşmaya zorlamayı ve zaman
kazanmayı amaçlayan belli bir temelden yoksun iddialarla mahkemeye başvurulması
durumunda söz konusu olmaktadır. Fikri mülkiyet hakkını bahane ederek açılan
davalar da bu kapsamda değerlendirilebilmektedir. AMD'nin yıpratıcı mahkeme
süreçleriyle ticaretinin engellendiği iddiası da yıkıcı dava kapsamında
değerlendirilebilir. Ancak dosya mevcudunda, gerek firmanın konuyla ilgili
5 REKABET KURUMU
yazışmalarında, gerekse raportörlerce MS Türkiye Ofisi'nde yapılan görüşmelerde,
MS Türkiye Ofisi'nin AMD'nin ithalatını engellemek amaç ve niyetinde olduğuna
ilişkin herhangi bir bulguya rastlanmadığı, AMD'nin yalnızca sahtecilikle itham
edildiği, AMD'nin ithal ettiği ürünlerin Uzakdoğu kaynaklı olduğunu ve bu bölgede
yüksek teknoloji kullanarak aslından ayırdedilemeyecek mükemmellikte taklit MS
Windows ürünleri imal edilebildiği yönünde haberler geldiği ifadelerinin bulunduğu,
dolayısıyla AMD aleyhine açılan davanın paralel ithalatı engelleme ya da ürün
dağıtımını tekelinde tutma niyetinden çok, fikri mülkiyet hakkını koruma kaygısından
kaynaklandığı anlaşılmıştır.
Dolayısıyla, MS Corp.'un yukarıda anlatılan yıkıcı dava kapsamında mahkeme
sürecine başvurduğuna ilişkin destekleyici bir bulguya veya kanıta rastlanmadığı
görülmektedir.
I.3.2. Fahiş Fiyat İddiası
I.3.2.1. Hakim Durum Tespiti
Şikayet dilekçesinde, MS Corp'un hakim durumda olduğu ve Windows 98
işletim sistemi ürünlerini yurtdışına kıyasla Türkiye'de çok daha pahalıya sattığı iddia
edilmektedir.
MS Corp., Windows markasıyla işletim sistemleri pazarında 3.0, 3.1, 95 , 98,
2000 ve en son olarak da ME versiyonuyla hizmet vermektedir. Bunlardan 3.0, 3.1
ve 95 versiyonları demode olmuş, 2000 ve ME versiyonları ise piyasaya yeni çıkmış
olmaları sebebiyle henüz yaygınlaşamamıştır. Dolayısıyla şu anda en yaygın işletim
sisteminin 98 versiyonu olduğu görülmektedir.
Dosya mevcudundan, Windows işletim sistemlerinin, işlevselliği ve
kullanışlılığıyla piyasada tutunmuş ve pazar payını hızla genişletmiş olduğu
anlaşılmaktadır. Bu piyasalarda pazarda belli bir yaygınlığa ulaşan ürün, artan bir
ivmeyle pazar payını genişleterek o piyasada geçerli standart haline gelmektedir. Bu
piyasaların tabiatı gereği, sektör pazar payı çok yüksek bir ya da iki firma ve pazar
payı çok düşük birkaç firma şeklinde oluşmaktadır. Örneğin, MS Corp.'un Windows
işletim sistemleri serisi piyasada belirli bir yaygınlığa ulaştıktan sonra gerek donanım
gerekse yazılım üreticileri, Windows'u o piyasanın standardı kabul ederek ürünlerini
onunla uyumlu olacak şekilde dizayn etme ihtiyacı duymuşlardır. Bu durum zamanla
Windows'u rakipsiz hale getirmiştir. Örneğin bilgisayarda kullanılmak üzere TV kartı
alan bir tüketici şayet Windows dışında bir işletim sistemi kullanıyorsa, uyum
sorunuyla karşılaşabilmektedir.
Aynı süreç MS Corp.'un belli başlı bilgisayar üreticilerine (IBM, Compaq vb.)
OEM lisansı vermesiyle hız kazanmıştır. Böylece Windows işletim sistemleri hem
perakende olarak hem de bilgisayar donanım ürünleriyle birlikte, adeta donanımın
bir parçası olarak tüketiciye ulaşmaktadır.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, MS Corp.'un yazılım sektöründeki payını
yıllar itibarıyla sürekli arttırdığı görülmüş ve 1999 verilerine göre işletim sistemindeki
pazar payı dağılımının aşağıdaki şekilde olduğu anlaşılmıştır.
6 REKABET KURUMU
1999 yılında satılan kişisel ve dizüstü bilgisayarlarda bulunan işletim
sistemlerinin ürün bazında dağılımı
İşletim sistemi Adet %
Windows 95/98 370,470 87.69
Windows NT 30,201 7.15
Mac OS (Apple) 4,899 1.16
Dos only 16,900 4.00
Toplam 422,470 100.00
Yukarıdaki bilgilerden, Windows 95, Windows 98 işletim sistemleri ve yine bir
MS Corp. ürünü olan Windows NT'nin, 1999 yılında satılan kişisel ve dizüstü
bilgisayarların %95'inde bulunduğu anlaşılmaktadır. Dosya mevcudu bilgilerde,
resmi bir istatistik bulunmamakla birlikte, raportörlerce piyasa araştırması sırasında
yapılan görüşmelerde Windows 98'in de Windows işletim sistemleri içinde en çok
satılan versiyon olduğu görülmektedir. Diğer taraftan piyasada Windows 98'e ikame
olabilecek Macintosh ve Linux marka işletim sistemleri de bulunmakla birlikte bu
sistenmlerin pazar payları oldukça düşüktür.
Tüm bu açıklamalar ışığında MS Corp.'un Türkiye kişisel bilgisayar işletim
sistemleri piyasasında hakim durumda olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim, ABD'de
rekabet otoritelerinin MS Corp. aleyhine açtıkları davanın gerekçelerinden birisi de
MS Corp'un işletim sistemi piyasasındaki tekel konumu olmuştur. Özellikle uygulama
programlarının (Word, Excel vb.) MS Windows'a göre dizayn edilmek zorunda
olunuşu ve MS Corp.'un bu konuda rakip yazılım şirketleri önüne engeller koyuşu
otoriteleri rahatsız etmiş ve dava sonucunda uygulama yazılımı ve işletim sistemi
departmanları birbirinden ayrılarak firmanın ikiye bölünmesi kararı verilmiştir
I.3.2.2. Fahiş Fiyat Uygulandığı İddiasına İlişkin Değerlendirme
Şikayet dilekçesinde AMD tarafından, MS Corp'un Türkiye'de kurduğu
distribütör sistemi ve OEM lisans anlaşmalarıyla dağıtım kanalını kontrol altına
alarak şikayete konu ürünün yurtdışına kıyasla fahiş fiyattan satıldığı iddia
edilmektedir. 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi, hakim durumda olan teşebbüslerin
fahiş fiyat uygulamalarını yasaklamaktadır.
Dosya mevcudu bilgilerden, AMD'nin bu iddiasına ilişkin olarak, mahkeme
süreci başlamadan önce Hong Kong'tan anılan ürünü 26 ABD Doları'na (Gümrük ve
nakliye masrafları dahil 30 ABD Dolar'ı) ithal ettiğine ilişkin faturayı delil olarak öne
sürdüğü anlaşılmıştır. Söz konusu ürünün bu fiyatının, Türkiye'deki MS
distribütörlerinin MS Corp.'un İrlanda deposundan aldıkları fiyata karşın oldukça
düşük olduğu görülmektedir. Ancak AMD tarafından, Hong Kong dışında söz konusu
ürünün Türkiye'den daha ucuza satıldığına ilişkin herhangi bir kaynak
gösterilememektedir. Diğer taraftan dosya mevcudunda, raportörlerce yapılan
incelemeler neticesinde (gerek internet üzerinde gerekse ABD ve Avrupa'daki birkaç
mağazadan bilgi alınmak suretiyle); Windows 98 programının güncelleme
(“upgrade”) CD’sinin 80 ABD Doları civarında; tam sürümünün ise 150 ABD Doları
civarında satıldığının tespit edildiği görülmektedir. Ayrıca yine dosya mevcudundaki
bilgilerde yer alan ve MS Türkiye Ofisi'nden alınan ve tüm dünyadaki distribütörlere
uygulanan satış fiyatını gösterir fiyat listesi de bu durumu doğrulamaktadır. Öte
7 REKABET KURUMU
yandan, MS Corp'un Türkiye'de OEM lisansı verdiği donanım üreticilerinin de
(Escort, Casper, Yıldız Elektronik, Arena, Datateknik, Vestel, Beko ve Estron) anılan
ürünü sipariş miktarına göre 65-75$ arasında değişen fiyatlarla aldığı anlaşılmıştır.
Tüm bu bilgilerden hareketle, yurt dışında programın tam sürümünün en az
150 ABD Doları'na satıldığı tespit edilen ürünle ilgili fahiş fiyat iddiasının yerinde
olmadığı kanaatine varılmıştır.
J- SONUÇ
Yukarıda yer verilen değerlendirmeler doğrultusunda, AMD Elektronik
Bilgisayar Sanayi ve Ticaret A.Ş. tarafından ithal edilen "Windows 98" program
CD’lerinin satışının, üretici firma Microsoft Corporation tarafından adli makamlara
yapılan başvurularla engellenmeye çalışıldığı, tüm dünya ülkelerinde 32 ila 35 ABD
Doları fiyatla satılan bu ürünün, Türkiye’deki kullanıcılara 90 ABD Doları bedelle
satıldığı iddialarına yönelik bir soruşturma açılmasına gerek olmadığına ve şikayetin
reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy