Milyon Yapım Organizasyon Tic. Ltd. Şti.’nin hâkim durumda olduğu, münhasırlık, bağlama ve sömürücü fiyat uygulamaları aracılığıyla hâkim durumunu kötüye kullandığı iddiası - Karar Sayı 20-46/621-273

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2020-5-023 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 20-46/621-273
Karar Tarihi : 15.10.2020
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Birol KÜLE
Üyeler : Arslan NARİN (İkinci Başkan), Şükran KODALAK,
Ahmet ALGAN, Hasan Hüseyin ÜNLÜ, Ayşe ERGEZEN
B. RAPORTÖRLER: Aytül KÜÇÜK, Ahmet Ogün KARAGÜLLE, Gizem HEKİM
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : - Gizlilik talebi bulunmaktadır.
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILAN : - Milyon Yapım Organizasyon Tic. Ltd. Şti.
Fulya Mah. Büyükdere Cad. Quasar Apt. No:76/188
Şişli/İstanbul
(1) E. DOSYA KONUSU: Milyon Yapım Organizasyon Tic. Ltd. Şti.’nin hâkim
durumda olduğu, münhasırlık, bağlama ve sömürücü fiyat uygulamaları
aracılığıyla hâkim durumunu kötüye kullandığı iddiası.
(2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: Başvuruda özetle;
- Türkiye’de MilyonFest markasıyla gerçekleştirdiği festivaller ile Milyon Yapım
Organizasyon Tic. Ltd. Şti.’nin (MİLYON YAPIM) rock/alternatif müzik festivalleri
piyasasında hâkim durumda olduğu,
- Zeytinli Rock Festivali, Kuşadası Gençlik Festivali, Çukurova Rock Festivali,
Samsun Gençlik Festivali, Eskifest, MilyonFest İstanbul, MilyonFest Fethiye,
MilyonFest Mersin, MilyonFest Çeşme, MilyonFest Kayseri, Milyon Beach Fest
Kilyos, MilyonFest Eskişehir, MilyonFest Arsuz vb. gibi çok sayıda festivalin
MİLYON YAPIM organizasyonu olduğu, bunun yanında sayı olarak Türkiye’de
yapılan birçok müzik festivalinin de MİLYON YAPIM tarafından düzenlendiği,
- MİLYON YAPIM tarafından organize edilen festivallerin daha ziyade rock ve
alternatif müzik türünde olduğu, her müzik türünün ayrı bir dinleyici kitlesi olması
sebebiyle anılan müzik kategorisinin jazz, blues, klasik vb. gibi müzik türlerine
rakip ya da ikame olarak değerlendirilemeyeceği, bu kapsamda MilyonFest’in
rakibinin yok denecek kadar az olduğu; bazı şehirler özelinde hiç rakibinin
olmaması sebebiyle de mutlak tekel olarak kabul edilebileceği,
- Bu kapsamda toplam bilet satış sayısının da önem arz ettiği, öyle ki satılan bilet
sayısı dikkate alındığında MİLYON YAPIM’ın hâkim durumda olduğunun
görüldüğü, örneğin MİLYON YAPIM organizasyonu olan Zeytinli Rock
Festivali’nde herhangi bir festivalde satılan bilet sayısının yaklaşık on katı kadar
bilet satıldığı,
- MİLYON YAPIM’ın sanatçılarla blok 10-15 festival garanti etmek yoluyla “blok
anlaşma” olarak adlandırılan münhasır sözleşmeler akdettiği, bu yolla kendisinin
organize ettiği festivallere sanatçıyı bağladığı ve başka organizatörler tarafından
20-46/621-273
2/41
düzenlenen festivallere katılmaması yönünde sanatçılara dayatmada bulunduğu;
sanatçıların başka bir organizasyonda sahne alması durumunda ise MİLYON
YAPIM tarafından kara listeye alındığı ve MİLYON YAPIM ile olan iş ilişkisinin
sona erdirildiği,
- MİLYON YAPIM’ın sanatçılara münhasırlık uygulaması nedeniyle rakiplerin
piyasada tutunmasını engellediği ve tekelleşme sonucu festival fiyatlarının arttığı,
festival alanlarında sunulan hizmetlerin kalitesinin düştüğü ve festival çeşitliliğinin
azaldığı,
- MilyonFest’lerde sahne alamamanın bir sanatçı için neredeyse hiç konser
verememek anlamına geldiği, dolayısıyla sanatçıların çoğunun MİLYON YAPIM’ın
bu dayatmasına karşı direnemediği; öyle ki bu şekilde büyük sanatçıları/müzik
gruplarını kendine bağlayan MİLYON YAPIM yüzünden yeni girişimcilerin
festivalde sahne alacak gruplara ulaşamadığı,
- MİLYON YAPIM’ın pazarda hem monopol hem de monopson niteliğinde bir
teşebbüs olduğu, monopol gücünü başta Zeytinli Rock olmak üzere birçok
festivalde yüksek fiyat artışları yaparak kullandığı; monopson gücünden ise
sanatçılara rekabetçi bir piyasada olması gerekenden çok daha düşük ücretler
vererek faydalandığı, sanatçıların ise başka festival zinciri bulunmadığından bu
ücretleri kabul etmek zorunda kaldığı,
- MİLYON YAPIM’ın Arpej Yapım Müzik Ticaret Limited Şirketi (ARPEJ YAPIM) adı
altında bir prodüksiyon şirketine de sahip olduğu, söz konusu dikey bütünleşik
yapının sahibi olan (…..) tarafından sanatçı gruplara ARPEJ YAPIM ile albüm
çıkarma koşuluyla düzenlenecek festivallerde yer alma teklifinde bulunulduğu;
ARPEJ YAPIM’ın rakibi konumunda olan başka bir şirketle albüm çıkarmak
isteyen sanatçı gruplarının ise MİLYON YAPIM tarafından düzenlenecek
festivallere çıkarılmamakla tehdit edildiği,
- MİLYON YAPIM’ın Milyon Performance Hall gibi birkaç konser alanının
işletmeciliğini de yaptığı, bu konser alanlarında sahne almanın ancak MİLYON
YAPIM’ın organize ettiği festivallerde sahne alan sanatçılar için mümkün olduğu,
- MİLYON YAPIM’ın sahip olduğu gücü sunduğu hizmet kalitesine yansıtmadığı,
öyle ki düzenlediği festivallerde aynı grupları benzer sıralama ile sahneye
çıkardığı, bu durumun da izleyici nezdinde standart ve sıkıcı bir deneyimle
sonuçlanmasına sebep olduğu
iddia edilerek 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun (4054 sayılı Kanun)
kapsamında gereğinin yapılması talep edilmiştir.
(3) G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 12.05.2020 tarih ve 4428 sayı ile giren
başvuru, 11.06.2020 tarihli Kurul toplantısında görüşülmüş ve 20-28/357-M sayı ile
önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. Bu karar uyarınca düzenlenen 07.10.2020
tarih ve 2020-5-023/ÖA sayılı Önaraştırma Raporu, 15.10.2020 tarihli Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
(4) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; MİLYON YAPIM’ın 4054 sayılı Kanun’un 6.
maddesi kapsamında hâkim durumda olmadığı, söz konusu teşebbüsün anılan
Kanun’un ilgili maddesini ihlal ettiğine ilişkin herhangi bir bulgu veya belgeye
ulaşılmadığı, bu nedenle aynı Kanunun 41. maddesi gereğince bahse konu teşebbüs
hakkında soruşturma açılmasına yer olmadığı sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade
edilmiştir.
20-46/621-273
3/41

I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İncelenen Teşebbüs- Milyon Yapım Organizasyon Ticaret Ltd. Şti. (MİLYON
YAPIM)
(5) 2010 yılında Safir Yiyecek İçecek ve Turizm Ticaret Ltd. Şti. unvanıyla yiyecek-içecek
firması olarak kurulmuş olan MİLYON YAPIM, 2014 yılında unvan değişikliği yaparak
Milyon Yapım Organizasyon Ticaret Ltd. Şti. unvanını almıştır. MİLYON YAPIM’ın
faaliyet alanlarını konser organizasyonları düzenlemek, organizasyonlara lojistik
(mobil tuvalet, catering1, çit, vidanjör vb.) hizmetler sağlamak, bilet satışlı
organizasyonlar yapmak ve bunlar için gerekli konser salonu, amfitiyatro vb. salonları
kiralamak, plaj, restoran ve kafe işletmeciliği yapmak vb. gibi hizmetler
oluşturmaktadır.
(6) Bunun yanında MİLYON YAPIM, 2014 yılında Zeytinli Rock Festivali’ni düzenleyerek
müzik festival organizasyonu faaliyetlerine başlamış olup her sene düzenlediği
Zeytinli Rock Festivali başta olmak üzere Kuşadası Gençlik Festivali, Çukurova Rock
Festivali, Samsun Gençlik Festivali, Eskifest, MilyonFest İstanbul, MilyonFest
Fethiye, MilyonFest Mersin, MilyonFest Çeşme, MilyonFest Kayseri, Milyon Beach
Fest Kilyos, MilyonFest Eskişehir, MilyonFest Arsuz vb. gibi çeşitli festivallerin ve
etkinliklerin de organizasyonunu yürütmektedir.
(7) MİLYON YAPIM’ın ARPEJ YAPIM adında bir prodüksiyon şirketi de mevcut olup söz
konusu teşebbüs dikey bütünleşik bir yapıya sahiptir. Anılan teşebbüs etkinlik
organizatörlüğünün yanında Milyon Performance Hall gibi açık/kapalı canlı
müzik/konser mekânları işletmeciliği alanında da faaliyet göstermekte, bu kapsamda
rakip organizatörlere etkinlik mekânı hizmeti de sunmaktadır. MİLYON YAPIM ayrıca
2019 yılından beri sahip olduğu yazılım ile kendi festivallerinin bilet satışını Milyon
Bilet Dağıtım A.Ş. (MİLYON BİLET) üzerinden de gerçekleştirmektedir.
I.2.Sektöre İlişkin Bilgiler2
I.2.1. Müzik Sektörü
(8) Eğlence sektörünün bir uzantısı olan müzik sektörü, özellikle 2000’li yıllar ile birlikte
tüm dünyada gözle görülür bir değişim sürecine girmiştir. Plakla başlayan kayıtlı
müzik süreci, kaset ve CD’den sonra dijital alanda da kendine yer bulmuştur. Fiziki
albüm satış ve gelirlerinde yaşanan büyük düşüşler, dijital alanın legalleştirilmesi ve
fikri mülkiyet haklarının bu mecrada kayıpsız takibi yönünde hızlı çalışmaları da
beraberinde getirmiş, bu durum da yapımcıları dijital alanda var olmanın yollarını
aramaya itmiştir. Zaman içerisinde dijital alanın daha fazla dinleyiciye hızlı bir şekilde
ulaşma platformu olarak kullanılması, birçok sanatçı ve temsilcileri arasında
(menajerler veya sanatçı ajansları) yaratılan bu yeni dinleyici kitlelerine yönelik
konser etkinlikleri düzenleme fikrinin yaygınlaşmasına da sebep olmuştur. Dolayısıyla
tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de canlı performanslar, konserler ve festivaller
oldukça popülerlik kazanmıştır3.

1 Catering, uzak bir yer veya otel, hastane, pub, uçak, kruvaziyer, park, film sitesi veya stüdyo, çekim
yeri veya etkinlik mekânı gibi bir yerde yemek servisi sağlama işidir.
2 Sektöre İlişkin Bilgiler bölümü teşebbüslerden elde edilen bilgiler, teşebbüs yetkilileri ile
gerçekleştirilen görüşmeler ve kamuya açık kaynaklar derlenmek suretiyle oluşturulmuştur.
3Kaynak: (Erişim Tarihi:
02.10.2020)
20-46/621-273
4/41
(9) Müzik sektörünün en geniş tanımıyla kayıtlı ve canlı müzik olmak üzere iki farklı
ayağı bulunmaktadır. Kayıtlı müzik alanından4 kasıt; plak, kaset, CD veya dijital alana
kaydedilerek dinleyiciye sunulan, tüketicinin bunlardan birini müzik dükkânları veya
web siteleri aracılığıyla dijital olarak satın aldığı ve çoğunlukla bireysel tüketime
yönelik olan müzik albümleridir. Öte yandan işbu dosyanın da konusunu oluşturan
canlı müzik alanı5 ise konser veya festivallerdeki canlı performansların toplu tüketimi
ve bunların destek hizmetlerini içeren bir kapsama karşılık gelmektedir6. Canlı müzik
dendiğinde esasen festivaller ve konserler ciddi ekonomik değeri olan etkinlikler
olarak addedilmektedir.
I.2.2. Canlı Müzik Organizasyonları Pazarı
(10) Canlı müzik organizasyonlarından ilki olan konser en geniş anlamda, bir dinleyici
topluluğu önünde bir şarkıcı ya da müzik grubunun müzikal anlamda gösterdikleri
canlı performans olarak tanımlanmaktadır. Konserler tek bir müzisyen, bir orkestra ya
da koro ile gerçekleştirilebilmektedir.
(11) Festival ise düzenlenme amacına göre farklı şekillerde tanımlanabilmektedir. Örneğin
bir tanıma göre festival, “dönemi, yapıldığı çevre, katılanların sayısı veya niteliği
programla belirtilen ve özel önemi olan etkinlik” şeklinde tanımlanmaktadır (TDK,
2020). Bu tanıma uyan festivallere örnek olarak alışveriş festivalleri, çocuk
festivalleri, dini festivaller verilebilmektedir. Diğer bir tanıma göre festival “belli bir
sanat dalında oyun ve filmlerin sunulması ve gösterilmesi sonunda ödül, derece
verilmesi biçiminde düzenlenen ulusal veya uluslararası gösteri dizisi, şenlik” olarak
tanımlanmaktadır (TDK, 2020). Bu tanıma örnek verilebilecek festivaller, film
festivalleri, tiyatro festivalleri, müzik festivalleri gibi türlerdir. Festival kavramının bir
diğer tanımı ise, “bir bölgenin en ünlü ürünü ya da bölgenin önemli bir değeri için
yapılan gösteri, şenlik” şeklindedir (TDK, 2020). Bu tanıma uyabilecek örnekler ise,
kiraz festivali, anma festivalleri, yayla şenlikleri gibi türler olarak öne çıkmaktadır.
I.2.2.1. Canlı Müzik Organizasyonu Türlerinin Karşılaştırılması (Konserler ve
Festivaller)
(12) Canlı müzik organizasyonlarının iki ayrı türü olan festivallerin7 ve konserlerin
birbirinden ayrıştığı bazı noktalar mevcuttur. Yukarıda da bahsi geçtiği üzere,
konserler en temel anlamda tek bir sanatçı ya da müzik grubunun sahne aldığı
performanslar olarak anılırken festivaller birkaç gün süren ve birden fazla
sanatçı/müzik grubunun sahne aldığı kapsamlı etkinlikler olarak tanımlanmaktadır.
Dolayısıyla, festivallerin konserlerin aksine daha kalabalık sanatçı ve müzik
gruplarının performans sergilediği etkinlikler olması, etkinlik sürecinde sanatçıya eşlik
edecek ekip ve yardımcı personel sayısının da artması anlamına gelmektedir.
Kalabalık ekiplerin ağırlandığı festivallerin operasyonel anlamda kontrolü ve yönetimi
de küçük ve orta ölçekteki konserlere kıyasla daha zor olabilmektedir.
(13) Müzik performanslarının yanı sıra yeme-içme, konaklama, oyun, eğlence etkinliklerini
barındıran tematik bir niteliğe sahip olması festivalleri konserlerden ayıran bir diğer
özelliğidir. Bu noktada konserden elde edilen fayda, daha çok sahneye çıkacak
sanatçının izleyiciye sunacağı müzik performansı ile sınırlı kalmakta iken festivallerde
ise festivalde yer alacak tüm sanatçılar, o etkinliğe katılacak seyirci profili, festival

4 Dosya konusu dışında kalması sebebiyle kayıtlı müzik alanına yönelik detaylara yer verilmeyecektir.
5 “Canlı müzik” konser ve festivali de içine alan bir kavram olarak kullanılacaktır.
6 Kaynak: (Erişim Tarihi:
2.10.2020)
7 “Festival” kavramı “müzik festivali”ne karşılık gelecek şekilde kullanılacaktır.
20-46/621-273
5/41
ortamında geçirilen tüm süreç ve izleyiciler arası etkileşim de önem arz etmektedir8.
Konsept odaklı ilerleyen festivallerin çok kapsamlı hizmet içeriği ve konserlere
kıyasla daha kalabalık kitlelere hitap etmesi sebebiyle ticari riski de daha fazla olup
bu sebeple planlamasının da konserlere kıyasla daha uzun bir süre öncesinden
gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
(14) Konser ve festivale ilişkin değinilmesi gereken bir diğer husus etkinliklerin
gerçekleştirildiği mekân tercihleri açısından ortaya çıkan farklılıklardır. Konser
etkinlikleri açık veya kapalı olmasına bakılmaksızın hemen hemen her mekânda
gerçekleştirilebilirken, festivaller sunulan hizmetin niteliği gereği daha çok açık
alanlarda düzenlenmektedir. Öyle ki, gerek görece büyük dinleyici kitlelerine hitap
etmesi, gerek sahne alacak ekip ve kullanılacak ekipmanların sayıca fazla olması,
gerekse de konaklama açısından uygun bir ortam yaratılması adına açık alanlar
festivaller için daha uygun seçenek olarak görülmektedir. Bununla beraber konsept
odaklı niteliği gereği farklı ambiyansların oluşturulması ve gereken teknik altyapının
sıfırdan inşası amacıyla açık ve geniş mekanlar festivaller için vazgeçilmez kabul
edilmektedir.
(15) Konserler ve festivaller arasındaki en temel farklılık düzenlenme sezonları açısından
ortaya çıkmaktadır. Yıl içerisinde herhangi bir zaman diliminde gerçekleştirilebilen
konserlerin aksine festivaller için bu durum farklılık göstermektedir. Sunulan etkinliğin
niteliği gereği daha ziyade açık alanlarda gerçekleştirilen festivaller için bahar ve yaz
dönemi sıklıkla tercih edilmektedir. Söz konusu sezona bağlılık, açık alanlarda ortaya
çıkabilecek olumsuz hava koşullarının varlığı ile bahar-yaz döneminde insanların
hareket kabiliyetlerinin kolaylığı ve eğlenme eğilimlerindeki artıştan
kaynaklanmaktadır.
(16) Konserlerden farklı olarak festivaller ayrıca, gerçekleştirildikleri bölgelere çeşitli
faydalar sağlamaktadır. Bu faydalar, turizm sezonunun uzatılması ve turizmin
çeşitlendirilmesi, turizm talebinin ülke içindeki farklı destinasyonlar arasında eşit
dağılımının sağlanması olarak ifade edilebilir. Festivallerin diğer bir faydası
destinasyonların çekiciliğini ve farkındalığını arttırması, yeni alt yapı hizmetlerinin
oluşturulması ya da mevcut alt yapının geliştirilmesi için harekete geçirici, güçlü ve
aktif imajlar oluşturarak ve kültürel temalar yaratarak destinasyon markalamasına
yardımcı olması şeklinde ortaya çıkmaktadır9.
(17) Konser ve festivaller farklı müzik kategorilerine yönelik etkinlikleri de
kapsayabilmektedir. Müzik türleri kendi içerisinde onlarca farklı kategoriye
ayrılmaktadır. Her bir türün farklı enstrümanlarla çalınıp farklı kurallara ve ritim
ölçeklerine sahip olması sebebiyle birbirinden ayrıştığı ve farklılaştığı noktalar da
bulunmaktadır. Bazı müzik türleri belirli bir dönem için popülerlik kazansa da
sonrasında tamamen ortadan kalkmıştır. Bununla birlikte başta rock, caz, pop, Türk
halk müziği olmak üzere günümüzde hala varlığını sürdüren müzik türleri mevcuttur.
Belli başlı müzik türleri blues müzik, klasik müzik, halk müziği, country müzik,
elektronik müzik, caz, pop, hip-hop, rap ve R&B ve rock müziktir.
(18) Yukarıda bahsi geçen müzik türleri birbirlerinden bazı yönlerden ayrışmakta, bu
farklılıklar da farklı profillere sahip dinleyici kitlelerinin ortaya çıkmasına sebep
olmaktadır. Öyle ki müzik tercihi tüketicinin yaş, eğitim düzeyi ve hayat tarzına göre
farklılaşmakta, bu kapsamda tüketicilerin beklenti, ihtiyaç ve hassasiyetleri de müzik

8 (…..) tarafından Kurum kayıtlarına intikal eden cevap yazısı.
9Kaynak: (Erişim
Tarihi: 16.09.2020)
20-46/621-273
6/41
türleri özelinde değişiklik gösterebilmektedir. Bu durum, organizatörlerin etkinlik
planlamaları ve önceliklerine etki edebilmektedir. Örneğin (…..) gibi sektör yetkilileri
tarafından klasik müzik gibi türlerin daha büyük orkestralar gerektirmesi ve yabancı
sanatçıların sahne aldığı etkinlikler olması sebebiyle daha uzun bir planlama
sürecine tabi olduğu, bu niteliğinin mekân tercihini etkilediği ifade edilmektedir.
Bunun yanında (…..) ve (…..)’nin yetkilileri tarafından etkinlikte sahne alacak
sanatçı/sanatçılar kararlaştırılırken Youtube, Spotify, Facebook gibi mecralardaki
dinlenme ve izlenme sayıları ile trendlerin baz alındığı ifade edilmektedir. Dolayısıyla
hedef kitlenin tercihleri organizatör açısından hangi müzik türünde etkinlik
yapılacağını etkileyebilmektedir.
I.2.2.2. Canlı Müzik Organizasyonunda Rol Alan Aktörler
(19) Canlı müzik organizasyonu sürecinde rol alan çok sayıda aktör bulunmaktadır.
Bunlardan ilki ve en önemlisi konser, festival ve özel etkinlikleri düzenleyen, ilk fikri
oluşturan ve tüm bağlantıları kurup koordinasyonu yürüten organizasyon şirketleridir.
Organizatörler, düzenlenmesi planlanan organizasyonun dekor, catering, eğlence,
ulaşım, lokasyon, davetli listesi, ekipman gibi ayrıntıların yönetiminde,
organizasyonun basılı yayın ve dijital ortamda tanıtımının yapılmasında da rol
almaktadır10.
(20) Organizatörlerin yanında müzik organizasyonu sürecinde menajerler, teknik ve servis
sağlayıcılar, etkinliğin gerçekleştirileceği mekânlar, bilet satış platformları ve
sponsorluk verenler de aktif bir rol üstlenmektedir.
(21) Teknik ve servis sağlayıcılar organizasyonun gerçekleştirilmesi sürecinde ihtiyaç
duyulan dekor, catering, ulaşım, taşıma, tanıtım, teknik/ses/ışık ekipmanı gibi
hizmetleri sağlayan birçok farklı hizmet sağlayıcısını ifade etmektedir.
(22) Menajerler, etkinlik içerisinde yer alacak sanatçı ile etkinliği düzenleyen organizatör
arasında aracılık yapan şirketlerdir. Bu kapsamda menajer, temsil ettiği sanatçının
tüm mesleki işlerini yürütmekle, iş anlaşmalarını yapmakla ve sanatçının tüm
organizasyonları ile ilgili detayları takip etmekle yükümlüdür11. Bunun yanında
çalıştığı ünlünün tanıtım faaliyetleri ile ilgili doğru kararları vermesi konusunda yol
göstermekte ve belirleyici rol oynamaktadır.
(23) Biletleme platformları ise bilet satışına aracılık hizmeti veren teşebbüsler olup bunun
yanında biletleme sektöründe faaliyet gösteren kurum ve kuruluşlar için yazılım
hizmeti de sağlayabilmektedirler. Burada özellikle son yıllarda bilet satış şirketleri

10Kaynak:
onser%2C%20sergi%2C%20seminer,listesi%2C%20ekipman%20gibi%20ayr%C4%B1nt%C4%B1lar
%C4%B1n%C4%B1%20y%C3%B6netir. (Erişim Tarihi:02.10.2020)
11 Sanatçı kiralama ajansları (booking agency) adı verilen oluşumlar tıpkı menajer gibi sanatçı ile
organizatör arasında köprü görevi görmekle birlikte Türkiye’de yaygın bir uygulama alanına sahip
değildir. Keza, ülkemizde (…..) gibi birkaç organizasyon şirketi dışında bu alanda faaliyet gösteren
yapılanmadan bahsedilememektedir. Söz konusu ajanslara müzik pazarının oldukça büyük ve
gelişmiş olduğu ülkelerde ihtiyaç duyulmaktadır. Öyle ki, (…..) yetkilisi ile gerçekleştirilen görüşme
kapsamında Türkiye’de müzik organizasyonu pazarının yurt dışına kıyasla oldukça küçük bir hacme
sahip olduğu, bu sebeple yerli sanatçıların daha çok menajer aracılığıyla işlerini yürüttükleri,
dolayısıyla sanatçı kiralama ajanslarına çok da ihtiyaç duyulmadığı hususunun altı çizilmiştir. Esasen
“konser satış” faaliyetlerine odaklanan sanatçı kiralama ajanslarının menajerden farkı daha fazla
sayıda organizatör ile bağlantı içerisinde olmasıdır.
20-46/621-273
7/41
sadece aracılık yapan kurum olmanın ötesinde, bilginin toplandığı ve dağıtıldığı bir
mecra olarak önemli referans noktalarından biri haline de dönüşmektedir12.
(24) Yukarıda adı geçen aktörlerin yanında sponsor firmalar etkinlik organizasyonu
sürecinde finansman sağlanması yönüyle rol almaktadır. En genel tanımıyla
sponsorluk13, bir kurumun, kurumsal ve pazarlama amaçlarına yönelik, katılmakta
yarar gördüğü olay ve etkinliklere para vererek ya da o olay, etkinlik için gerekli olan
araç ve malzeme gibi materyal donanımını sağlayarak desteklemesidir. Sponsorluk
özellikle festival gibi büyük ve kapsamlı etkinliklerin finansmanı ve maliyetlerin
karşılanmasında bir gerekliliktir. Ancak bu durum sadece festival etkinliklerine özgü
olmayıp sponsorluk hemen hemen tüm etkinlik organizasyonları için büyük önem
taşımaktadır. Nitekim sponsor firmalar tarafından sağlanan cevap yazılarında da
festivaller ve konserler de dahil olmak üzere çok sayıda etkinliğin organizasyonunun
sponsor firmalar tarafından finanse edildiğinin altı çizilmektedir. Sektörde faaliyet
gösteren (…..) gibi bazı teşebbüsler tarafından ayrıca sponsorluk gelirlerinin,
etkinlikten elde edilen gelirler içerisinde en büyük paya sahip gelir kalemi olduğu ve
bu oranın %50-70 arasında değişiklik gösterdiği ifade edilmektedir. Söz konusu
oranlardan da anlaşıldığı üzere sponsor desteği bir etkinliğin finansmanı açısından
büyük önem taşımaktadır.
(25) Canlı müzik organizasyonunda önem arz eden bir diğer nokta etkinliğin
gerçekleştirileceği mekânlardır. Canlı müzikte dağıtım ve tüketim mekanizmaları,
konser/festival organizasyonunun başlamasından canlı performansın gerçekleşmesi
ve tüketime kadar olan süreci kapsamakta olup canlı müzik alanında dağıtım ve
tüketimin ana aktörleri ise sanatçının izleyicisiyle buluştuğu tüketim mekânları olan
konser salonları ve festival alanlarıdır. Konser veya organizasyonun türü
doğrultusunda ihtiyaç duyulan mekânın özelliklerine göre de teknik ve servis
sağlayıcılar ile bilet satış şirketleri devreye girmektedir. Konser ve festival alanları
dışında canlı müzik mekânları, gece kulüpleri, konser ve gösteriye uygun olarak
dönüştürülebilecek çok amaçlı salonlar ve stadyumlar da etkinliklerin gerçekleştiği
mekân kapsamını genişletmektedir.
(26) Sektör temsilcileri tarafından ifade edilen bir diğer husus mekân tercihinin sanatçının
popülerliği, seyirci kapasitesi, teknik ekipmanların sayısına göre değişiklik
göstermesidir. Öyle ki müzik türü dahi etkinliğin düzenleneceği mekân seçiminde rol
oynamaktadır. Örneğin yaş ortalaması görece yüksek dinleyicilere sahip ve akustiğin
ön plana çıktığı klasik müzik etkinliğinde seslendirilen içeriğin izleyici tarafından
sorunsuz duyulabileceği, oturma düzeninin olduğu nispeten daha büyük, geniş ve
salon tipi mekânlar; daha ziyade genç dinleyicilere hitap eden rock müzik gibi
hareketlilik, tempo ve ritmin yüksek olduğu müzik etkinliklerinde ise seyircinin ayakta
vakit geçirebileceği uygunlukta mekânlar tercih edilmektedir.
(27) Her ne kadar Türkiye’de etkinliklerin gerçekleşeceği mekânlar hâlâ kısıtlı ve belirli
bölgelerde yoğunlaşmış olsa da, büyük şehirlerdeki etkinlik mekânlarının ve
düzenlenen festivallerin sayıca fazlalığı, şehirde yaşayanların etkinliklere katılım
alışkanlıkları ve potansiyeli bu şehirlerde müzik sektörünün diğer bölgelere göre daha
fazla gelişmesini sağlamıştır. Bu sebeple bu şehirlerde bir konser veya festival

12 Kaynak: (Erişim Tarihi:
2.10.2020)
13Kaynak:
bulunur/995/#:~:text=Sponsorluk%2C%20bir%20kurumun%2C%20kurumsal%20ve,gibi%20materyal
%20donan%C4%B1m%C4%B1n%C4%B1%20sa%C4%9Flayarak%20desteklemesidir. (Erişim
Tarihi:02.10.2020)
20-46/621-273
8/41
organizasyonu düzenleyebilmek için gerekli alanlara, koşullara ve yüklenici şirketlere
daha rahat ulaşılabilmektedir. Ancak etkinlik sayısının sene içinde çok daha az
olduğu bölgelerde özellikle sahne, ses ve ışık sistemi gibi teknik prodüksiyon
ihtiyaçları ve seyirci-sanatçı ağırlama için gerekli ihtiyaçlar (karavan, portatif tuvalet,
çit, sahne bariyeri vb.) için şehir dışı yükleniciler ile çalışılması gerekmektedir.
(28) Bu noktada vurgulanması gereken bir diğer husus bazı organizatörlerin etkinlik
düzenleme faaliyetlerinin yanında sahip oldukları mekânların işletmeciliğini yapmak
suretiyle dikey bütünleşik bir yapı sergileyebilmesidir. (…..) ve (…..) gibi büyük
organizatörler etkinlik organizasyonu yapmak dışında kendi etkinlik mekânlarını da
işleten teşebbüslere örnek gösterilebilecektir. Dolayısıyla bir organizatör aynı anda
hem etkinlik faaliyetlerini yürütebilmekte hem de etkinlik mekânı işletebilmektedir.
Sektördeki oyuncular tarafından söz konusu mekânlarda organizatörün kendi
etkinliklerinin yanı sıra rakip organizatörlerin etkinliklerine de yer verildiği, dolayısıyla
diğer organizatörlerin de bu mekânları kullanmasının önünde bir engel olmadığı ifade
edilmiştir.
(29) Görüldüğü üzere, bir etkinliğin aranjmanından dinleyiciyle buluşturulmasına kadar
geçen sürede çok sayıda aktör aktif bir rol almaktadır. Dolayısıyla müzik
organizasyonu sektörü birçok aracı aktörü bünyesinde barındıran çok taraflı ve
komplike bir yapı sergilemektedir.
I.2.2.3. Canlı Müzik Organizasyonu Hazırlık Aşamaları
(30) Canlı müzik organizasyonu hazırlık aşamaları konser ve festival özelinde çok fazla
değişiklik göstermemekte, diğer bir deyişle, hem konser hem de festival planlaması
gerçekleştirilirken benzer bir süreç takip edilmektedir. Öncelikli olarak bir etkinliğin
planlama sürecinin ilk aşamasını ilgili organizatör ile etkinlikte sahne alacak
sanatçının menajeri arasında yapılacak görüşmeler oluşturmaktadır. Bu noktada
menajerlerin çalışma usulleri arasında farklar bulunabilmekle birlikte sözleşme öncesi
sözlü veya yazılı ön iletişim ile temel şartlar konusunda anlaşmaya varıldığı
söylenebilecektir. Söz konusu pazarlık süreci genel olarak sanatçının alacağı ücret,
sahne alacağı mekân, sanatçının ve sanatçıya eşlik edecek ekibin konaklama,
ulaşım ve kulis ihtiyaçlarına kadar tüm detayları içerebilmektedir. Bu noktada taraflar
arasında yapılacak anlaşmanın bir standarda sahip olmadığı da belirtilmelidir. Diğer
bir deyişle, anlaşmanın yazıya dökülme zorunluluğu bulunmamaktadır. Bir kısım
organizatör tarafından yazılı anlaşmanın tercih edildiği ve kimi organizatörler
tarafından sözlü anlaşmanın yeterli kabul edildiği belirtilmiştir. Bu noktada bazı sektör
oyuncuları tarafından taraflar arası güvenin ve uzun dönemli iş ilişkilerinin sözleşme
niteliğini belirleyen önemli bir faktör olduğu ifade edilmektedir. Önaraştırma tarafı
MİLYON YAPIM tarafından da, taraflar arasındaki güven ilişkisine bağlı olarak
sanatçı ile sözlü veya yazılı anlaşma yapılabildiği, uygulamada sanatçıların planlanan
konser tarihlerindeki müsaitlik durumlarına göre sözlü olarak mutabık kalındığı, yazılı
sözleşmenin ise nadiren akdedildiği ifade edilmektedir. Diğer taraftan, (…..)
tarafından sözleşmede yazılılığın elzem olduğu, üzerinde anlaşmaya varılan
hususlarının mutlaka yazıya geçirildiği; (…..) tarafından ise bütün sanatçılarla yazılı
bir teklif aşamasından geçildiği ve anlaşmanın ardından sözleşme akdedildiği;
sözleşmelerin ise sadece ilgili konser özelinde yapıldığı, ileriye yönelik herhangi bir
taahhüt alınmadığı vurgulanmaktadır. Bir diğer organizatör (…..) tarafından
sözleşmenin yazılı ya da sözlü bir şekilde yapılabildiği; (…..) tarafından ise sektördeki
uzun dönemli varlıklarından ötürü sanatçılarla şifahen anlaşıldığı ifade edilmektedir.
20-46/621-273
9/41
(31) Organizatörler ile sanatçılar arasındaki anlaşmayı takip eden süreçten etkinliğin
düzenleneceği güne kadar en genel anlamda promosyon ve prodüksiyon olmak
üzere iki evre daha bulunmaktadır.
(32) Promosyon (tanıtım) evresi, düzenlenecek organizasyon ve etkinlikte yer alacak
sanatçının tanıtımına ve duyurusuna yönelik her türlü çalışmanın gerçekleştirildiği
süreci kapsamaktadır. Dijitalleşmenin yaygınlaşması ile etkinlik tanıtımları da dijital
ortama kaymış olup bu anlamda sosyal medya oldukça etkili bir rol oynamaktadır. Bir
etkinliğin basına ve kamuoyuna tanıtımı ve duyurulmasında Facebook, YouTube,
Google gibi mecralar sıklıkla tercih edilmekle beraber; “outdoor” tanıtım kapsamında
yer alan billboard ve afişler de bir diğer etkinlik tanıtım araçları olarak görülmektedir.
Bunun yanında (…..) yetkilisi tarafından medya sponsorluğu olmadan TV kanalında
tanıtımın maliyetler dolayısıyla çok da mümkün olmadığı, bu nedenle bu mecranın
çok fazla tercih edilmediği ifade edilmiştir.
(33) Bir etkinliğin promosyonu dışında bir diğer aşama prodüksiyon aşamasıdır.
Prodüksiyon bir etkinliğin organizasyonu için gerekli olan tüm mekan, teknik hizmetler
(ses sistemleri, ışık sistemleri vb.), altyapı kurulumu, kulis, catering, konaklama gibi
ayrıntıların tamamına yönelik düzenlemeleri içermektedir. Diğer bir deyişle bir
organizasyonun gerçekleştirilebilmesi için gerekli olan tüm sahne (üzeri), sahne önü
ve sahne arkası hazırlık çalışmaları prodüksiyon olarak adlandırılmaktadır. Sahne
üzeri prodüksiyonu teknik anlamda konserin sergilenebilmesi için gerekli tüm
ihtiyaçları kapsamaktadır. Bunlar, sahnede çalınacak enstrümanlar, sanatçı
tarafından taşınamayan enstrümanların kiralanması (backline), seyirci için ses
sistemi ve sahneyi aydınlatacak ışık düzeneğinin kiralanması, jeneratör, sahne çatısı
gibi diğer ihtiyaçların kiralanması şekline ifade edilebilir.
(34) Öte yandan sahne arkası prodüksiyonu, sanatçı anlaşması yapılmasından sonra,
sanatçının ülkeye/etkinliğin düzenleneceği şehre gelebilmesi ve sahneye çıkana
kadarki tüm süreçleri kapsamaktadır. Bu süreç, uçak biletleri, yerel ulaşım (havaalanı
- otel - sahne arasındaki), konaklama, yerel destek hizmetleri, kulis operasyonu,
gümrük operasyonu gibi hizmetleri kapsamaktadır.
(35) Sahne önü prodüksiyonu ise, konserin ilan edilmesinden seyircilerin salonda
yerlerine oturmalarına kadarki bütün süreçleri kapsamaktadır. Bunlar da
sponsorlukların ayarlanması ve sponsorluk anlaşmaları, bilet satışı, mekân
anlaşmasının tamamlanması, seyircinin mekâna gelişinde karşılanması, bilet kontrol,
yerleştirme, içeride varsa yiyecek ve içecek satış operasyonu, mekân içinde
markalamalar vb. gibi sıralanabilir. Bu işlemlerin çoğunluğunda konusunda uzman
kişi ve kuruluşlardan hizmet alınmak sureti ile organizasyon yürütülmektedir.
(36) Görüldüğü üzere etkinlik organizasyonu kapsamlı ve detaylı bir planlama gerektiren
çok aşamalı bir sürece yayılmaktadır.
I.2.2.4. Pazarın İktisadi Yapısı
(37) Canlı müzik organizasyonu pazarının en önemli özelliği çok oyunculu bir yapı
sergilemesidir. Öyle ki, müzik organizasyonu düzenleyen farklı büyüklük ve ölçekte
çok sayıda organizasyon şirketi olup bunlar içerisinde belediyeler, vakıflar, dernekler,
üniversiteler, bankalar, oteller, AVM’ler ve müzeler de yer almaktadır. MİLYON
YAPIM tarafından piyasada aralarında belediyelere iş yapan, açık hava konserleri
düzenleyen organizatörler veya hem mekân sahibi hem de organizatörlük yapan
firmalar (örneğin; POZİTİF, ATLANTİS, POLL, GİŞE, BKM, İKSV, KERKİ, ZORLU
PSM, Bostancı Gösteri Merkezi, JOLLY, Hayal Kahveleri, Trenler, Koşan Adam, Orfe
20-46/621-273
10/41
Organizasyon, EDN Organizasyon, Soldout Event, Man Yapım, Uru Organizasyon,
Charmenko Müzik Organizasyon, Gezi Makinesi, Holifest Turkey, Art-İst Menajerlik,
Maçka Küçükçiftlik Park, çok sayıda organizasyon ve event firmaları vb.) da dâhil
olmak üzere sayıları 1.000’den fazla olduğu tahmin edilen organizatörün bulunduğu
ifade edilmektedir. Öte yandan, biletleme firmalarından elde edilen verilerden
anlaşıldığı üzere 2014-2019 döneminde bu teşebbüsler aracılığıyla bilet satışı yapan
ve festival düzenleyen organizatör sayısı ise 283’tür.
(38) Müzik organizasyonu sektörünün dinamikleri oldukça değişken bir yapıya sahiptir.
İlgili sektör özelinde pazara giriş ve pazardan çıkışların sayısı oldukça yüksek olup
bu hareketliliğin temel sebebi sektöre girişin önünde herhangi bir yasal engelin
bulunmamasıdır. İlgili sektör, alanı regüle edecek ya da alanın sınırlarını çizecek
herhangi bir düzenlemeden yoksundur. Bu kapsamda, sektöre giriş yapacak
oyunculara herhangi bir lisans zorunluluğu getirilmemekte, bu durum piyasaya
girişleri de kolaylaştırmaktadır.
(39) Sektöre yönelik dikkat çeken bir diğer nokta her müzik organizasyonunu düzenlemek
için büyük yatırımların gerekli olmamasıdır. Bilgisine başvurulan teşebbüs
yetkililerince ifade edildiği üzere organizasyon giderlerinin konser tarihinden sonra
ödeneceği üzerine anlaşmaya varılması durumunda hiçbir yatırım olmaksızın da
organizasyon düzenlemek mümkün olabilmektedir. Faaliyet gösteren büyük
oyunculardan (…..) tarafından da bu durum “Müzik organizasyonu pazarına
girebilmek için hâlihazırda hukuki veya mesleki, kategorik bir düzenleme
bulunmamaktadır. Diğer taraftan, fili olarak pazara girebilmek için çok büyük bir ön
yatırım da gerekmemektedir. Bir müzik organizasyonunu yapmak için ihtiyaç
duyulacak bütün teknik ve organizasyonel gereklilikler, alt yüklenicilerden hizmet
olarak sağlanabilmektedir.” açıklamasıyla; (…..) tarafından ise “Sektöre giriş
yapabilmek için yatırım gerekmemektedir” ifadeleriyle doğrulanmaktadır.
(40) Bunun yanında festivallerin konserlere nazaran daha kapsamlı etkinlikler olması
sebebiyle katlanılan görece yüksek maliyetlerin finansmanında sponsor desteği
oldukça önem arz etmektedir. Yukarıda bahsedildiği üzere festivaller müzik
performansının yanında yeme-içme, konaklama, eğlence etkinliklerini de içeren
kapsamlı organizasyonlardır. Bu noktada katlanılacak maliyetin büyüklüğü
organizasyonun sayısı, etkinliğin içeriği, etkinlikte sahne alacak sanatçıların sayısı ve
popülaritesi gibi unsurlara göre değişiklik gösterebilmekte, hatta uluslararası
sanatçıların sahne alacağı etkinliklerde daha yüksek maliyetlere katlanmak
gerekebilmektedir. Dolayısıyla sadece biletleme gelirleri ile maliyetlerin çıkarılması
her zaman mümkün olamamaktadır. Bu noktada sponsor firmaların sağlayacağı
finansal destek özellikle kapsamlı etkinlikler olan festivaller için büyük önem
taşımaktadır.
(41) Kamuya açık kaynaklar incelendiğinde, Türkiye’nin sektör yetkilileri tarafından canlı
müzik alanında hala orta seviyede gelişmiş bir ülke sayıldığı; söz konusu alanda son
yıllarda gelişme kat edilmiş olsa da, müzik sektörünün, kuralları hala tam olarak
konulamayan bir sektör olduğu görülmektedir. Bu durum, İstanbul Müzik Endüstrisi
Sektör Araştırma Raporu’nda TESDER yetkilisi Fırat KASAPOĞLU tarafından
“Dünyada eğlence sektörü büyüklüğü 600 milyar $ civarındayken, Türkiye’deki
büyüklük belli değildir. Buzdağının görünen kısmını belki 20 majör organizatör, 30
menajerlik şirketi, 40 ses-ışık şirketi oluşturur. Bunun yanında bir de büyük rakamlı
işler yapıp, sektörde hiç görünmeyen şirketler vardır. Özel şirketler ve yerel
yönetimler tarafından bu alanda ciddi bütçeler harcansa da, üretim veya diğer hizmet
sektörleri gibi kuralları tam belli olup denetlenmediğinden ve kayıtları tam
20-46/621-273
11/41
tutulmadığından sistem bu alanı görmez.” şeklinde ifade edilmektedir. Bunun
yanında, aynı raporda konser ve izleyici sayılarının net bir şekilde ölçülemediği, gelir
ve gider hesabında sponsorluk gelirinin ne kadarının etkinliğe harcandığının tam
olarak belirlenemediği, bu alanda hiçbir verinin mevcut olmadığı, sadece tahmini
olarak birtakım verileri üretebilmenin mümkün olduğunun altı çizilmektedir. Aynı
durum MİLYON YAPIM tarafından “Pazar büyüklüğü konusunda maalesef elde
sağlıklı bir veri bulunmamaktadır. Bununla birlikle Türkiye’de, belediyeler tarafından
sıkça halk konserleri düzenlendiği, 1.000’den fazla il/ilçe belediyelerinin/beldelerin
olduğu ve her bir belediyenin/beldenin yılda asgari 2 gün (özellikle 19 Mayıs, 30
Ağustos, 29 Ekim gibi özel günlerde) konser düzenlediği dikkate alındığında 2.000
belediye festival ve konserinin yapıldığı, bunun yanı sıra açık hava konserleri,
festivaller, kapalı mekan konserleri, otel, düğün konserleri, özel kuruluşlar (doktorlar,
şirketler vb.) için düzenlenen özel geceler, bar, konser salonu vb. gibi mekanlarda
yapılanlar da eklendiğinde en kötümser tahminle yıllık 10 bin ila 20 bin konser/müzik
organizasyonu düzenlendiği, buna bağlı olarak da pazar büyüklüğünün de yıllık
yaklaşık 1 milyar TL veya daha fazla olduğu tahmin edilmektedir.” şeklinde ifade
edilmiştir. (…..) yetkilisi tarafından “Diğer taraftan, (…..) 10 yıldır yürüttüğü
araştırmalar ve yayınlarla, alandaki veri üretimine düzenli olarak katkıda bulunsa da
Türkiye’de kültür-sanat sektörünün bütününü kapsayacak şekilde oluşturulmuş,
bilimsel ve güncel verilerin eksikliği nedeniyle, yaratıcı sektörlerin hacmini kapsamlı
olarak değerlendirebilmek mümkün olmuyor.” açıklamasına yer verilmiş olup bu
kapsamda sektörün hacmine yönelik net bir çıkarımda bulunmanın mümkün
olmadığının altı çizilmiştir. Sektördeki oyunculardan (…..) tarafından müzik
organizasyonu pazarının toplam büyüklüğünün 2 milyar USD olarak tahmin edildiği
ancak kesin bir bilgiye sahip olunmadığı; (…..) ve (…..) tarafından ise sektörün
büyüklüğünü tahmin edebilmenin çok da mümkün olmadığı, pazarın oldukça büyük
bir hacme sahip olduğu ifade edilmektedir. Bu kapsamda ilgili sektöre yönelik
niceliksel ve niteliksel veriye ulaşımın zorluğu ve bu alanda yapılan çalışmaların
yetersizliği, sektöre yönelik göze çarpan önemli bir sorun olarak
değerlendirilmektedir.
(42) Bilindiği üzere iktisat literatüründe eğlence, bir tüketici gözünde temel ihtiyaç
kategorisine girmemekte, daha ziyade lüks mal olarak değerlendirilmektedir. Eğlence
sektöründeki büyümenin bir ülkedeki ekonomik gelişmişlikle paralellik gösterdiği de
göz önünde bulundurulduğunda, bu kapsamda refah düzeyine göre eğlenceye
ayrılan bütçe ve zaman da tüketiciden tüketiciye farklılık göstermektedir.
(43) TÜİK’in 2002-2019 döneminde hanehalkının tüketim harcamasının dağılımı
tablosundan anlaşıldığı üzere hanehalkının eğlence ve kültüre yaptığı harcama
yüzdesi 2002-2013 döneminde %2-2,5 seviyesinde seyrederken, 2013 sonrası %3
seviyesini yakalamıştır. Nitekim (…..) gibi bazı teşebbüslerin yetkilileri eğlence ve
kültür sektörünün alt başlığı olarak sayılabilecek canlı müzik etkinlikleri pazarının son
yıllarda büyüme ve gelişme trendinde olduğunu dile getirmiştir. Buna karşın pandemi
süreci ile birlikte her sektörde olduğu gibi canlı müzik sektöründe de bir durgunluk
yaşanmaktadır. Öyle ki bu süreçte etkinlikler daha çok online mecralarda
sürdürülmekte, bu durum etkinlik sektörünün dijital ortama kayma potansiyelini de
beraberinde getirmektedir. “Fiziksel” ortam etkinliğine dönüşün zaman alacağı göz
önünde bulundurulduğunda akla gelen ilk soru uzun vadede ilgili sektörde bir aşınım
yaşanıp yaşanmayacağı olacaktır. Söz konusu hassasiyet sektör oyuncuları
tarafından da dile getirilmiş olup pandemi sürecinin ilgili sektörü oldukça olumsuz
20-46/621-273
12/41
etkilediğinin altı çizilmiştir. Dolayısıyla müzik organizasyonu sektörü hâlihazırda bir
durgunluk evresi yaşamaktadır.
I.3. İlgili Ürün Pazarı
(44) MİLYON YAPIM daha önceki bölümlerde de bahsedildiği üzere canlı müzik
etkinlikleri alanında faaliyet gösteren ve daha ziyade alternatif/rock/rap/pop müzik
türleri özelinde konser ve müzik festival etkinlikleri organize eden bir teşebbüstür.
“Sektöre İlişkin Bilgiler” başlığı altında etraflıca ele alındığı üzere, festival ve
konserlerin birbirinden farklılık gösterdiği bazı yönler mevcuttur. Bu farklılık daha
ziyade festivalin görece kapsamlı ve belirlenen konsept üzerinden ilerleyen etkinlik
hizmeti anlayışından kaynaklanmaktadır. Diğer bir deyişle, festivaller konserlerin
aksine sadece müzik performansı odaklı işlememekte; yeme-içme, konaklama, oyun
ve eğlence etkinlikleri gibi tematik bir yönü de bünyesinde barındırmaktadır.
Dolayısıyla festivaller, tüketiciye paket hizmetler sunan kapsamlı organizasyonlar
olarak adlandırılmaktadır. Bu noktada ilk olarak konser ve festival arasındaki farkların
arz ve talep ikamesi bakımından değerlendirilmesi gerekmektedir.
I.3.1. Konserler ve Festivaller Arasındaki Talep ve Arz İkamesinin
Değerlendirilmesi
(45) Konser ve festivallerin birbirinden ayrışan bu yönleri sektör yetkilileri tarafından da
ifade edilmiş olmakla beraber bu durumun etkinliği düzenleme noktasında pazarın
arz yönünü oluşturan organizatör açısından bir farklılık yaratmadığına yönelik benzer
görüşler bulunmaktadır. Pazarın arz yönüyle değerlendirilmesinde, göreceli fiyatlarda
meydana gelecek küçük ve kalıcı artışlar karşısında üretimlerini başka ürünlere
kaydırabilen ve bunları kısa dönemde kayda değer ek maliyetlere ve risklere
katlanmak zorunda kalmadan pazarlayabilen tedarikçilerin ilgili ürünleri pazara dâhil
edilmektedir.
(46) Bu kapsamda, sektör yetkililerince sağlanan cevap yazıları ve teşebbüslerle
gerçekleştirilen görüşmeler nazara alındığında, bazı önemli hususlar göze
çarpmaktadır. Bunlardan ilki sektöre girişin önünde herhangi bir yasal engelin
bulunmamasıdır. Bir diğer deyişle sektör, alanı regüle edecek ya da alanın sınırlarını
çizecek herhangi bir düzenlemeden yoksundur. Öyle ki, sektöre giriş yapacak
oyunculara herhangi bir lisans zorunluluğu getirilmemekte, bu durum piyasaya
girişleri de kolaylaştırarak uzmanlaşma ve deneyim gibi unsurları ikinci plana
atmaktadır. Dolayısıyla etkinlik türünden bağımsız olarak sektöre girmek isteyen
herkes yasal bir engele takılmadan organizatör sıfatını haiz olabilmektedir.
(47) Ele alınması gereken bir diğer husus ise her iki etkinlik türünün organizasyon
süreçlerinin büyük ölçüde benzerlik göstermesidir. Sektör yetkilileri tarafından da
ifade edildiği üzere, konserlerin ve festivallerin prodüksiyon ve planlamasında bazı
teknik standartlar mevcuttur. Bu durum, bir etkinlik türünden diğerine geçiş yapmak
isteyen organizatörlerin de işini kolaylaştırmakta, bu sayede büyük maliyetlere
katlanmaksızın dilediği etkinlik türünde hizmet sunmasına/faaliyet göstermesine
olanak tanımaktadır. Bu kapsamda (…..) gibi bazı sektör oyuncuları tarafından büyük
çaplı konserlerin festivallerden çok da farklı olmadığı, planlama açısından büyük
farklılıkların ortaya çıkmadığı ifade edilmiştir. (…..) yetkilisi tarafından ayrıca canlı
müzik etkinliklerindeki maliyetlerin %80’inin ortak maliyet kalemlerinden oluştuğu,
kalan kısmın da etkinlik türlerine göre farklılık gösteren diğer maliyetleri içerdiği,
dolayısıyla etkinlikler arası geçişte büyük yatırımlardan bahsetmenin çok da mümkün
olmadığı ifade edilmektedir. Dolayısıyla etkinlik türleri arasındaki geçişin önünde
büyük teknik engeller bulunmadığı değerlendirilmektedir.
20-46/621-273
13/41
(48) Bunun yanında önem arz eden bir diğer nokta da tecrübe, deneyim, know-how gibi
unsurların organizasyon düzenleme açısından olmazsa olmaz bir niteliği
bulunmamasıdır. Bu noktada sektör yetkilileri tarafından organizasyon yeteneğine ve
pratiğine sahip olan herkesin her etkinlik türü özelinde organizasyon
düzenleyebileceği, bunun için ayrı bir uzmanlaşma ya da tecrübeye gerek
duyulmadığı ifade edilmektedir. Bir diğer deyişle bu unsurlar, piyasaya girişin önünde
bir engel oluşturmamakta, etkinlik türlerine göre de büyük farklılıklar
yaratmamaktadır. Nitekim sektördeki oyunculardan (…..)’ın faaliyetlerinin %80’ini
tiyatro oyunu oluşturmakta, bunun yanında anılan teşebbüs aynı zamanda caz ve
alternatif rock konserleri de organize edebilmektedir. Sektördeki oyunculardan (…..)
ve (…..) tarafından ise müzik organizatörlerinin özellikle tiyatro, açık hava sineması
ve spor gibi organizasyonları da düzenleyebildiği ifade edilmektedir. Bu durum, bir
teşebbüsün salt müzik etkinliği organizasyonundan ziyade, aynı anda farklı türden
etkinlikleri de düzenleyebildiğine örnek teşkil etmektedir. Bu kapsamda, farklı etkinlik
türlerine geçişin önünde herhangi bir engel bulunmadığı değerlendirilmektedir.
(49) Diğer yandan yukarıda Sektöre İlişkin Bilgiler bölümünde de detaylı bir şekilde
değinildiği üzere, festivaller ve konserler arasında bazı farklılıklar da bulunmaktadır.
Bu farklılıklara mekan tercihleri, düzenlenme sezonları, konaklamanın olup
olmayacağı, sponsor desteği vb. gibi hususlar özelinde rastlanabilmektedir.
(50) Festivaller konserlere kıyasla oldukça kapsamlı, kimi zaman konaklamalı, çok sayıda
sanatçı ve müzik grubunun sahne aldığı kalabalık etkinliklerdir. Bu sebeple spesifik
mekan tercihinin olmadığı konser etkinliklerinin aksine, festival etkinlikleri için
belirlenen konsepte uygun ortam yaratmak amacıyla ekseriyetle açık alanlar tercih
edilmektedir. Ancak açık mekânların yanında, etkinliğin niteliği ve mevsimsel
koşullara bağlı olarak kapalı alanlarda da festival düzenlemenin önünde bir engel
bulunmamaktadır. Öyle ki (…..) tarafından Kurum kayıtlarına intikal eden cevap
yazısında “(…) mevsimsel hava şartlarına göre Ekim-Nisan aylarında çok büyük
oranda kapalı mekânlardaki etkinliklere rağbet olurken Mayıs- Eylül ayları arasında
açık hava mekânlarındaki konser ve festivallere ilginin daha yoğun olduğunu
gözlemliyoruz.” açıklamasına yer verilmiş olup konser ve festivallerin her sezonda
hem açık havada hem de kapalı mekânlarda düzenlenebildiğinin altı çizilmektedir.
(…..) tarafından ise “Mevsimsel olarak, kapalı mekânlar için bahar ve kış ayları, açık
hava mekânları için Nisan ve Ekim ayları arası misafirlerin konforunu ve dolayısıyla
etkinlik katılımlarını etkilemektedir. Açık hava mekânlarının kapasite avantajları
nedeni ile katılım sayıları kapalı mekânlara göre çok daha fazla olmaktadır.” hususu
ifade edilmiş olup mekân tercihinde etkinlik türü ayrımına gidilmediği görülmektedir.
Öte yandan, etkinlik türleri zaman zaman mekân tercihlerini etkileyebilse de bu
noktada festival ve konser özelinde kesin bir ayrımdan söz etmek mümkün değildir.
Sektörde faaliyet gösteren (…..) gibi teşebbüsler tarafından ifade olunduğu üzere,
görece büyük çaplı konserlerin esasen festival etkinliklerinden büyüklük ve buna
bağlı olarak ihtiyaç duyulan -mekân dâhil- hizmet kapsamı yönünden çok da
farklılaşmadığını söyleyebilmek mümkündür. Keza büyük ölçekli ve yüksek kapasiteli
konserlerin organizasyonu için tıpkı festivallerde olduğu gibi açık ve büyük mekânlara
ihtiyaç duyulmaktadır. Bu nedenle mekânlar organizatörlerin etkinlik düzenleme
kabiliyetini etkilememekte, organizatör etkinliğin büyüklüğüne ve mevsime uygun
olarak seçtiği mekânda istediği türde etkinlik yapabilmektedir.
(51) Festivallere yönelik dikkat çeken bir diğer husus ise konaklama unsurunun varlığıdır.
Festivallerin birkaç güne yayılan etkinlikler olması kimi zaman konaklama ihtiyacını
da beraberinde getirmekte ancak her festival organizasyonu konaklamalı
20-46/621-273
14/41
olmamaktadır. Dolayısıyla bu durum festivaller için olmazsa olmaz bir nitelik
taşımadığından festival ile konser arasındaki sınırı çizen temel fark olarak
algılanmamalıdır. Nitekim bu durum (…..) yetkilisi tarafından “(…) Bazı festivallerde
konaklama da var. Çadır vs. oluyor. Konaklama ayağı da olabiliyor. Pek bir farkları
yok konserle, sadece volüm büyüyor.” ifadeleriyle de desteklenmektedir. Kaldı ki bu
noktada da konaklamalı festival düzenlemek sadece belli organizatörlerin
gerçekleştirebildiği bir durum olmayıp, organizatörlerin etkinlik düzenleme kabiliyeti
konaklamanın varlığından etkilenmemektedir.
(52) Festival ve konserler özelinde ele alınması gereken son husus sponsorluk desteğidir.
Bu kapsamda ilgili dosya özelinde (…..) gibi sponsor firmalardan bilgi talebinde
bulunulmuş ve teşebbüslerce sağlanan cevap yazılarında, aralarında (…..) gibi çok
sayıda teşebbüsün bulunduğu etkinlik organizatörünün düzenledikleri festival ve
konser gibi hemen hemen her türden etkinlik kapsamında sponsor desteği aldığı,
hatta organizatörlerin yanında (…..) gibi biletleme firmalarının da bu destekten
faydalanabildiği ifade edilmiştir. Bu sayede her türlü etkinliğin organizasyonu, etkinliği
düzenleyen teşebbüsün niteliğinden bağımsız olarak anılan sponsor firmalarca
finanse edilmekte, etkinlik türüne göre bir ayrımdan bahsedebilmek mümkün
görünmemektedir.
(53) Yukarıda ifade edilenler ışığında her koşulda, pazarın arz yönü olan organizatörler
nezdinde festival ve konserlerin organizasyonunda çok fazla farklılaşmanın olmadığı,
bir etkinlik türünden diğerine geçişte kayda değer risk ve ek maliyetlere katlanma
zorunluluğu bulunmadığı, pazara girişlerin kolaylığı ve iş yapış modeli açısından
gerekli olan deneyimin ikincil planda kaldığı, ayrıca konserler ve festivaller arasındaki
farkların organizatörlerin etkinlik gerçekleştirme kabiliyetini etkilemediği ve
organizatörlerin hem konser hem de festivaller için sponsor bulabildiği tespitleri
dolayısıyla festival ve konserlerin arz açısından birbirine ikame etkinlikler olduğu
değerlendirilmektedir.
(54) Festival ve konsere yönelik yapılacak değerlendirmenin bir diğer ayağını da pazarın
talep yönüne karşılık gelen tüketiciler oluşturmaktadır. Bu noktada konserler ve
festivallerin nitelikleri, kullanım amaçları ve fiyatları bakımından birbirinden ayrışıp
ayrışmadığı değerlendirilmelidir.
(55) Daha önce de ifade edildiği üzere, festivaller konserlerin aksine canlı müzik dinleme
imkânının yanı sıra tüketiciye “deneyim” ve başkaca hizmetler sunan
organizasyonlardır. Bu doğrultuda tüketicilerin ihtiyaç ve beklentileri de
çeşitlenmektedir. Festivalleri konserlerden farklı kılan bir diğer özellik de daha çok
genç kitlelere hitap ediyor oluşudur. Dolayısıyla festivallerin katılımcı profili
konserlerle kıyaslandığında farklılık göstermektedir. Ancak festival ve konserlerin
ortak özelliği olan canlı müzik dinleme deneyimi her iki organizasyon için de
tüketicilerin temel tercihlerini oluşturmakta, festivallerin diğer deneyimleri yan
unsurlar olarak sunulmaktadır. Zira canlı müzik olmaksızın bu etkinliklerin
gerçekleştirilmesi mümkün değildir. Bu sebeple festivaller konaklamalı olabildiği gibi,
konaklamasız da düzenlenebilmekte, dinleyiciler konaklamalı bilet almak zorunda
olmayıp sadece festival kapsamındaki konseri dinlemek amacıyla günlük bilet de
satın alabilmektedir. Ya da festival katılımcılarının hepsinin canlı müzik dinlemesi
dışında kalan diğer hizmetleri almak/deneyimlemek gibi bir tercihleri
olmayabilmektedir. Dolayısıyla bazı tüketiciler açısından konser ve festivallerin
nitelikleri ve kullanım amaçları farklılaşabilmekte, bazı tüketiciler için ise her iki
organizasyonun da temelde canlı müzik etkinliği olması sebebiyle nitelikleri ve
kullanım amaçları aynı olabilmektedir. Fiyatlar bakımından farklılaşma da net bir
20-46/621-273
15/41
şekilde ortaya konulamamaktadır. Festivallerde biletler kombine, konaklamalı, günlük
gibi farklı kategoriler altında satılabilmekte, konser ile festival bilet fiyatları bilet türüne
göre yakınsayabilmektedir.
(56) Bu noktada bu dosya özelinde talep ikamesinin varlığı bakımından net bir sonuca
ulaşılmasının pazar tespiti için önem arz etmediği değerlendirilmektedir. İlgili Pazarın
Tanımlanmasına İlişkin Kılavuz’un (Kılavuz) 1.3.2. maddesinde talep ikamesine
eşdeğer etkisi olduğu durumlarda arz ikamesinin de pazar tanımlanmasında dikkate
alınabileceği belirtilmektedir. Bunun için, tedarikçilerin göreceli fiyatlarda meydana
gelecek küçük ve kalıcı artışlar karşısında üretimlerini başka ürünlere
kaydırabilmeleri ve bunları kısa dönemde kayda değer ek maliyetlere ve risklere
katlanmak zorunda kalmadan pazarlayabilmeleri gerekir. Bu koşullar yerine
geldiğinde, piyasaya sürülecek ek üretim, incelenen teşebbüsler üzerinde rekabetçi
bir baskı oluşturacaktır. Böyle bir etki ise etkinlik ve çabuk sonuç verme açısından
talep ikamesine eşdeğerdir14. Bu dosya özelinde arz ikamesinin oldukça yüksek
olduğu görülmektedir. Bu nedenle her koşulda festival ve konserin yukarıda sayılan
sebeplerden ötürü arz ikamesine dayalı olarak aynı pazar kapsamında
değerlendirilebileceği ifade edilmelidir15.
(57) Müzik etkinlik türlerinin yanı sıra ele alınması gereken bir diğer nokta da farklı müzik
türlerinin, etkinliklerin organizasyon sürecini farklılaştırıp farklılaştırmadığı hususudur.
Konserler ve festivaller farklı müzik türleri özelinde organize edilebilmektedir. Bu
kapsamda farklı müzik türlerindeki etkinliklerin arz ve talep ikamesi yönüyle ayrıca
değerlendirilmesi gerekmektedir.
I.3.2. Farklı Müzik Türlerindeki Etkinliklerin Talep ve Arz İkamesinin
Değerlendirilmesi
(58) Sektör yetkililerince sağlanan bilgiler de göz önünde bulundurulduğunda dikkat çeken
ilk husus etkinlik düzenleme alışkanlıklarının organizatör açısından öncelikli
olmasıdır. Daha açık bir ifadeyle, genel uygulamada organizatörlerin bir önceki
organizasyonuna ve deneyimi olan müzik türüne benzer etkinlikler düzenleme
eğiliminde oldukları göze çarpmaktadır. Sektör oyuncularından olan (…..) tarafından
dinleyici kitlelerinin hassasiyet, beklenti ve ihtiyaçlarının müzik türlerine göre farklılık
göstermesi sebebiyle deneyimin olmadığı başka bir müzik türünde etkinlik düzenleme
girişiminin organizatör açısından başarısızlıkla sonuçlanabileceği, bu bağlamda
tecrübenin önem arz ettiği ifade edilmektedir. Bu noktada organizasyonel yetenek ve
tecrübenin başarıya doğrudan etki eden bir faktör olduğu hiç şüphesiz kabul
edilmekte ancak bu durumun farklı müzik kategorilerine yönelik etkinlik düzenlemenin
önünde ciddi bir engel yaratmadığı değerlendirilmektedir. Öyle ki, sektör
yetkililerinden olan (…..) tarafından bir organizatörün tecrübesiz olduğu bir müzik
türünde etkinlik düzenlemek istemesi durumunda dahi bu alanda faaliyet gösteren
başka organizatörlerle ortak çalışabildiği/işbirliği yapabildiği (co-production), bu
sayede o alanda tecrübe kazanarak gerekli olan deneyim ve know-how’a da kolayca
erişim sağlayabildiği, bu durumun sektörde örneklerinin de mevcut olduğu ifade
edilmektedir. (…..) tarafından ise bu alanda deneyim ve bilgi birikiminin genelde
sektörde faaliyet gösteren kurumlardan birinde çalışılarak edinilebildiğinin altı
çizilmektedir. Bunun yanında sektörde MİLYON YAPIM, (…..)’yi de kapsayan çok

14 Kılavuz, para. 8 ve 13.
15 Benzer bir değerlendirme için bkz. 27.08.2018 tarih ve 18-29/486-237 sayılı karar para. 12-13,
08.08.2018 tarih ve 18-27/446-216 sayılı karar para. 24, 07.02.2019 tarih ve 19-06/47-16 sayılı para.
45.
20-46/621-273
16/41
sayıda organizatörün farklı müzik türlerinde etkinlik düzenleyebildiği de görülerek
deneyimin tek bir müzik türüyle sınırlandırılamayacağı, dolayısıyla alışkanlık,
deneyim ve know-how gibi faktörlerin farklı müzik türlerine geçişte organizatör
açısından büyük bir engel yaratmayacağı değerlendirilmektedir.
(59) Ele alınması gereken bir diğer husus farklı müzik kategorilerine yönelik etkinlik
düzenlemenin önünde teknik açıdan bir engel olup olmadığıdır. Sektör
oyuncularından (…..) ve (…..) tarafından her organizatörün her müzik türü için
organizasyon düzenleyebileceği, farklı müzik türlerine göre organizasyon
düzenlenmesini etkileyen ya da engelleyen önemli bir faktörün olmadığı ifade
edilmektedir. “Sektöre Yönelik Bilgiler” başlığı altında da ele alındığı üzere müzik
türleri birbirlerinden belirli noktalarda farklılaşabilmektedir. Özellikle klasik müzik türü,
diğer birçok müzik türü ile kıyaslandığında uzun süre önceden planlama gerektiren
bir organizasyon olarak nitelendirilmektedir. Öyle ki, klasik müzik etkinliklerinde
yabancı sanatçılar sahne alabilmekte, bu durum da yurt dışındaki ilgili birimlerle uzun
bir süre önceden yazışmaların yapılmasını gerektirmektedir. (…..) tarafından bu
sürecin 2-3 yıla yayılabildiği ifade edilmiştir. Dolayısıyla planlama süreçleri dahi
müzik türlerine göre farklılık gösterebilmektedir.
(60) Öte yandan salt klasik müzik üzerinden yapılacak bir değerlendirme sektörün
bütününe genellenemeyeceğinden çok da sağlıklı olmayacaktır. Keza, sektör
yetkililerinin birçoğu tarafından da klasik müziğin bu özgün yönü özellikle
vurgulanmış olup diğer müzik türleriyle kıyaslanmasının çok da mümkün olmadığı
ifade edilmiştir.
(61) Klasik müzik dışındaki müzik kategorilerine yönelik olarak ise sektör yetkililerince
belirgin bir farktan bahsedilmemekte, aksine farklı müzik türleri arasındaki geçişin
önünde teknik engeller olmadığının altı çizilmektedir. Örneğin, (…..) yetkilisi
tarafından bu durum daha da ayrıntılandırılmış olup farklı müzik türlerinin
organizatörün iş yapış şekline etki etmediği, aksine müzik türü ne olursa olsun
hemen her türlü etkinliğin organizasyonunda benzer bir prodüksiyon sürecinin takip
edildiği ifade edilmektedir. Bununla birlikte, asıl farklılığın etkinliğin dinleyici kitlesine
duyurulması aşaması olan promosyon ve pazarlama sürecinde ortaya çıktığı ancak
bu durumun farklı müzik türlerine yönelik etkinlik düzenlemenin önünde ciddi bir
engel yaratmadığı belirtilmektedir. Dolayısıyla da farklı müzik türlerine yönelik
etkinliklerin organizasyonunda büyük teknik farklılıkların olmadığı
değerlendirilmektedir.
(62) Türkiye’de tek bir müzik janrı özelinde organize edilen etkinliklerin yanında karma
(hybrid) müzik türlerine yönelik organizasyonlar da düzenlenebilmektedir. Özellikle
birden fazla sanatçı/müzik grubunun sahne aldığı festivallerde bu durum oldukça
yaygın olup etkinlik süresince farklı müzik türlerinde performans sergileyen sanatçılar
sahne alabilmektedir. (…..) ve (…..) tarafından Türkiye’deki festivallerin tek bir müzik
kategorisinde yapılmasının mümkün olmadığı, zira aynı müzik türünde bir festivalin
içeriğini dolduracak kadar popüler ya da dönemsel sanatçıların mevcut olmadığı, bu
durumun festival programına da yansıdığı, dolayısıyla tek bir festivalde hem rock,
hem pop, hem hip-hop, hem alternatif hem de yabancı sanatçı katılımının olduğu ve
bu sebeple pazarın müzik festivali olarak tanımlanmasının uygun olacağı ifade
edilmektedir. (…..) yetkilisi tarafından ise festival etkinliklerinde özellikle tercih edilen
bir müzik kategorisi olmadığı, her tür müziğe yönelik festival düzenlenebildiği, yakın
müzik tarzlarının ortak bir festival bünyesinde de sunulabildiği ifade edilmiştir. Bu
durum MİLYON YAPIM tarafından da vurgulanan bir husus olup örneğin alternatif-
rock müzik gibi bir ayrımın etkinlikler açısından çok da mümkün olamayacağı, öyle ki
20-46/621-273
17/41
organizatörlerin, kategorisine bakmaksızın istediği müzik sanatçısına
organizasyonunda yer verebildiği, MİLYON YAPIM’ın kendi festivallerinde de rap,
arabesk, rock, pop, özgün vb. değişik tarz müzik sanatçılarının kategorileştirilmeden
sahne alabildiği, dolayısıyla bir caz festivalinde bir sanatçının, pop veya halk müziği
eseri seslendirebildiği, bu sebeplerden ötürü pazar tanımında tüm müzik etkinlikleri
sınıflandırması yapılmasının yerinde olacağı ifade edilmektedir. MİLYON YAPIM ve
(…..) tarafından ayrıca genel olarak müzik organizasyonlarının birbirine ikame
olduğu, öyle ki bir sanatçının aynı anda birçok organizatörle çalışabildiği gibi, bir
organizatörün de aynı anda birden fazla sanatçı ile çalışmasının mümkün olduğu, bu
kapsamda bir organizatörün birçok kategoride aynı zamanda hem pop hem sanat
müziği veya rock müzik organizasyonu düzenleyebildiği ifade edilmiş olup
organizatörlerin sanatçılar açısından, sanatçıların da organizatörler açısından ikame
edilebilir olduğu belirtilmektedir. Bunun yanında organizatör ve sanatçı sayısının
fazlalığı, bu konuda uzmanlaşma olmaması ve sınırların belirsizliği nedeniyle
kategorileştirme yapmanın sağlıklı olmayacağının da altı çizilmektedir. Son olarak
(…..) ve (…..) yetkilileri tarafından ise festivallerin istisnalar dışında genellikle
metal/rock/alternatif rock olarak sınıflandırılmadığı, müzik türlerinin bu tip festivallerde
iç içe girdiği belirtilmiştir. Sektör yetkililerinin açıklamaları ışığında uygulamada
organizatörlerin aynı anda farklı müzik türlerine yönelik etkinlik düzenlemelerinin
önünde de bir engel olmadığı, dolayısıyla pazarın arz yönü açısından müzik türlerinin
birbirlerine ikame olabileceği değerlendirilmektedir.
(63) Yukarıda bahsi geçen durum aynı zamanda farklı müzik türlerinin pazarın talep
yönünü oluşturan tüketici/dinleyici açısından ikame olup olmadıkları sorusunu da
gündeme getirmektedir. Buna yönelik net bir kanaat olmamakla beraber, dinleyiciler
müzik zevklerine göre birçok farklı müzik türündeki canlı müzik etkinliklerine bilet
satın alabilmektedir. Hatta tüketicilerin aynı anda farklı müzik türlerinin sunulduğu
etkinliklere katılımı bile söz konusu olabilmektedir. Bunun bir yönüyle söz konusu
müzik kategorilerinin benzerlik taşıyan özelliklerinden kaynaklanabileceği
değerlendirilmektedir. Örneğin, rock, pop, hip-hop, rap gibi müzik türleri genç dinleyici
kitlelerine hitap eden ve ritmin ön plana çıktığı dinamik karakterli müziklerdir.
(64) Bunun yanında elbette müzik türlerine göre katılımcı profilleri de değişiklik
gösterebilmektedir. Klasik müzik daha ziyade yaş ortalaması ve eğitim düzeyi yüksek
dinleyici kitlesine hitap ederken; rock, pop, hip-hop gibi türler ise genç kitleleri hedef
alan müzik türleridir. Hedef kitlenin müzik tercihine göre beklenti ve ihtiyaçları da
değişiklik gösterebilecektir. Farklı müzik türlerine yönelik etkinliklerin bilet fiyatları
bakımından da net bir ayrım ortaya konulamamaktadır. Bu nedenle bu dosya
özelinde farklı müzik türleri içeren canlı müzik etkinliklerinin arasındaki talep ikamesi
bakımından net bir sonuca ulaşılmamaktadır.
(65) Ancak hem konser ve festivallerin kendi aralarındaki hem de müzik türlerinin kendi
aralarındaki ikame ilişkisinde belirleyici olan değerlendirme yüksek arz ikamesi
olmalıdır. Zira daha öncede ifade edildiği üzere pazar tanımı, teşebbüsler arasındaki
rekabetin sınırlarını tespit etmekte kullanılan bir araçtır. Pazar tanımlamasındaki
temel saik, incelenen teşebbüslerin karşı karşıya bulundukları rekabet koşullarının
belirlenmesidir. Bir pazarı hem ürün hem de coğrafi bölge boyutlarıyla
tanımlamaktaki amaç incelenen teşebbüslerin davranışlarını sınırlama ve etkin bir
rekabetçi baskıdan bağımsız olarak davranmalarını önleme gücüne sahip rakiplerinin
ortaya çıkarılmasıdır. Bu dosya özelinde yüksek arz ikamesi MİLYON YAPIM’ın
karşılaştığı rekabetin sınırlarını çizme noktasında talep ikamesinden daha baskın
olabilecektir. Zira talep ikamesine dayanarak sadece rock festivalleri özelinde
20-46/621-273
18/41
yapılacak bir inceleme, bu alana neredeyse maddi ve gayri maddi hiç bir maliyete
katlanmadan girebilecek organizatörlerin rekabetçi baskısını göz ardı edebilecek ve
bu bakımdan yukarıda anlatılan sektör dinamikleri ile örtüşmeyecektir.
(66) Yukarıda yer verilen değerlendirmeler ışığında, mevcut dosya özelinde, ilgili ürün
pazarı “canlı müzik etkinlikleri organizasyonu pazarı” olarak tanımlanmıştır. Bununla
beraber, “Değerlendirme” bölümünde spesifik olarak festival pazarına yönelik bir
analiz de gerçekleştirilecektir.
I.3.3. İlgili Coğrafi Pazar
(67) Coğrafi pazar, teşebbüslerin mal ve hizmetlerinin arz ve talebi konusunda faaliyet
gösterdikleri, rekabet koşullarının yeterli derecede homojen ve özellikle rekabet
koşulları komşu bölgelerden hissedilir derecede farklı olduğu için bu bölgelerden
kolayca ayrılabilen bölgelerdir.
(68) Canlı müzik etkinliklerinin organizasyonu sayı, sıklık ve çeşitlilik bakımından bölgesel
olarak bazı farklılıklar gösterebilmektedir. Örneğin, Marmara, Ege, Akdeniz ve İç
Anadolu’da daha fazla müzik organizasyonu yapılmakta ve daha çok bilet satılmakta
iken Doğu Anadolu, Doğu Karadeniz ve Güney Doğu Anadolu’da daha az sayıda
etkinlik yapılmaktadır. Bu noktada ulaşım olanakları, hava koşulları, bölgedeki genç
nüfus yoğunluğu vb. gibi unsurlar söz konusu bölgeselliğin ortaya çıkmasına sebep
olabilmektedir. Öyle ki özellikle festivallerin açık alanlarda gerçekleştirilen, kimi
zaman konaklamalı etkinlikler olduğu düşünüldüğünde mümkün olan en yüksek
katılımın sağlanabilmesi açısından etkinliğin organizasyonuna elverişli bölgelerin
tercih edilmesi şaşırtıcı olmayacaktır. Ancak bu noktada önem arz eden husus, şehir
merkezinden uzakta düzenlenen etkinliklere dışarıdan katılımın da mümkün
olabilmesi, bir diğer ifadeyle etkinliğin düzenlendiği bölge ya da il ile sınırlı
olmamasıdır. Bu durum MİLYON YAPIM tarafından “Festivallerin kamplı olanına
katılanların çoğunluğu başka şehirlerden gelmekte ve festival genellikle şehir dışında
yapılmaktadır. Çoğunluğu da şehir dışından gelenler tüketicilerden oluşmaktadır.
Kamplı olmayan festivallere ise o şehir ve yakın şehir(ler)den katılımlar olmaktadır.
Festival harici müzik etkinliklerine o şehirde olanlar katılmaktadır.“ açıklamasıyla;
(…..) tarafından ise “Şirketimiz tarafından festival düzenlenmemektedir. Diğer müzik
organizasyonlarında ikamet ve katılım düzeyi arsında pozitif bir ilişki vardır. Bu
nedenle genelde etkinliklerin nüfusun yoğun olduğu ya da turistik ziyaretlerin yoğun
olduğu bölgelerde yapılması tercih edilir. Festivallere başka illerden de katılımcılar
olabilmektedir.” şeklinde doğrulanmaktadır.
(69) Bu bölgesel farklılıklara rağmen organizatörler her bölgede ilgili belediyelerden yasal
izinleri aldıktan sonra organizasyon düzenleyebilmektedir. Nitekim (…..) tarafından
“Şu ana kadar düzenlediğimiz organizasyonlarda bölgesel farklılıkları göz önünde
bulunduracak bir durumla karşılaşmadık, ülkenin hemen hemen her yerine etkinlik
götürmeye çalışıyoruz.” ifadeleriyle bu hususa değinilmiştir.
(70) Bu kapsamda, söz konusu etkinlik organizatörlerinin tüm Türkiye’de faaliyet
gösterebilmesi ve bir etkinliğin bir il ya da bölgeyle sınırlı olmaması sebebiyle ilgili
coğrafi pazar “Türkiye” olarak tespit edilmiştir.
I.4. Dosya Kapsamında Elde Edilen Bilgi ve Belgeler
I.4.1. Yerinde İncelemede Elde Edilen Belgeler
(71) Belge-1: Önaraştırma kapsamında 09.09.2020 tarihinde MİLYON YAPIM’da
gerçekleştirilen yerinde incelemede elde edilen, (…..)’e ait not defterine el yazısı ile
20-46/621-273
19/41
yazılmış ve herhangi bir tarih ibaresi içermeyen notun “ALAN” başlığı altında yer alan
ifadelerde “(…..)” adlı sanatçı ve müzik gruplarının vereceği toplamda altı konseri
kapsayacak şekilde yazıldığı anlaşılan “Bir ay öncesinden konser koymamak
kaydıyla … (…..)” açıklamasına yer verilmiştir.
(72) Yukarıda bahsi geçen ifadeye ilişkin olarak teşebbüs yetkilisi “…Yazılanlar herhangi
bir anlaşma yada görüşülmüş ve karar bağlanmış bir içerik değildir. Tamamen
planlama amaçlı kendi şahsıma edindiğim notlardır. Karşı tarafın bu durumdan bilgisi
yoktur. Fiile dönüşmemiştir.” açıklamalarında bulunmuştur.
(73) Belge-2: MİLYON YAPIM’da gerçekleştirilen yerinde incelemede ayrıca festival dışı
canlı müzik etkinliklerinde (özel etkinlik ve etkinlik mekânı konseri) sahne alacak
sanatçılarla yapılan yedi adet sözleşme örneği de elde edilmiştir. Söz konusu
sözleşmeler standart bir içeriğe sahip olup sözleşmelerde tarafların (menajer ve
organizatör) hak ve yükümlülükleri, etkinlik organizatörü tarafından menajere
ödenecek tutar, fesih ve cezai şart vb. gibi genel maddelere yer verilmiştir.
(74) I.4.2. İnceleme Esnasında Teşebbüs ile Gerçekleştirilen Görüşmede İfade
Edilen Hususlar
(75) Yerinde incelemede elde edilen belgelerin yanında, teşebbüs yetkilileri ile görüşme
de gerçekleştirilmiş olup söz konusu yetkililer tarafından aşağıdaki hususlar ifade
edilmiştir.
I.4.2.1. Teşebbüs Tarafından Düzenlenen Etkinliklere Rakip Olan Çok Sayıda
Organizasyon Bulunduğuna İlişkin Beyanlar:
(76) Teşebbüs yetkilisi tarafından kendi düzenledikleri organizasyonlar ile rekabet
edebilecek ölçekte çok sayıda festival etkinliği olduğuna yönelik aşağıdaki ifadelere
yer verilmiştir:
(77) “Müzik festivali, konserden farklı olarak birden fazla sanatçının çıktığı
organizasyonlardır. Festivallerden bir gün olabileceği gibi birden fazla gün de olabilir.
Bizim organizasyonlarımız ortalama 3 gün oluyor. Üç günde ortalama 20 kişi sahne
alır. Yine ortalama katılımcı sayısı toplamda 5.000 kişidir. Bizim ölçeğimizde festival
düzenleyebilen organizasyonların festivalleri Nilüfer Fest, One Love Fest, Trakya
Fest, Holly Fest, Dynamic Fest, Edirne Müzik Festivali, Kuzey Fest, Trakya Müzik
Festivali Enez, Trakya Müzik Festivali Erikli, Genç Bi Fest olarak sayılabilir.”
I.4.2.2.Teşebbüs Tarafından MİLYON YAPIM Etkinliklerinde Sahne Alan
Sanatçıların Farklı Organizatörler Tarafından Düzenlenen Etkinliklerde Sahne
Alabildiğine İlişkin Beyanlar:
(78) Teşebbüs yetkilileri tarafından MİLYON YAPIM’ın üstlendiği etkinliklerde performans
sergileyen sanatçıların farklı organizatörler tarafından düzenlenen organizasyonlarda
da sahne almasının önünde bir engel olmadığına yönelik açıklamalara aşağıda yer
verilmektedir:
“(…) Biz festivallerimizde sadece yapımcılığını üstlendiğimiz sanatçılarla
çalışmıyoruz ve yapımcılığını üstlendiğimiz sanatçılardan bunca yıllık
organizasyon geçmişimizde sadece 2-3 tanesi yer alabilmiştir. Bir kadroyu
tamamlamamız bazen 3 ay sürüyor. Sanatçılar birbiriyle anlaşamıyor, takvimleri
uygun olmuyor, Örneğin 2017 Milyon Fest Ankara'da Set ve Flört dışında kendi
sanatçımız bulunmuyor. Bunlardan Flört 2019 yılında Nilüfer Fest'te sahne aldı.
Bir başka örnek ise yapımcılığını üstlenmediğimiz ancak bizim festivallerimizde
sahne alan Melek Mosso, Can Gox, Gökcan Sanlıman, Hey Dougles, Duman,
20-46/621-273
20/41
Selda Bağcan, Feridun Düzağaç, Teoman, Can Bonomo, Ceza, Kadebostany
15-18 Ağustos 2019 yılında Gezgin Fest Izmir Pamucak'ta sahne aldılar. Bu
sanatçılar bir hafta sonra Zeytinli Rock Festivali'nde de çıktılar. Yine ekte alınan
belgeler arasında bulunan 1-4 Ağustos 2019 tarihinde Trakya da yapılan Erikli
Müzik Festivali, 11-13 Ağustos Trakya Enez Müzik Festivali, 7-8 Ekim Edirne
Müzik Festivali Aziz Gül organizasyon tarafından yapılmış ve ekteki belgesi
sunulan tarafımızca yapılmış bu tarihlerin ortasına denk gelen ve uzun yıllardır
aynı tarihte yapılan Zeytinli Rock Festivali ile neredeyse aynı sanatçılar
çıkmıştır. Bu olay sanatçıların genel olarak organizatörlerden ne kadar,
bağımsız olduğunun bir göstergesi olarak sayılmalıdır.
(…) En büyük festivalimiz Zeytinli Rock Festivali'dir. Bizden önce de Zeytinli'de
rock festivalleri yapılıyordu. 2005-2008 yıllarında başka şahısların yaptıkları bu
festivali 2009 yılında Foça'ya taşımışlar. 2009-2010 yılında yapan diğer
organizatörler de iflas etmişler. Biz 2014 yılında konser verinceye kadar festival
düzenlenmemiş. 2014 yılında biz bu festival kültürünü tekrar canlandırdık.
Müzik sektörüne ve festival yaptığımız yerlerdeki turizme ve ilçe ekonomisine
büyük katkılarımız olmuştur. 2019 yılında aynı etkinlik alanında bizim tarihten 1
ay önce başka bir firma tarafından "BizimFest Zeytinli" organizasyonu yapıldı.
Bu festivalde bizim festivallerimizde çıkan sanatçılar da çıktı. Örneğin, Can
Bonomo, Büyük Ev Ablukada. Gazapizm, Zakkum, Eda Baba, Pelin Gedik de
sahne aldı.”
(79) Yapılan yerinde incelemede, yukarıda yer alan beyanları doğrular nitelikte birtakım
görseller de elde edilmiştir. Bu kapsamda ilgili görseller incelendiğinde de aynı
sanatçıların yakın tarihte düzenlenen farklı etkinliklerde sahne alabildiği
görülmektedir. Örneğin, 29.08.2018-02.09.2018 tarihleri arasında düzenlenen Zeytinli
Rock Festivali’nde sahne alan Teoman, Cem Adrian, Pera, Gazapizm, Şebnem
Ferah gibi sanatçılar ve müzik grupları 01.08.2019-04.08.2019 tarihlerinde organize
edilen Erikli Trakya Müzik Festivali’nde sahne almışlardır. Yine benzer şekilde,
01.08.2019-04.08.2019 tarihlerinde organize edilen Erikli Trakya Müzik Festivali’nde
sahne alan Duman, Teoman ve Hayko Cepkin gibi sanatçı ve müzik gruplarının
15.08.2019-18.08.2019 tarihleri arasında düzenlenen GezginFest’te de performans
sergilediği görülmektedir.
I.4.2.3. Teşebbüsün Sahip Olduğu Etkinlik Mekânının Rakip Organizatörler
Tarafından Kullanılabildiğine İlişkin Beyanlar:
(80) Teşebbüs yetkilileri tarafından MİLYON YAPIM’ın sahip olduğu etkinlik mekânının,
rakip organizatörlerin düzenleyeceği etkinlikler için de kullanılmasının önünde
herhangi bir engel olmadığına yönelik olarak aşağıdaki ifadelere yer verilmiştir:
“Ayrıca Türkiye genelinde binlerce konser mekân bulunmaktadır. Sanatçılar
buralarda konserlerini vermektedirler. Örneğin sanatçılar Ankara da bir mekanda
konser verecekse en az 1 ay önce başka bir mekanda çıkmak istemez. Çünkü kitlesi
bölüneceği için boş mekana çıkmak istemez. Seyircisi olsun ister. Ayrıca mekanlarda
verdikleri reklamın karışacağı ve seyircinin yakın tarih nedeni ile bölünmesi ticari
olarak risk olacağı için istemez. Festival alanlarının sahipliği genel olarak
belediyelerdedir. Ancak kişilere ait alanlar da mevcuttur, örneğin, Maçka Küçükçiftlik
Parkı, LifePark özel kişilere aittir, bu alanlarda GençBi Fest, Rock Off gibi festivaller
yapıldı. Milyon Beach Kilyos teşebbüsümüze ait festival alanında 2019 yılında başka
organizatörlerce Dynamic Fest ve Holy Fest gibi gençlik festivalleri yapıldı. Hiçbir
20-46/621-273
21/41
organizatörün rakiplerine festival alanlarını kapatacak gücü yoktur. Bizim festival
yaptığımız alanlarda başka konser ve festivallerde yapılmaktadır.”
I.4.3. MİLYON YAPIM tarafından Gönderilen Cevap Yazılarında İfade Edilen
Hususlar
(81) MİLYON YAPIM’ın sektörde faaliyet gösteren rakip oyuncularla kıyaslandığında
oldukça düşük bir pazar payına sahip olduğuna yönelik olarak aşağıdaki ifadelere yer
verilmiştir:
“(…) Biletix , Biletino, Passolig, gibi bilet firmalarına yazı yazılarak kaç tane festival
ve konser organizasyonun yapıldığını , hangi sanatçıların yer aldığını, bunların hangi
firma tarafından yapıldığını ve hangi firmanın kaç liralık bilet gelirinin olduğunun
acilen sorulması gerektiğine inanıyoruz. Bu, pazarda payımızın çok çok küçük
olduğunu ve aslında hangi firmaların pazar payının yüksek olduğunu gösterecektir.
Belki 10 yılda 10.000 e yakın etkinlik, konser ve festival yapan firmaların olduğu
görülecektir. Firmamızın geliri sadece konser ve festivallerden olmayıp aynı
zamanda restoran, lojistik, tuvalet -çit-vidanjör kiralama gibi hizmetleri de
olmaktadır.”
(82) MİLYON YAPIM yetkilileri tarafından ilk olarak teşebbüslerinin ilgili pazarda sahip
olduğu tahmini pazar payı verisine ilişkin yukarıdaki paragrafta yer verilen
açıklamaya ek olarak aşağıdaki hususlar dile getirilmiştir:
“Bu konuda maalesef elde sağlıklı bir veri bulunmamaktadır. Şirketimizin müzik
organizasyonu alanındaki payının %(…..) az olduğu tahmin edilmektedir.”
(83) MİLYON YAPIM yetkilileri tarafından birlikte çalıştıkları sanatçılara başka bir
organizatörle çalışmamaları konusunda herhangi bir yükümlülük getirilmediğine
yönelik aşağıdaki açıklamalara yer verilmiştir:
“(…) sanatçının rakip organizatörle çalışmama vb. türden bir yükümlülüğü söz
konusu olmayıp yalnızca bilet satışlarını ve seyirci sayısını olumsuz etkileyerek
düzenlenen organizasyonun zarar etmemesi ve sanatçı ve organizatörün ortak
çıkarını gözetmek üzere konserin verileceği tarihe yakın tarihlerde ve
mekânlarda/aynı şehir/yakın şehirde konser vermemesi tercih edilmektedir. Bu kural
zımni olarak sektörde genel teamül haline gelmiştir. İyi niyet esasına dayanan bu
kuralın aksine bir uygulama ise herhangi bir cezai şart veya yaptırıma konu
edilmemektedir. Sanatçı, sahne aldığı organizasyonun başarısını (konsere olan
ilginin derecesini) etkileyecek bu kurala organizatörden önce kendisi dikkat
etmektedir. Diğer yandan piyasadaki rekabetin yoğunluğu ve kamu veya özel
organizasyon firmalarının sayıca çokluğu dikkate alındığında sanatçıya başka bir
organizatör ile çalışma yasağı getirilebilmesi teorik ve pratik olarak mümkün değildir.”
(84) Teşebbüs yetkilileri tarafından ayrıca sanatçılarla münhasır çalışılmadığına yönelik
olarak “Sanatçılarla münhasır çalışılmadığı için taahhüt edilen herhangi bir avantaj da
bulunmamaktadır.” denilmiştir.
(85) MİLYON YAPIM yetkilileri tarafından cevap yazısında farklı müzik türleri kapsamında
etkinlik düzenlenmesine yönelik aşağıdaki ifadelere yer verilmiştir:
“Bir organizatörün, her müzik türü için müzik organizasyonu düzenlemesinin önünde
herhangi bir engel bulunmamaktadır. Milyon Yapım olarak değişik müzik türlerinde
organizasyon düzenlemekteyiz. (…) Her müzik türü için organizasyon
düzenlenebilmektedir. Bu tamamen arz ve talebe bağlı olup müzik türlerinin o anki
popülerliği ile ilgilidir. Biletli konser yapılacaksa bilet satışı yapılabilecek müzik türleri
20-46/621-273
22/41
tercih edilir. Biletli konserlerde, o dönemde talep gören müzik türü daha çok bilet
satışı sağlayacağından tercih edilmektedir.
(…) Müzik organizatörleri dilediği takdirde başka türden etkinlik de düzenleyebilmekte
ve bu konuda yasal veya fiili bir engel bulunmamaktadır.”
(86) Sektöre girişte önemli bir yatırıma katlanma yükümlülüğü olmadığına yönelik olarak
da aşağıdaki ifadelere yer verilmiştir:
“Organizasyon pazarına girişte önemli bir yatırım zorunluğu bulunmamakta olup hatta
organizasyon giderlerinin konser tarihinden sonra ödenmek üzere anlaşma yapılması
durumunda hiç yatırım olmaksızın konser gelirlerinden giderlerin karşılanarak
organizasyon yapılması mümkündür. Yine, sponsor bulunarak giderleri karşılamak
suretiyle yatırım yapmadan organizasyon yapılması mümkündür. Yapılacak yatırım,
organizasyon adedi, içeriği gibi değişik etkenlere göre de değişebilmektedir. Sadece
bir sanatçının yer alacağı bir konserin maliyeti ile beş sanatçının yer alacağı
organizasyonların maliyeti farklı olacaktır.”
(87) MİLYON YAPIM tarafından sahibi oldukları yapım şirketi ARPEJ YAPIM’ın etkinlik
organizasyonu açısından teşebbüslerine bir avantaj sağlamadığı hususuna yönelik
olarak aşağıdaki açıklamalara yer verilmiştir:
“Müzik organizasyonu alanında faal Milyon Yapım'a ve müzik yapımcılığı alanında
faal Arpej Yapım'a bağlı sanatçılar ve anlaşma koşullan farklılaşmakta, bu iki iş kolu
birbiriyle ilişkilendirilmeyip birbirinden bağımsız şekilde yürütülmektedir. … veya
sanatçıya bu yönde bir yükümlülük getirilmemektedir. Bununla birlikte düzenlediğimiz
müzik organizasyonları için daha önce 3. kişilerden temin edilen lojistik hizmetlerin
(örneğin mobil tuvalet, vidanjör, mobil çit, konteyner vs.) kendi şirketimizce
sağlanmasına başlanmış, hatta bu hizmetler bağımsız bir iş kolu olarak talep halinde
diğer organizasyonlar için de sağlanmıştır.”
(88) Teşebbüs yetkilisi tarafından pazarın “müzik organizatörlüğü” özelinde tanımlanması
gerektiği ifade edilmiş olup bu kapsamda aşağıdaki ifadelere yer verilmiştir:
“İlgili pazarın müzik organizatörlüğü olarak tanımlanmasının uygun olacağı
düşünülmektedir. Diğer yandan bu işi yalnızca özel teşebbüsler değil, bunun yanı
sıra belediye veya kültür merkezleri gibi kamu kuruluşları da yaptığından, hatta
çoğunlukla kar endişesi olmaksızın ücretsiz olarak yaptığından pazarın ve piyasa
aktörlerinin tanımının net olarak yapılabilmesi mümkün değildir. Milyon Yapım
tarafından ilk defa 2014 yılında düzenlenen müzik festivali öncesinde Türkiye'de
bilinen ve sürekli bir özel teşebbüs festivali olmadığından pazara ilk defa giriş yapan
veya bir pazar/talep oluşturan teşebbüsün biz olduğumuzu söyleyebiliriz. Bu
bakımdan pazar henüz çok erken bir evrede ve gelişme aşamasındadır. Defaten
belirtildiği üzere ilgili pazar tanımı nasıl yapılırsa yapılsın pazara giriş engelinin
bulunmadığı, giriş/çıkışın kolay olduğu, yüksek sermaye, nitelikli işgücü. lisans vs.
yasal koşulların aranmadığı yarışmacı/rekabetçi (contestable) bir piyasa
yapısındadır.”
(89) Teşebbüs tarafından müzik kategorisi belirleme hususuna yönelik olarak ise şu
ifadelerde bulunulmuştur:
“Bir alt kategori belirlemenin mümkün ve anlamlı olmadığı düşünülmektedir. Genel
olarak müzik festivali olarak adlandırılması kanımızca uygundur. En çok rağbet gören
müzik festivalleri pop, özgün müzik, rock karışımı müzik icra eden sanatçıların birlikte
yer aldığı festivallerdir. Festivallerin tek bir kategori altında sınıflandırılması sınırlayıcı
20-46/621-273
23/41
ve ticari açıdan riskli olduğu için organizatörler tarafından da tercih edilmemektedir.
Ayı durum diğer müzik etkinlikleri açısından da geçerlidir.”
(90) Yukarıda ilgili teşebbüs tarafından ifade edilen hususlara ilave olarak MİLYON
YAPIM tarafından menajer ve organizatör arasında akdedilen sözleşme örneği de ek
olarak sunulmuş olup sözleşme içeriğinde yer alan maddelerin herhangi birinde
rekabet etmeme yükümlüğüne ilişkin bir hükme yer verilmediği görülmektedir.
I.5. Değerlendirme
I.5.1. Hâkim Durum Değerlendirmesi
(91) 4054 sayılı Kanun’un 3. maddesinde hâkim durum, “Belirli bir piyasadaki bir veya
birden fazla teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat,
arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücü” olarak
tanımlanmaktadır. Rekabet hukuku literatürü ve uygulamalarında hâkim durum
sayılabilecek pazar gücünün büyüklüğüne ilişkin kesin bir eşik ortaya konmamakta,
rekabetin düzeyi için ölçüt sayılabilecek; pazar payları, giriş engelleri, dikey
bütünleşik yapı ve kapsam ekonomileri gibi bir dizi ekonomik göstergeye bakılarak
değerlendirme yapılmaktadır. En nihayetinde ilgili teşebbüsün ekonomik
parametreleri belirleyebilme gücüne sahip olup olmadığı tespit edilmektedir.
(92) İncelenen teşebbüsün hâkim durumda kabul edilebilmesi için rekabetçi baskılardan
ne ölçüde bağımsız davranabildiği önem taşımaktadır. Bu kapsamda, her bir olayın
kendine özgü koşul ve özellikleri göz önünde bulundurularak yapılacak olan bir
değerlendirme daha sağlıklı olacaktır. Hâkim Durumdaki Teşebbüslerin Dışlayıcı
Kötüye Kullanma Niteliğindeki Davranışlarının Değerlendirilmesine İlişkin Kılavuz’un
(Kılavuz) 10. paragrafında hâkim durumun değerlendirilmesinde göz önünde
bulundurulan temel unsurlar; incelenen teşebbüsün ve rakiplerinin ilgili pazardaki
konumu, pazara giriş ve pazarda büyüme engelleri ve alıcıların pazarlık gücüdür.
(93) Söz konusu dosya özelinde ilgili pazar Türkiye coğrafi pazarında “canlı müzik
etkinlikleri organizasyonu pazarı” şeklinde tanımlanmış olup MİLYON YAPIM’ın
anılan pazarda hâkim durumda bulunup bulunmadığına yönelik analiz aşağıda yer
alan başlıklar altında yapılacaktır. Bu kapsamda, ilk olarak sektörde faaliyet gösteren
teşebbüslerin pazar payları ve piyasadaki konumları ele alınacak, daha sonra pazara
giriş ve büyümenin önündeki engeller ile diğer fiyat dışı parametreler tartışılacaktır.
I.5.1.1. MİLYON YAPIM ve Rakiplerinin Pazardaki Konumu
(94) Anılan Kılavuz’da, incelenen teşebbüsün ilgili pazardaki konumunun birincil
göstergesinin teşebbüsün sahip olduğu pazar payı olduğu ifade edilmektedir.
Dolayısıyla teşebbüs ve rakiplerinin ilgili pazardaki konumu değerlendirilirken ilk
olarak söz konusu aktörlerin pazar paylarının tespiti gerekmektedir. Esasen bir
teşebbüsün hâkim durumda bulunduğuna dair delil teşkil eden belirli bir pazar payı
eşiği yoktur. Bununla birlikte, aksini gösterecek bir durum söz konusu değilse,
Kurulun yerleşik uygulaması ve ilgili Kılavuz kapsamında %40’ın altında pazar payına
sahip olan teşebbüslerin hâkim durumda olma ihtimalinin düşük olduğu kabul
edilmekte, bu düzeyin üzerindeki pazar payına sahip olan teşebbüsler bakımından
ise daha detaylı bir incelemeye gidilmektedir.
(95) İncelenen teşebbüsün sahip olduğu pazar payının yanı sıra bu pazar payının zaman
içerisindeki istikrarı, ilgili pazarda faaliyet gösteren rakiplerin sayısı ve sahip oldukları
pazar payları da dikkate alınmaktadır.
20-46/621-273
24/41
(96) Müzik organizasyonu pazarında faaliyet gösteren organizatörlerin pazar paylarına yer
vermeden önce belirtilmesi gereken başlıca husus, pazarda faaliyet gösteren tüm
organizatörlerin satış verilerine ulaşmanın mümkün olmamasıdır. Nitekim bu
sektördeki veri sıkıntısı “Sektöre İlişkin Bilgiler” bölümünde yer verildiği üzere birçok
sektör temsilcisi tarafından dile getirilmiş, canlı müzik etkinlikleri organizasyonu
pazarının büyüklüğünü bilmenin mümkün olmadığı ifade edilmiştir. Her yıl Türkiye’nin
her bölgesinde ücretli veya ücretsiz on binlerce müzik etkinliği düzenlendiği
düşünüldüğünde, her organizatörden veri elde edilmesinin mümkün olmadığı dile
getirilmelidir.
(97) Bu çerçevede Türkiye’nin en büyük biletleme firmalarından dokuz tanesinden16 bilgi
talep edilmiştir. BİLETİX dışında veri sağlayan firmaların canlı müzik organizasyonları
bakımından kapsamlı bir veri sağlayamadığı ifade edilmelidir. Nitekim bu
organizatörlerin bazıları hiçbir canlı müzik organizasyonu için bilet satmamış, bazıları
ise daha çok spor, tiyatro gibi farklı tür etkinliklerin biletlerini satmıştır. Bu noktada
sektörün büyüklüğüne ilişkin en sağlıklı verilerin BİLETİX’ten elde edilebileceği
yönünde sektör temsilcilerinin bir görüş birliği içinde olduklarının altı çizilmelidir.
Rapor kapsamında biletleme firmalarından elde edilen veriler ile 2019 yılında
MİLYON BİLET aracılığıyla MİLYON YAPIM’ın sattığı biletlerin toplamı esas alınarak
oluşturan veriler üzerinden hesaplama yapılmıştır.
(98) İlgili pazarda MİLYON YAPIM’ın ve rakiplerinin pazar paylarına ilişkin değerlendirme
için söz konusu teşebbüslerin son beş yılda elde ettikleri bilet gelirleri ve bilet satış
adedi çerçevesinde pazar payları hesaplanmıştır.

16 Taglon Teknoloji Yazılım ve Ürün Geliştirme San. ve Tic. A.Ş. (BİLETİNO), Digital Trade A.Ş.
(BİLET.COM), Divasoft Yazılım Bilişim Danışmanlık İthalat İhracat San. ve Tic. A.Ş. (BİLETİVA),
İnterbilet Dağıtım Org. San. ve Tic. A.Ş. (BİLETİNİAL), BST Taahhüt İnşaat Turizm ve Bilişim
Teknolojileri Limited Şirketi (BİLETWAY), E-Kent Geçiş Hizmetleri ve Biletleme Teknolojileri A.Ş. (E-
KENT), Event Master Etkinlik Organizasyon ve Biletleme Hizmetleri Anonim Şirketi (MOBİLET),
Bugece Turizm ve Organizasyon A.Ş. (BUGECE) ve Biletix Bilet Dağıtım Basım ve Ticaret A.Ş.
(BİLETİX).
20-46/621-273
25/41
Tablo-1: Canlı Müzik Etkinlikleri Organizasyonu Pazarında En Büyük 15 Müzik Organizatörünün 2015-2019 Yıllarında Bilet Satış Gelirleri Bakımından Pazar
Payları
Sıra
2015 2016 2017 2018 2019
Organizatör P.P (%) Organizatör
P.P
(%) Organizatör
P.P
(%) Organizatör
P.P
(%) Organizatör P.P (%)
1 ATLANTİS (…..) ATLANTİS (…..) ATLANTİS (…..) ZORLU PSM (…..) KERKİ (…..)
2 Balans (…..) MİLYON YAPIM (…..) VALS (…..) BKM (…..) MİLYON YAPIM (…..)
3 Pera Etkinlik (…..) Balans (…..) ZORLU PSM (…..) KERKİ (…..) ZORLU PSM (…..)
4
MOST (…..) Pera Etkinlik (…..) KERKİ (…..)
Sound
Organizasyon (…..) POLL (…..)
5
One Colony (…..) POZİTİF (…..) Balans (…..) MİLYON YAPIM (…..)
Bayhan
Prodüksiyon (…..)
6 POZİTİF (…..) EXPO 2016 (…..) MİLYON YAPIM (…..) ATLANTİS (…..) ATLANTİS (…..)
7 Babylon (…..) BKM (…..) İKSV (…..) Balans (…..) Fil Yapım (…..)
8 SOLFEJ (…..) Babylon (…..) BKM (…..) POLL (…..) GERGEDAN (…..)
9
MİLYON YAPIM (…..) ZORLU PSM (…..)
Bostancı Gösteri
Merkezi (…..) İKSV (…..) Balans (…..)
10 İKSV (…..) VALS (…..) Fifa Turizm (…..) VALS (…..) POZİTİF (…..)
11
Bostancı Gösteri Merkezi (…..)
Bostancı Gösteri
Merkezi (…..) İşyap Sanat (…..)
Kınay
Organizasyon (…..)
Bostancı Gösteri
Merkezi (…..)
12
Sunar Medya (…..) CRR Konser (…..) Babylon (…..) CRR Konser (…..)
Kınay
Organizasyon (…..)
13 CRR Konser (…..) Fifa Turizm (…..) Arse (…..) Fifa Turizm (…..) Fifa Turizm (…..)
14 Borusan (…..) CES Yapım (…..) CRR Konser (…..) Arse (…..) Arse İnşaat (…..)
15 Uru Organizasyon (…..) Alfabe (…..) SALON Konser (…..) Şöhretler Turizm (…..) CRR Konser (…..)
16 Diğer 44,63 Diğer 61,93 Diğer 38,86 Diğer 37,34 Diğer 45,01
Kaynak: Biletleme Firmalarından Elde Edilen Bilgiler Çerçevesinde Dosya Kapsamında Yapılan Hesaplamalar
20-46/621-273
26/41
Tablo-2: Canlı Müzik Etkinlikleri Organizasyonu Pazarında En Büyük 15 Müzik Organizatörünün 2015-2019 Yıllarında Bilet Satış Adetleri Bakımından Pazar
Payları
Sıra
2015 2016 2017 2018 2019
Organizatör P.P (%) Organizatör P.P (%) Organizatör P.P (%) Organizatör P.P (%) Organizatör P.P (%)
1 Balans (…..) ATLANTİS (…..) ATLANTİS (…..) ZORLU PSM (…..) KERKİ (…..)
2 ATLANTİS (…..) Pera Etkinlik (…..) VALS (…..) MİLYON YAPIM (…..) ZORLU PSM (…..)
3 Pera Etkinlik (…..) Balans (…..) ZORLU PSM (…..) ATLANTİS (…..) Bayhan Prodüksiyon (…..)
4
Babylon (…..) Babylon (…..) Balans (…..)
Sound
Organizasyon (…..) Fil Yapım (…..)
5 POZİTİF (…..) MİLYON YAPIM (…..) MİLYON YAPIM (…..) Balans (…..) MİLYON YAPIM (…..)
6 One Colony (…..) POZİTİF (…..) Kerki (…..) KERKİ (…..) POLL (…..)
7 Bostancı Gösteri Mer (…..) EXPO 2016 (…..) CRR Konser (…..) BKM (…..) ATLANTİS (…..)
8 SOLFEJ (…..) CRR Konser (…..) Fifa Turizm (…..) CRR Konser (…..) Fifa Turizm (…..)
9
MİLYON YAPIM (…..) BKM (…..) BKM (…..)
Kınay
Organizasyon (…..) Balans (…..)
10 İKSV (…..) Fifa Turizm (…..) İKSV (…..) POLL (…..) GERGEDAN (…..)
11
CRR Konser (…..)
Bostancı Gösteri
Merkezi (…..)
Bostancı Gösteri
Merkezi (…..) Fifa Turizm (…..) POZİTİF (…..)
12 Sunar Medya (…..) ZORLU PSM (…..) Babylon (…..) Arse (…..) Arse (…..)
13 Borusan (…..) Alfabe (…..) Arse (…..) İKSV (…..) CRR Konser (…..)
14 MOST (…..) VALS (…..) İşyap Sanat (…..) VALS (…..) Kınay Organizasyon (…..)
15
Uru Organizasyon (…..) CES Yapım (…..) Salon Konser (…..) Şöhretler Turizm (…..)
Bostancı Gösteri
Merkezi (…..)
16 Diğer 48,83 Diğer 32,44 Diğer 53,76 Diğer 49,18 Diğer 56,66
Kaynak: Biletleme Firmalarından Elde Edilen Bilgiler Çerçevesinde Dosya Kapsamında Yapılan Hesaplamalar

20-46/621-273
27/41
(99) Yukarıdaki tablolardan görüldüğü üzere MİLYON YAPIM’ın 2015-2019 döneminde
bilet satış gelirleri bakımından pazar payı en fazla 2019 yılında %(…..) olarak ve bilet
satış adeti bakımından 2018 yılında %(…..) olarak gerçekleşmiştir. Bu veriler
MİLYON YAPIM’ın bilet satışlarının tamamını içermekle birlikte, pazarın bütününü
kapsamamaktadır. Biletlerini biletleme firmaları aracılığıyla satmayan organizatörlerin
satışları da göz önüne alındığında MİLYON YAPIM’ın pazar payı %(…..) seviyesinin
daha da altına düşecektir. Ayrıca MİLYON YAPIM’ın ve rakiplerin pazar payı ve
pazardaki sıralamaları yıllar içerisinde sürekli değişmektedir. Bu durum pazardaki
başarının yapılan organizasyonun büyüklüğü ve dinleyici tarafından ne kadar tercih
edildiğine bağlı olduğunu göstermekte, bu bakımdan müzik pazarındaki trendleri iyi
yakalayan organizatörün o sene içerisinde iyi bir gelir ve pazardaki konumunda bir
yükselme yakaladığı görülmektedir.
(100) MİLYON YAPIM ve rakiplerinin pazar paylarının yanında değinilmesi gereken bir
diğer nokta da daha önceki bölümlerde de ele alındığı üzere sektörün çok oyunculu
bir yapı sergilemesidir. Öyle ki, müzik organizasyonu düzenleyen farklı büyüklük ve
ölçekte çok sayıda organizasyon şirketi bulunmakta, bunlar içerisinde belediyeler,
vakıflar, dernekler, üniversiteler, bankalar, oteller, AVM’ler ve müzeler de yer
almaktadır. MİLYON YAPIM tarafından piyasada aralarında belediyelere iş yapan,
açık hava konserleri düzenleyen organizatörler veya hem mekan sahibi hem de
organizatörlük yapan firmalar da dâhil olmak üzere sayıları 1.000’den fazla olduğu
tahmin edilen organizatörün bulunduğu ifade edilmektedir. BİLETİX ve diğer
biletleme hizmeti sunan teşebbüslerin sağladığı veriler doğrultusunda, 2014-2019
döneminde festival organizasyonu düzenleyen 283 organizatör bulunduğu
görülmektedir.
I.5.1.2. Giriş Engelleri
(101) Hâkim durum değerlendirmesi kapsamında pazara giriş koşulları, mevcut ve/veya
potansiyel rakiplerin pazar gücünü elinde bulunduran teşebbüs karşısında rekabetçi
bir baskı yaratabilecek nitelikte faaliyet gösterebilmeleri açısından önemlidir. Bu
doğrultuda, pazara yeni teşebbüslerin girmesinin ya da pazarda faaliyet gösteren
teşebbüslerin büyümesinin önünde engeller bulunup bulunmadığının incelenmesi
gerekmektedir. Zira pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin büyüme ya da pazara
yeni teşebbüslerin girme olasılığı da incelenen teşebbüsün davranışları üzerinde
rekabetçi bir baskı oluşturabilmektedir.
(102) Kılavuz’da belirtildiği üzere, pazara girişin ya da büyümenin önündeki engeller ilgili
pazarın özelliklerinden ve/veya incelenen teşebbüsün özelliklerinden ya da
davranışlarından kaynaklanabilmektedir. İlgili pazarın özelliklerinden kaynaklanan
engeller; kamu tekelleri, yetkilendirme ve lisanslama gereklilikleri, fikri mülkiyet
hakları gibi yasal ve idari engeller veya batık maliyetler, ölçek ve kapsam
ekonomileri, şebeke etkileri, tüketicilerin başka bir sağlayıcıya geçiş maliyetleri gibi
ekonomik engeller şeklinde ortaya çıkabilmektedir. İncelenen teşebbüsün
özelliklerinden kaynaklanan engeller arasında ise teşebbüsün kilit girdilere erişim
imkânına, atıl kapasiteye, dikey bütünleşik yapıya, güçlü bir dağıtım ağına ve geniş
bir ürün portföyüne, yüksek marka bilinirliğine, finansal ve ekonomik güce sahip
olması bulunmaktadır.17 Bu bağlamda, devam eden bölümde başlıklar halinde pazara
giriş engellerine ilişkin değerlendirmelere yer verilmektedir.


17 Kılavuz, para. 17 ve 18.
20-46/621-273
28/41
i) İlgili Pazarın Yapısından Kaynaklanan Giriş Engelleri
a) Yasal Engeller
(103) Kanun koyucu ülke çıkarlarını gözeterek yaptığı düzenlemelerle birtakım sektörlere
gerçekleşecek potansiyel girişleri engelleyebilmektedir. Örnek olarak yurt içindeki
üreticilerin korunması amacıyla kota veya tarife uygulamalarına, doğal tekele konu
alanlarda belirli birtakım düzenlemelere ve sınırlamalara gidilebilmekte veya patent
koruması yoluyla teknolojik yenilik getiren teşebbüslerin menfaatleri ön planda
tutulabilmektedir. Bu açıdan bakıldığında, MİLYON YAPIM ve rakiplerinin faaliyet
gösterdiği “canlı müzik etkinlikleri organizasyonu pazarı” bakımından giriş engeli
olarak nitelendirilebilecek herhangi bir hukuki imtiyaz ya da fikri mülkiyet hakları
bulunmamaktadır.
(104) “Sektöre İlişkin Bilgiler” başlığı altında da detaylıca ifade edildiği üzere, müzik
organizasyonu pazarının dinamikleri esasen oldukça değişken bir yapıya sahiptir.
Daha öncesinde de belirtildiği üzere sektör çok oyunculu bir yapı sergilemekte, müzik
organizasyonu düzenleyen farklı büyüklük ve ölçekte çok sayıda organizasyon şirketi
bulunmakta, ayrıca temelde organizasyon şirketi olmamakla beraber etkinlik de
düzenleyen belediyeler, vakıflar, dernekler, üniversiteler, bankalar, oteller, AVM’ler ve
müzeler de pazarda yer alabilmektedir. MİLYON YAPIM tarafından piyasada
aralarında belediyelere iş yapan, açık hava konserleri düzenleyen organizatörler
veya hem mekân sahibi hem de organizatörlük yapan firmalar da dâhil olmak üzere
sayıları 1.000’den fazla olduğu tahmin edilen organizatörün bulunduğu ifade
edilmektedir. BİLETİX verilerinde ise 283 adet festival düzenleyen organizatör
görülmektedir.
(105) Pazara girişlerin sayısı oldukça fazla olan ilgili sektör, alanı regüle edecek ya da
alanın sınırlarını çizecek herhangi bir düzenlemeden yoksundur. Öyle ki, sektöre giriş
yapacak oyunculara herhangi bir lisans zorunluluğu getirilmemekte, bu durum
piyasaya girişleri de oldukça kolaylaştırmaktadır. Bu kapsamda, ilgili pazara girişi
zorlaştıracak herhangi bir yasal giriş engeli bulunmadığı söylenebilecektir.
b) İktisadi Engeller
(106) İlgili pazarın özelliklerinden kaynaklanan ve pazara giriş açısından önemli görülen bir
diğer unsur ise iktisadi giriş engelleridir. Bu türdeki giriş engellerinin en bilineni ve
yaygını, yatırım maliyeti kaynaklı olanlardır. Finansal giriş engeli olarak da
tanımlanan bu giriş engeli türünde, teşebbüsün faaliyete başlaması için gerekli olan
makine parkı, bina, arsa vb. yüksek maliyetli yatırımların yapılması gerekmektedir.
(107) Mevcut dosyada, ilgili pazarda faaliyet gösterebilmek açısından bu yönde bir giriş
engeli bulunduğunu söylemek mümkün değildir. Esasen, MİLYON YAPIM’ın faaliyet
gösterdiği ilgili pazarda oluşan maliyetler daha çok organizasyon düzenleme kararını
aldıktan yani pazara girişi gerçekleştirdikten sonra etkinliği gerçekleştirmeye yönelik
operasyonel niteliktedir.
(108) Daha önceki bölümlerde de yer verildiği üzere sektörde faaliyet gösterebilmek için
büyük çaplı yatırımlara ihtiyaç duyulmamaktadır. Öyle ki, bazı durumlarda
organizasyon giderlerinin konser tarihinden sonra ödeneceği üzerine anlaşmaya
varılması halinde hiçbir yatırım olmaksızın da organizasyon düzenlemek mümkün
olabilmektedir. Bu noktada her ne kadar düzenlenen organizasyonun büyüklüğüne
göre yatırım miktarı değişebilse de sponsorluk desteği verebilecek firmalarla
yapılacak işbirliği yatırım gereksinimi olmaksızın organizasyon düzenlemeyi mümkün
kılabilecektir. Bu kapsamda dosya özelinde sponsor firmalar tarafından sağlanan
20-46/621-273
29/41
cevap yazıları nazara alındığında; aralarında (…..) gibi çok sayıda teşebbüsün
bulunduğu etkinlik organizatörünün sponsor desteği aldığı, hatta organizatörlerin
yanında (…..)18 gibi biletleme hizmeti sunan teşebbüslerin de bu destekten
faydalanabildiği görülmektedir. Bu sayede konser, festival vb. gibi çok sayıda
etkinliğin organizasyonu, etkinliği düzenleyen teşebbüsün niteliğinden bağımsız
olarak anılan sponsor firmalarca da finanse edilmektedir. Daha öncesinde de detaylı
bir şekilde ifade olunduğu üzere, bu destek sadece finansal bir nitelik taşımamakta,
stant kullanımı, ürün dağıtımı, ürün ve keşif sahnesi sağlama, numune ürün dağıtımı,
bilet alımı gibi sponsorluk çeşitlerini de kapsamaktadır.
(109) Sponsor desteğinin yanı sıra sektör yetkilileri tarafından da ifade edildiği üzere, iş
modeli olarak örneğin belediyelerle anlaşmak, bütün maliyetin belediye tarafından
karşılanmasına olanak sağlayacak, bu sayede herhangi bir yatırıma katlanılmaksızın
etkinlik organizasyonu gerçekleştirilmiş olacaktır. Dolayısıyla pazara girişin önünde
finansal anlamda önemli bir engelle karşılaşılmamaktadır. Nitekim pazarda faaliyet
gösteren çok sayıda organizatörün varlığı da piyasaya girişin önünde ciddi bir engel
olmadığına dayanak teşkil etmektedir.
(110) Bu kapsamda ele alınması gereken bir diğer iktisadi giriş engeli batık maliyetlerdir.
Batık maliyetler, bir firmanın piyasaya girmek için katlanması gereken, ancak
piyasadan çıktıktan sonra geri kazanılamayan maliyetler olarak tanımlanmaktadır.
Örneğin; marka sadakati oluşturmak için yapılan promosyon harcamaları, başka bir
amaç için kullanılamayacak olan ekipman, pazarlama ağı için yapılan yatırımlar vb.
batık maliyet kalemi teşkil etmektedir. Batık maliyetler piyasaya yeni girecek
firmaların girme kararında merkezi öneme sahiptir. Öyle ki, bir pazara giriş açısından
yüksek yatırım maliyeti gerekliliği ne kadar artarsa, söz konusu maliyetler pazardaki
faaliyetlerine son vermek isteyen teşebbüsün karşı karşıya kalacağı batık maliyetlerin
de yüksek düzeyde gerçekleşmesini beraberinde getirecektir. Eğer piyasaya giriş için
önemli batık maliyetlere katlanmak gerekmekte ise bu, potansiyel firmayı caydırıcı bir
etki yapmakta ve kurulu firma bu durumu rahatlıkla lehine olacak şekilde
kullanabilmektedir. Batık maliyetler bu yönüyle hem pazara girmeyi hem de pazardan
çıkmayı zorlaştırmaktadır. Ancak ilgili dosya özelinde, yukarıda da bahsedildiği üzere
sektöre girmek için herhangi bir yatırım zorunluluğu olmadığından teşebbüslerin
katlanması gereken batık maliyetlerden bahsetmek de mümkün olmayacaktır. Bu
sebepledir ki pazara giren ve pazardan çıkan çok sayıda teşebbüs bulunmaktadır.
(…..) yetkilisinin de ifade ettiği üzere büyük bir etkinlikle sektörde yer alıp bir daha
etkinlik düzenlemeyen organizatörler olduğu gibi bir kez etkinlik düzenleyip birkaç yıl
hiçbir etkinlik düzenlemeyen sonra yine pazarda çok büyük bir etkinlik düzenleyerek
önemli gelir elde edebilen organizatörler de bulunmaktadır.
(111) Batık maliyetlerin yanında önem arz eden iktisadi engellerden bir diğeri de şebeke
dışsallıklarıdır. Şebeke dışsallığı, çok taraflı pazarların en ayırt edici özelliklerinden
bir tanesidir. Bilindiği üzere çift taraflı pazarlar, pazarın bir tarafındaki kullanıcıların bir
mal veya hizmete atfettikleri değerin hem o malın kendine özgü özelliklerine hem de
pazarın diğer tarafında bulunan müşterilerin sayısına bağlı olduğu pazarlar olarak
tanımlanmaktadır. Dolaylı şebeke dışsallıkları, pazarın bir tarafındaki kişilerin talep ve
faydalarının pazarın öteki tarafında yer alan kişilerin tamamlayıcı ürüne olan
taleplerinin artmasına bağlı olarak ortaya çıkmaktadır.
(112) İlgili dosya kapsamında dolaylı şebeke dışsallığı olması halinde bir organizatörün
düzenlediği etkinlik sayısı ve çeşitliliği arttıkça sanatçılar tarafından tercih edilebilirliği

18 (…..) tarafından sağlanan cevap yazısı.
20-46/621-273
30/41
de artacak, sahip olunan geniş etkinlik ve sanatçı portföyü de daha fazla tüketicinin
(etkinlik izleyicisi) organizatörün etkinliğine olan talebini artırmasına sebep olacaktır.
Mevcut dosya açısından bakıldığında dolaylı şebeke dışsallıklarının ilgili pazarın
yapısından kaynaklanan bir giriş engeli olmadığı değerlendirilmektedir. Öyle ki
pazarda faaliyet gösteren çok sayıda organizatör bulunmakta, bu organizatörlerin
hepsi çok sayıda etkinlik gerçekleştirmeden de pazarda var olabilmektedir. Esasen
sanatçılar tek bir organizatörle çalışmamakta, dolayısıyla bu kapsamda
organizatörlerin sadece kendilerine özgülenen bir sanatçı portföyünden
bahsedilememektedir. Nitekim pazara girmek ya da pazarda var olabilmek için
etkinlik portföyünde bir çeşitlilik olması da şart değildir. (…..) gibi farklı etkinlik
portföyleri olan organizatörlerin yanı sıra MİLYON YAPIM gibi ağırlıklı olarak belli tür
etkinliklere yönelen organizatörler de sektörde faaliyet göstermektedir. Dolayısıyla
dolaylı şebeke dışsallıklarını, pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin kayda değer bir
büyüklüğe ulaşamamasının ya da yeterli portföye ulaşamamaktan ötürü pazardan
ayrılmasının bir nedeni olarak değerlendirmek mümkün olamayacaktır.
ii) İncelenen Teşebbüsün Özelliklerinden Kaynaklanan Engel: Dikey Bütünleşik
Yapı (Dikey Entegrasyon)
(113) Hâkim durum analizinde önem arz eden bir diğer nokta da bir teşebbüsün sahip
olduğu dikey bütünleşik yapıdır. Dikey bütünleşiklik kavramı, teşebbüsün ürününü
piyasaya yayabilme, kolayca taşıyabilme ve pazarlayabilme kabiliyetini ifade
etmektedir. Diğer bir deyişle, ekonomik hayatın tek bir aşamasından ziyade, üretim,
dağıtım, pazarlama gibi birçok alanında faaliyet gösteren teşebbüsler dikey
bütünlüğe sahiptirler ve bu durumları da hâkim durumda sayılmalarında önemli bir
ölçüt olarak kabul edilmektedir.
(114) Dikey entegrasyon bir firmaya, entegre olmayan firmalara göre önemli avantajlar
sağlayabilir. Dikey entegrasyon teşebbüsler açısından daha düşük işlem maliyetleri,
girdilerin güvenli bir şekilde sağlanması, piyasa başarısızlığının düzeltilmesi (örneğin
yeknesak/tek tip kalitenin sağlanması) gibi faydalar sağlayabilmektedir.
(115) İlgili dosya kapsamında da görülebileceği üzere MİLYON YAPIM sahibi olduğu yapım
şirketi ARPEJ YAPIM, işletmeciliğini yaptığı mekânlar ve biletleme firması MİLYON
BİLET sebebiyle dikey bütünleşik bir yapı sergilemektedir. Ayrıca MİLYON YAPIM
haricinde (…..) ve (…..) gibi büyük oyuncular da sahibi oldukları mekânlar sebebiyle
dikey entegrasyona sahip teşebbüslerdir.
(116) Sektör yetkilileri ile gerçekleştirilen görüşmeler ve Kurum kayıtlarına intikal eden
cevap yazılarının içeriği nazara alındığında dikey bütünleşik yapının sektörde faaliyet
göstermek için gerekli olmadığı anlaşılmaktadır. Elbette dikey entegrasyon bazı
noktalarda teşebbüslere avantajlar sağlayabilmektedir. (…..) tarafından müzik
organizasyonu için gereken çeşitli hizmetleri bütünleşik bir yapı içinde ve aynı
organizasyon dâhilinde sağlamanın, izleyici profilini daha iyi tanıyabilmek, maliyetleri
düşürmek ve hatta bazı hizmetleri (bariyerleme, mobil tuvalet kiralama vb.) başka
etkinlik düzenleyicilerine de sağlayabilmek açısından avantajlar sağladığı ifade
edilmiştir. Bir diğer oyuncu (…..) tarafından ise bir etkinliğin organizasyonu için
ihtiyaç duyulan hizmetlerin dışardan temin edilmesi durumunda maliyetlerin (arama
maliyetleri, kiralama maliyetleri vb.) artabileceği, bu kapsamda söz konusu
hizmetlerin teşebbüsün kendi bünyesinde sağlanmasının daha avantajlı olabileceği
belirtilmektedir.
(117) Ancak ilgili sektörde ihtiyaç duyulan bütün hizmetler uygun alt yükleniciler tarafından
sağlanabilmekte, bu anlamda sektöre giriş yapmak isteyen oyuncular tarafından bu
20-46/621-273
31/41
hizmetlere kolaylıkla ulaşılabilmektedir. Bu durum sektörde faaliyet gösteren
teşebbüslerce de ifade edilmiş, dikey entegrasyonun mutlak surette gerekli
olmadığının altı çizilmiştir.
(118) Öyle ki (…..) gibi sektörde faaliyet gösteren bazı organizatörler dikey olarak entegre
olmalarına rağmen zaman zaman etkinliğin niteliğine bağlı olarak başka mekan
sahipleri ve hizmet sağlayıcıları ile de anlaşabilmekte, hatta bu hizmetler dikey
bütünleşik teşebbüs tarafından bağımsız bir iş kolu olarak talep halinde diğer
organizatörlere de sunulabilmektedir. Dolayısıyla tek başına dikey bütünleşik yapıya
sahip olmak tüm etkinlik sürecinin teşebbüs bünyesinde yürütülmesi anlamına
gelmemektedir.
(119) MİLYON YAPIM tarafından ayrıca “Müzik organizasyonu alanında faal Milyon
Yapım'a ve müzik yapımcılığı alanında faal Arpej Yapım'a bağlı sanatçılar ve
anlaşma koşulları farklılaşmakta, bu iki iş kolu birbiriyle ilişkilendirilmeyip birbirinden
bağımsız şekilde yürütülmektedir. Örneğin albüm yapılan bir sanatçıya düzenlenecek
bir müzik festivalinde sahne alma garantisi verilmemekte (hatta bazı durumlarda bu
yönde bir garanti verilmediği için sanatçı tarafından sözleşmenin feshi gündeme
getirilebilmektedir) veya sanatçıya bu yönde bir yükümlülük getirilmemektedir.”
açıklamasına yer verilmiş olup bahsi geçen iki iş kolunun birbiriyle yakın bir ilişki
içerisinde olmadığı, dolayısıyla dikey bütünleşik yapının etkinliklerin organizasyonu
açısından da bir avantaj sağlamadığı hususunun altı çizilmiştir. Bu kapsamda dikey
bütünleşik yapının sektörde olmazsa olmaz bir gereklilik olarak ortaya çıkmadığı bu
sebeple bir giriş engeli yaratmadığı değerlendirilmektedir.
(120) Yukarıda yapılan değerlendirmeler ışığında; ilgili pazarda MİLYON YAPIM’ın pazar
payının oldukça düşük olduğu, ilgili pazarda şebeke dışsallıkları, önemli yatırımlar ve
MİLYON YAPIM’ın portföy gücünden kaynaklanan giriş engelleri bulunmadığı
sonucuna ulaşılmaktadır. Bu çerçevede, MİLYON YAPIM’ın rakipleri ve
müşterilerinden bağımsız şekilde hareket etmesini sağlayacak bir pazar gücüne
sahip olmaması ve sektörde faaliyet gösteren çok sayıda oyuncunun varlığı
sebebiyle “canlı müzik etkinlikleri organizasyonu pazarı”nda hâkim durumda
bulunmadığı değerlendirilmektedir.
I.5.2. Kötüye Kullanma Değerlendirmesi
(121) Dosya konusu şikâyette, MİLYON YAPIM’ın faaliyet gösterdiği pazarda dışlayıcı ve
sömürücü uygulamalar ile hâkim durumunu kötüye kullandığı iddia edilmektedir.
Buna göre şikâyetin;
- MİLYON YAPIM’ın sanatçılarla yaptığı sözleşmelere münhasırlık hükümleri
koyarak pazarı rakiplerine kapadığı,
- Sanatçıları düzenlediği festivallere çıkarmak için kendi prodüksiyon şirketi ile
çalışmayı şart koşarak ürün bağlaması yaptığı, benzer şekilde Milyon
Performance Hall gibi birkaç konser alanının işletmeciliğini yapan MİLYON
YAPIM’ın sadece kendi festivallerine çıkan sanatçıları bu sahnelerde etkinliklere
çıkardığı,
- Sanatçılara hak ettiklerinden daha az ücret teklif ettiği ve düzenlediği festivallerde
özellikle Zeytinli Rock Festivali’nde bilet fiyatlarında aşırı fiyat uyguladığı
şeklinde üç ana başlık altında toplamak mümkündür.
(122) 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi ile hâkim durumda bulunan teşebbüslerin, tek
başlarına ya da birlikte davranışlarla bu durumlarını kötüye kullanmaları
20-46/621-273
32/41
yasaklanmaktadır. Bir eylemin kötüye kullanma olarak kabul edilebilmesi için ilgili
teşebbüsün hâkim durumda bulunması ve eylemin kötüye kullanma olarak kabul
edilebilecek nitelikte olması gerekmektedir.
(123) Kılavuz’da da belirtildiği üzere, dışlayıcı kötüye kullanmalar pazardaki etkin rekabeti
olumsuz etkilemekte ve tüketici refahında azalmalara sebep olabilmektedir. Söz
konusu kötüye kullanmalara ilişkin yapılacak değerlendirmelerde eyleme özgü
durumlarla birlikte, davranışın ilgili pazarda meydana getireceği fiili ya da muhtemel
etkiler de göz önünde bulundurulmaktadır. Anılan etkiler teşebbüsün hâkim durumda
olduğu pazarda ortaya çıkabileceği gibi, başka pazarlarda da ortaya çıkabilmektedir.
(124) Önceki bölümde belirtildiği üzere MİLYON YAPIM’ın canlı müzik etkinlikleri
organizasyonu pazarında faaliyet gösterdiği, elde edilen bilgiler doğrultusunda bu
pazardaki pazar payının satılan bilet gelirleri bakımından 2015 yılında %(…..), 2016
yılında %(…..), 2017 yılında %(…..), 2018 yılında %(…..) ve 2019 yılında %(…..)
olduğu görülmektedir. Bununla birlikte alternatif pazar tanımları dâhilinde müzik
festivali organizasyonu pazarında da pazar paylarına aşağıda yer verilmek
istenmiştir:
20-46/621-273
33/41
Tablo-3: Müzik Festivalleri Pazarında En Büyük 10 Müzik Organizatörünün 2015-2019 Yıllarında Bilet Satış Geliri Bakımından Pazar Payları
Sıra
2015 2016 2017 2018 2019
Organizatör P.P (%) Organizatör P.P (%) Organizatör P.P (%) Organizatör P.P (%) Organizatör
P.P
(%)
1 İKSV (…..) MİLYON YAPIM (…..) MİLYON YAPIM (…..) MİLYON YAPIM (…..) MİLYON YAPIM (…..)
2 POZİTİF (…..) PD MUZIK (…..) İKSV (…..) Piu Sanat (…..) İKSV (…..)
3 MİLYON YAPIM (…..) Concerts East (…..) PD Muzık (…..) İKSV (…..) Trakya Organizasyon (…..)
4 Gezi Makinesi (…..) One Colony (…..) ZORLU PSM (…..) Hayal Kahvesi (…..) Adore (…..)
5 PD Müzik A.Ş. (…..) ATLANTİS (…..) Serdar Can (…..) Matt Müzik (…..) POZİTİF (…..)
6
Uru Organizasyon (…..)
Ahmet Onur
Sabuncu (…..) One Colony (…..) Trakya Organizasyon (…..) Matt Müzik (…..)
7 Vera Müzik (…..) Akbank (…..) Profun (…..) GezginFest (…..) Koşan Adam (…..)
8 Akbank (…..) Ajans Medya (…..) Koşan Adam (…..) CRR Konser (…..) Technoform (…..)
9
ATLANTİS (…..) Alfabe (…..)
Uru
Organizasyon (…..) Adore (…..) İnterrail (…..)
10 Birgün Yayıncılık (…..) Altus (…..) Viyola Müzik (…..) Uru Organizasyon (…..) Orfe Organizasyon (…..)
11 Diğer 13,44 Diğer 27,52 Diğer 13,13 Diğer 20,23 Diğer 23,33
Kaynak: Biletleme Firmalarından Elde Edilen Bilgiler Çerçevesinde Raportör Hesaplamaları













20-46/621-273
34/41
(125) Festival pazarında MİLYON YAPIM’ın pazar payının satılan bilet gelirleri bakımından
2015 yılında %(…..), 2016 yılında %(…..), 2017 yılında %(…..), 2018 yılında %(…..)
ve 2019 yılında %(…..) olduğu söylenebilecektir. Ancak bu verilerde pazar
büyüklüğüne biletlerini biletleme platformları üzerinden satmayan organizatörler ile
belediye, üniversite ve AVM gibi kurum ve kuruluşlar adına ücretsiz/ücretli etkinlik
düzenleyen organizatörler dâhil edilmemiştir. Bunlar da dikkate alındığında MİLYON
YAPIM’ın pazar payının düşeceği öngörülmektedir. Kadı ki MİLYON YAPIM’ın rakibi
konumundaki birçok organizatörün MİLYON YAPIM ile rekabet edebilecek düzeyde
faaliyet gösterdiği, önaraştırmada elde edilen bilgi ve belge doğrultusunda MİLYON
YAPIM’ın hâkim durumda olduğu tespitinin yapılamayacağı değerlendirilmektedir.
4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi çerçevesinde olası bir ihlal tespiti için hâkim
durumda bulunma koşulu karşılanmamakla birlikte yine de şikâyete konu iddialar
bakımından kötüye kullanma değerlendirmesi yapılmıştır.
I.5.2.1. Sanatçılarla Akdedilen Sözleşmelerde Rekabet Etmeme Yükümlülüğü
Getirildiğine İlişkin İddiaların Değerlendirilmesi
(126) Yapılan yerinde incelemelerde MİLYON YAPIM ile MİLYON YAPIM tarafından
düzenlenen festivallerde sahne alan sanatçılar arasında akdedilen sözleşmeler elde
edilememiştir. Teşebbüs tarafından bu durum, genel olarak sanatçılarla sözlü olarak
anlaşıldığı, sanatçının talebi üzerine yazılı sözleşme imzalanabildiği, anlaşmaların
çerçeve niteliğinde olduğu ve genel olarak sürecin karşılıklı güvene dayalı sözel
nitelikte ilerlediği şeklinde açıklanmıştır.
(127) Sanatçılar ile yapılan sözleşmelerin sözlü veya yazılı yapılıp yapılmadığına ilişkin
bilgi ve belge talep edilen rakip organizatörler ve sanatçılar/menajerler tarafından
sözleşmelerin sözlü yapılabildiği, sözlü sözleşme yapılmasında sanatçı ile
organizatör arasındaki güvene dayalı ilişkinin etkili olduğu ifade edilmiştir. Diğer
yandan sanatçılarla sözleşmelerin yazılı yapıldığını ifade eden beyanlar da
bulunmaktadır.
(128) Bununla birlikte yerinde incelemede festival dışı canlı müzik etkinliklerinde (özel
etkinlik ve etkinlik mekânı konseri) sahne alacak sanatçılarla yapılan yedi adet
sözleşme elde edilmiştir. Anılan sözleşmeler farklı etkinlik mekânları, farklı sanatçılar
ve farklı tarihlerde gerçekleştirilecek canlı müzik konserleri için akdedilmekle birlikte
hiçbir sözleşmede rekabet etmeme yükümlülüğü bulunmamaktadır. Benzer şekilde
MİLYON YAPIM tarafından sunulan çerçeve sözleşme örneğinde de rekabet etmeme
yükümlülüğü bulunmamaktadır.
(129) Teşebbüs tarafından sanatçılarla münhasır çalışılıp çalışılmadığına ilişkin olarak,
sanatçıların bir başka organizatörün etkinliğinde çıkması önünde fiili veya hukuki bir
engel bulunmadığı, çalışılan sanatçıların hâlihazırda birden çok organizatör ile
çalıştığı, kamu ve özel teşebbüslerin organizatör olarak faaliyet gösterdiği rekabet
yoğun bir piyasa olarak kabul edilebilecek canlı müzik organizasyon pazarında
rekabet etmeme yükümlülüğü getirmenin fiilen mümkün olmadığı, sanatçıya belli bir
dönem boyunca getirilecek rekabet etmeme yükümlülüğünün maliyet olarak
katlanılamayacak bir yük olduğu, konser ve festivalde sahne alacak sanatçının yakın
bir tarihte ve bölgede sahne almamasının iyi niyete dayalı genel bir kural olduğu,
sanatçıların da kendi çıkarları için bu yönde bir tutumu olduğu, bu kuralı bozduğu
gerekçesiyle MİLYON YAPIM tarafından herhangi bir sanatçıya cezai işlem
uygulanmadığı ifade edilmiştir.
20-46/621-273
35/41
(130) Sanatçılara getirilen münhasırlık hükümlerine ilişkin bilgi ve belge talep edilen rakip
organizatörlerin ve sanatçıların/menajerlerin çoğunluğu tarafından sözleşmelere
münhasırlık hükmü konulduğuna yönelik bir beyanda bulunulmamış ve belge
sunulmamıştır. Bununla birlikte sahne alacak sanatçıdan konser öncesindeki bir ay
içinde aynı bölgede sahne almama taahhüdü istenildiği veya bunun dünyada genel
bir kural olduğunu belirten organizatörler de bulunmaktadır. Bunun yanında
organizatörlerin bilet satabilmek amacıyla bir süre sahne almamış bir sanatçıyla
çalışmayı tercih ettiği ve sanatçıların yüksek dinleyici sayısı tercih etmesinden dolayı
yakın bir tarihte ve bölgede sahne almayı tercih etmediği söylenebilecektir.
(131) MİLYON YAPIM tarafından çalışılan sanatçılara rekabet etmeme yükümlülüğü
getirilip getirilmediğinin geçmiş yıllarda gerçekleştirilen konser ve festival etkinlikleri
üzerinden de incelenmesi mümkündür. Aşağıdaki tabloda MİLYON YAPIM’ın ve
diğer organizatörlerin festivallerinde sahne alan sanatçılar paylaşılmakta olup
MİLYON YAPIM festivallerine katılan sanatçıların yakın tarihlerde yapılan rakip
festivallerde de sahne aldığı görülmektedir.
Tablo-4: MİLYON YAPIM’ın Festivallerine Katılan Sanatçıların Rakip Festivallere Katılım Durumu
Sanatçı Adı
MİLYON YAPIM Diğer Organizatör
Festival
Adı
Bölge
Başlangıç
Tarihi
Festival
Adı
Bölge
Başlangıç
Tarihi
Manga, Niyazi
Koyuncu,
Deniz Tekin,
Adamlar,
Şebnem Ferah,
Moğollar,
Hayko Cepkin,
Yeni Türkü,
Son Feci
Bisiklet,
Yüzyüzeyken
Konuşuruz,
Zeytinli
Rock
Festivali
Zeytinli
(Balıkesir)
23.08.2017
Trakya
Fest Erikli
Erikli
(Edirne)
04.08.2017
Duman,
Teoman, Ceza,
Melek Mosso,
Selda Bağcan,
Feridun
Düzağaç, Can
Gox
Zeytinli
Rock
Festivali
Zeytinli
(Balıkesir)
28.08.2019
Gezgin
Fest İzmir
Pamucak
(izmir)
15.09.2019
Kaynak: MİLYON YAPIM Tarafından Sunulan Bilgi ve Belgeler
(132) Sanatçılara dair incelenmesi gereken son husus MİLYON YAPIM’da gerçekleştirilen
yerinde incelemede elde edilen tarihsiz el yazısı notlardır. Teşebbüs yetkilisine ait
notlar içinde “Bir ay öncesinden konser koymamak kaydıyla Milyon performance hall
Ankara” notuyla birlikte altı sanatçı adı yer almaktadır19. Belge içeriğinden MİLYON
YAPIM’ın sahibi olduğu Ankara Milyon Performance Hall etkinlik mekânında sahne
almış/sahne alması planlanan sanatçılara getirilen/getirilecek rekabet etmeme
yükümlülüğüne ilişkin notlar alındığı anlaşılmaktadır. Teşebbüs tarafından belgede
yer alan içeriğin anlaşma ya da görüşme ile karara bağlanmadığı, planlama amaçlı
şahsi notlar olduğu, adı geçen sanatçıların da böyle bir içerikten haberi olmadığı
beyan edilmiştir.
(133) Anılan el yazısı notların MİLYON YAPIM’ın kapalı mekân konser etkinliği düzenlediği
Ankara Milyon Performance Hall’a ilişkin olduğu anlaşılmaktadır. Not tarihsiz olmakla

19 El yazısından aktarılmıştır.
20-46/621-273
36/41
beraber MİLYON YAPIM yetkilisi tarafından henüz hayata geçirilmemiş bir taslak
metin olduğu beyan edilmiştir.
(134) Diğer yandan sektörde faaliyet gösteren sanatçılar/menajerler ve organizatörler
tarafından sunulan beyanlarda konser etkinliklerinde organizasyonun zarar etmemesi
adına ortalama bir ay süreyle bir başka organizasyonda sahne almama yükümlülüğü
getirilebildiği ifade edilmiştir. Benzer durum yerinde incelemede elde edilen Belge-
1’de de yer almaktadır.
(135) Söz konusu sektör dinamiğinin gerekçeleri hem organizatörlere hem de sanatçılara
sorulmuştur. Elde edilen bilgilere göre süre ve mekân konusunda getirilen bu dar
kapsamlı rekabet etmeme yükümlülüğünün gerekçesi etkinlikte yer alacak dinleyici
sayısını belli bir seviyenin üzerinde tutabilmektedir. Aynı dönemde yakın mekânlarda
aynı sanatçının etkinlik gerçekleştirmesi halinde her iki etkinliğin de ekonomik
anlamda makul bir dinleyici sayısına ulaşması mümkün olmayacak; bu durum da
hem organizatör açısından hem de sanatçı açısından finansal olarak tercih
edilmeyeceği gibi sanatçının popülaritesi için de olumsuz bir algı yaratabilecektir. Bu
sebeple hem organizatör hem de sanatçı yakın tarihlerde (15 gün-1 ay) yakın
mesafeli yerlerde etkinlik gerçekleştirmeyi tercih etmemektedir. Ancak söz konusu
rekabet etmeme yükümlülüğü sanatçıların daha uzun süreli (örneğin 1 yıl) olarak
sadece bir organizatörle çalışılması gibi bir sonuç doğurmamaktadır. Yerinde
incelemede elde edilen bilgi/belgelerde de MİLYON YAPIM’ın festivallerine çıkan
sanatçıların başka organizatörlerle çalıştığını gösteren görseller tespit edilmiş,
MİLYON YAPIM tarafından ayrıca Kuruma bu yönde başkaca birçok görsel de
sunulmuştur. Buna ilaveten MİLYON YAPIM’ın rakipleri tarafından da sektörde
münhasır uygulama kaynaklı bir dışlayıcı davranıştan da bahsedilmemiştir. İlaveten
ilgili organizatörler sanatçıların da uzun süreli olarak münhasıran sadece bir
organizatörle çalışmayı pek tercih etmeyeceğini zira sanatçılar için konser/festival
gelirinin en önemli gelir kalemi olduğu20, bu nedenle sanatçının birçok
organizasyonda yer almayı tercih edeceği bunun da ancak birden faza organizatörle
çalışarak olabileceği dile getirilmiştir. Dahası el yazısı notta yer alan sanatçılar
özelinde getirilecek bir rekabet etmeme yükümlülüğünün canlı müzik etkinlikleri
organizasyonu pazarında bir pazar kapama etkisi yaratması pek olası da değildir.
I.5.2.2. Bağlama Uygulamaları İddialarına İlişkin Değerlendirme
(136) Bağlama uygulamaları genel olarak, bir ürünün (veya hizmetin) satın alınabilmesi için
bir başka ürünün satın alınmasının şart koşulduğu durumları ifade etmek için
kullanılmaktadır. Ürünler sözleşmeler veya ürünlerin entegre edilmesi yoluyla
bağlanabilmektedir. Şikâyette ilk olarak MİLYON YAPIM’ın organizasyonunu yaptığı
canlı müzik etkinliklerinde yer almak isteyen sanatçılara MİLYON YAPIM ile
prodüksiyon anlaşması yapılmasının şart koşulduğu iddia edilmektedir. Bu bakımdan
iddia kapsamında MİLYON YAPIM’ın organize ettiği canlı müzik etkinlikleri bağlayan
ürün ve MİLYON YAPIM ile prodüksiyon anlaşması yapılmasının bağlanan ürün
olduğu söylenebilecektir.
(137) Değinildiği üzere bağlama uygulamaları sözleşme kurularak veya entegrasyon
yoluyla ortaya çıkabilmektedir. MİLYON YAPIM’da yapılan yerinde incelemede
sanatçılara sözleşme şartı getirildiğine ilişkin herhangi bir bilgi ve belge elde
edilememiştir. Diğer yandan sanatçıların canlı müzik etkinliklerinde sahne alabilmesi
için bir teklik, albüm veya video klip yayınlaması da gerekmemektedir. Etkinlik

20 (…..) ve (…..) tarafından sağlanan cevap yazıları.
20-46/621-273
37/41
kurgusu gereği yıllar boyunca herhangi bir prodüksiyon faaliyeti olmamış sanatçıların
sahne alması mümkünken, her yıl düzenli şarkı yayınlayan bir sanatçının herhangi bir
canlı müzik etkinliğinde sahne almaması da mümkündür. Dolayısıyla konser etkinliği
ile prodüksiyon arasında herhangi anlamlı bir entegrasyondan da söz
edilemeyecektir.
(138) MİLYON YAPIM’ın organize ettiği müzik etkinliklerinin bir “bağlayan ürün” olup
olmadığının da değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu nedenle MİLYON YAPIM’ın
etkinliklerinde yer almanın sanatçılar açısından önemi ayrıca incelenmiştir. Bir
sanatçının konser, albüm satışı, telif ve sponsorluk gelirleri olmak üzere dört temel
geliri olduğu söylenebilecektir. Öte yandan müzik eserlerinin ve sanatçıların
popülaritesinde dinleyicilerin kişisel deneyiminin büyük rol oynaması dolayısıyla
anılan gelirler her sanatçı tarafından benzer miktarlarda elde edilememektedir. Bu
çerçevede her bir sanatçı özelinde müzik eserlerinden elde edilebilecek gelirler
değişkenlik göstermektedir. Sanatçıların elde ettiği gelirler bakımından genel olarak
konser etkinliklerinde ve özel olarak MİLYON YAPIM’ın organize ettiği müzik
etkinliklerinde sahne almanın bir sanat etkinliğini sürdürmenin tek koşul olarak kabul
edilmesi için Türkiye’de faaliyet gösteren müzik sanatçılarının önemli bir kısmının
müzik etkinliklerine ve dahası MİLYON YAPIM’ın müzik etkinliklerine katılıyor olması
gerekmektedir. Biletleme hizmeti sunan teşebbüslerinden elde edilen bilgilere göre
2014-2019 yılları arasında müzik festivali etkinliği düzenleyen 283 adet organizatör
biletleme hizmeti kullanmış olup bu kapsamda toplam 487 festival düzenlenmiştir.
Biletleme hizmeti kullanmayan organizatörlerin, belediyelerin, üniversitelerin ve
AVM’lerin festival organizasyonları da hesaba katıldığında bu sayının daha da
artacağını söylemek yanlış olmayacaktır. Bu çerçevede 2014-2019 yılları arasında
toplam (…..) festival etkinliği ve (…..) konser etkinliği düzenleyen MİLYON YAPIM’ın
organizasyonlarında çok sınırlı sayıda sanatçının sahne aldığı ve sanat hayatını
MİLYON YAPIM’ın organizasyonlarında sahne almadan devam ettiren birçok sanatçı
bulunduğu dikkate alındığında, MİLYON YAPIM’ın müzik etkinliği
organizasyonlarının, bir sanatçının sanat hayatını devam ettirebilmek için zorunlu
nitelikte bir ürün olmadığı değerlendirilmektedir. Kaldı ki organizatörler ve
sanatçılar/menajerler tarafından da sanatçıların tek bir organizatör ile çalışma
zorunluluğu olmadığı, hâlihazırda birçok sanatçının birçok farklı organizatör ile
çalıştığı belirtilmiştir.
(139) Bağlama uygulamalarının fiilen gerçekleşip gerçekleşmediğinin incelenebilmesi adına
MİLYON YAPIM’a festivallerde sahne alan ve prodüktörlüğü üstlenilen sanatçıların
seçilme şartları sorulmuştur. MİLYON YAPIM tarafından yalnızca prodüktörlüğü
yapılan sanatçılarla çalışılmadığı, prodüktörlüğü yapılan her sanatçının da MİLYON
YAPIM’ın organize ettiği festivallerde sahne almadığı, prodüktörlük ile festival
organizasyon işinin birbirinden farklı dinamikleri bulunduğu, bir albüm başarısında
sanatçının sesi ve albümde yer alan şarkılar belirleyici iken festivalde sahne
performansı ve popülerliğinin ön plana çıkabildiği, sanatçılarla imzalanan
prodüksiyon anlaşmalarında da bu yönde bir hüküm olmadığı, 2018 yılı Zeytinli Rock
Festivali incelendiğinde 92 sanatçıdan 7 tanesinin MİLYON YAPIM’ın
prodüktörlüğünü yaptığının görülebileceği, bu oranın yaklaşık olarak her festival için
aynı olduğu, kendisiyle albüm yapılmak istenen ancak diğer prodüktörler ile çalışmayı
seçen veya sözleşmesi karşılıklı sona erdirilen sanatçıların hâlihazırda MİLYON
YAPIM’ın festivallerinde sahne alabildiği beyan edilmiştir.
(140) MİLYON YAPIM ile 2016, 2017, 2018 ve 2019 yıllarında çalışan sanatçıların canlı
müzik etkinliklerine katılımları incelendiğinde; MİLYON YAPIM’ın prodüktörlüğünü
20-46/621-273
38/41
yaptığı 68 sanatçıdan 14 tanesinin MİLYON YAPIM’ın ve rakip organizatörlerin
etkinliklerine katıldığı, 8 sanatçının yalnızca MİLYON YAPIM’ın etkinliklerine katıldığı,
9 sanatçının yalnızca rakip organizatörlerin etkinliklerine katıldığı, 37 sanatçının ise
hiçbir etkinliğine katılmadığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla MİLYON YAPIM’ın organize
ettiği festivallerde yalnızca prodüktörlüğünü kendi yaptığı sanatçılara yer verdiği veya
kendi sanatçılarının diğer organizatörlerin etkinliklerinde sahne almadığını gösterir bir
sayısal veriye ulaşılamamıştır. Bu çerçevede MİLYON YAPIM’ın düzenlediği
etkinliklerde yalnızca prodüktörlüğünü yaptığı sanatçılarla çalışmadığı anlaşılmış olup
iddia edildiği şekilde bir bağlama uygulaması tespit edilmemiştir.
(141) İhbar kapsamında ayrıca MİLYON YAPIM’a ait etkinlik mekânlarında yer alabilmek
için MİLYON YAPIM’ın festivallerine çıkmak zorunda olunduğu iddia edilmektedir.
Anılan ihbar kapsamında MİLYON YAPIM’ın etkinlik alanları bağlayan, festivaller ise
bağlanan ürün olarak ileri sürülmektedir. Dosya kapsamında MİLYON YAPIM’dan
elde edilen bilgilere göre MİLYON YAPIM’ın sahip olduğu etkinlik mekânlarında diğer
organizatörlerin de etkinlik düzenleyebildiği, Milyon Performance Hall Ankara’da
ATLANTİS, EPİFONİ, Vera Müzik Production, Analog Production ve benzeri
organizatörler tarafından organizasyon yapıldığı, Milyon Beach Kilyos’ta rakip
organizatörlere ait Dynamic Fest ve Holy Fest’in gerçekleştirildiği, Milyon Beach
Erdemli’de başka bir organizatörün etkinliğinin henüz gerçekleştirilmediği ancak talep
halinde kiraya verilebileceği beyan edilmiştir.
(142) Sektör temsilcileri de bir mekânın sadece organizatörün kendi etkinliklerini
gerçekleştirdiği alanlar olarak faaliyet göstermesinin ticari açıdan karlı olmayacağını
bu nedenle mekân sahibi organizatörlerin mekânlarında kiralama yoluyla başka
organizatörlerin de etkinlik düzenleyebildiği ifade edilmiştir. Bu nedenle dosya
kapsamında iddia edilen nitelikte bir uygulama bu açıdan da tespit edilmemiştir.
I.5.2.3. Sömürücü Fiyat Uygulamaları İddialarına İlişkin Değerlendirme
(143) Dosya kapsamında değerlendirilecek son husus MİLYON YAPIM’ın festival etkinliği
bilet fiyatı ile sanatçılara ödenen ücretlere ilişkin aşırı yüksek/düşük fiyat iddialarıdır.
Aşırı fiyat, bir ürünün ekonomik değeri ile fiyatı arasında makul olmayan düzeyde bir
farklılığın bulunmasıdır21. Şikâyette iddia edildiği üzere MİLYON YAPIM’ın aşırı fiyat
uygulamaları, festival etkinliği bilet fiyatlarının yıllar itibarıyla artış göstermesi ve
organizasyonda sahne alacak sanatçılara kaşelerinden daha düşük düzeylerde ücret
ödenmesi olmak üzere iki boyutta ele alınabilecektir.
(144) MİLYON YAPIM’ın festival etkinliği bilet fiyatlarının artış gösterip göstermediği
incelendiğinde ilk dikkat çeken husus birbirinden farklı nitelikte bilet tipleri
bulunmasıdır. MİLYON YAPIM’ın festival kurgusu doğrultusunda üç tip bilet
tanımlanmıştır; bunlar günlük bilet, tüm festival günlerini kapsayan kombine bilet ve
konaklamayı da içeren bilet türüdür. Önaraştırma kapsamında bilet fiyatı ve maliyetini
değerlendirebilmek amacıyla MİLYON YAPIM’ın en eski tarihli ve en fazla katılımcıya
ulaşan ve şikâyet konusu edilen festivali Zeytinli Rock Festivali’nin 2014-2019
yıllarındaki fiyat ve maliyet kalemleri istenmiştir. Tablo-5’te Zeytinli Rock Festivali’nin
yıllar itibarıyla bilet fiyatlarındaki değişikliklere yer verilmiştir:

21 Rekabet Terimleri Sözlüğü.
20-46/621-273
39/41
Tablo-5: 2014-2019 Yılları Arasında Zeytinli Rock Festivali Bilet Fiyatları
Yıl
Günlük Bilet Kombine Bilet Kombine+Kamp Bilet
Tüm Bilet Fiyatlarının
Ağırlıklı Ortalaması
Tüfe
Değişim22
Fiyat (TL) Değişim (%) Fiyat (TL) Değişim (%) Fiyat (TL) Değişim (%) Fiyat(TL) Değişim (%)
2014 (…..) - (…..) - (…..) - (…..) - -
2015 (…..) 33,33 (…..) 70,53 (…..) 66,18 (…..) 62,27 9,76
2016 (…..) 0,00 (…..) 62,47 (…..) 38,98 (…..) 34,72 8,10
2017 (…..) 13,75 (…..) -22,49 (…..) -14,80 (…..) -13,32 5,65
2018 (…..) 21,26 (…..) 6,80 (…..) 16,39 (…..) 11,19 8,28
2019 (…..) 20,71 (…..) 28,06 (…..) 10,82 (…..) -5,10 9,97
Kaynak: MİLYON YAPIM Tarafından Sunulan Bilgi ve Belgeler Çerçevesinde Dosya Kapsamında Yapılan Hesaplamalar

(145) Yine Zeytinli Rock Festivali’nin 2017-2019 yılları arasındaki maliyetleri ile bilet satış gelirlerine aşağıdaki tabloda yer verilmiştir.
Tablo-6: 2017-2019 Yılları Arasında Zeytinli Rock Festivali Maliyetleri ve Bilet Satış Geliri
Yıl
Maliyet Bilet Satış Geliri
Maliyet (TL) Değişim (%) Gelir (TL) Değişim (%)
2017 (…..) - (…..) -
2018 (…..) 23,29 (…..) 27,12
2019 (…..) 64,33 (…..) 17,20
Kaynak: MİLYON YAPIM Tarafından Sunulan Bilgi ve Belgeler Çerçevesinde Dosya Kapsamında Yapılan Hesaplamalar
(146) Son olarak Zeytinli Rock Festivali’nin 2017-2019 yılları arasındaki bilet başına maliyetler, bilet fiyatları ağırlıklı ortalaması ve birim
satış karına aşağıdaki tabloda yer verilmiştir.

Tablo-7: 2017-2019 Yılları Arasında Zeytinli Rock Festivali Birim Satış Maliyetleri ve Birim Satış Marjı23
Yıl Birim Maliyet (TL) Birim Satış Fiyatı (TL) Birim Satış Karı (%)
2017 (…..) (…..) (…..)
2018 (…..) (…..) (…..)
2019 (…..) (…..) (…..)
Kaynak: MİLYON YAPIM Tarafından Sunulan Bilgi ve Belgeler Çerçevesinde Raportör Hesaplamaları

22 Tüfe: Eğlence ve Kültür
23 MİLYON YAPIM tarafından 2017, 2018 ve 2019 yılları temin edilebilmiştir.
40/41

(147) Tablo-5’ten de görüleceği üzere, MİLYON YAPIM’ın en çok katılımcı sayısına ulaşan
festivali Zeytinli Rock Festivali’nin bilet fiyatları genel bir artış eğilimi çizmektedir.
Ağırlıklandırılmış ortalama bilet fiyatları incelendiğinde en yüksek artışın 2014-2015
yılları arasında %62,27 ile gerçekleştiği görülmektedir. Ancak ilgili yıl söz konusu
etkinliğin düzenlendiği ikinci yıldır. Bununla birlikte son üç yılda artış hızı azalmış hatta
bilet fiyatlarında 2017 ve 2019 yıllarında düşüş bile yaşanmıştır. Aynı dönemlerde
eğlence ve kültür kategorisindeki TÜFE değerlerinin her yıl artış gösterdiği
görülmektedir.
(148) Bilet fiyatlarının yanı sıra Tablo-6’da Zeytinli Rock Festivali’nin 2017-2019 dönemi
maliyetleri de incelenmiştir. Maliyetler 2017-2018 yılları arasında %23,29 ve 2018-
2019 yılları arasında %64,33 oranında artmıştır. Bu dönemde toplam bilet satış gelirleri
de artış göstermiş bulunmaktadır. Buna göre bilet satış gelirleri 2017-2018 yılları
arasında %27,12 ve 2018-2919 yılları arasında %17,2 artış göstermiştir. Bu bakımdan
maliyetlerdeki artış karşısında bilet satış gelirlerinde 2017-2018 dönemi için benzer bir
artış olmasına rağmen 2018-2019 döneminde gelirlerin çok daha az oranda arttığı
görülmektedir.
(149) Son olarak Tablo-7’de 2017-2019 yıllarında bilet başına maliyetlerin artış gösterdiği,
anılan yıllardaki ortalama bilet satış fiyatı da dikkate alındığında birim satış marjının
2017, 2018 için değişiklik göstermediği; 2019 döneminde azaldığı görülmüştür.
(150) İlgili tablolar bir arada değerlendirildiğinde MİLYON YAPIM’ın bilet fiyatlarında aşırı
fiyat olarak değerlendirilecek düzeyde artışlar olmadığı kanaatine ulaşılmıştır.
(151) Sömürücü fiyat uygulanıp uygulanmadığı MİLYON YAPIM’ın organize ettiği canlı müzik
etkinliklerinde sahne alan sanatçılara kaşelerinden çok daha az ücret ödediği iddiaları
çerçevesinde de değerlendirilmelidir. Fikir ve sanat eserlerinde aşırı fiyat uygulamaları
daha önce Kurulun kararlarına da konu olmuştur. Kurulun 2017 tarihli Müzik Meslek
Birlikleri Kararı’nda24 müzik meslek birliklerinin telif hakları bedellerinin aşırı fiyat olarak
değerlendirilip değerlendirilemeyeceğine ilişkin tespitlerde bulunulmuştur. Anılan
kararda aşırı fiyat uygulamalarına ilişkin olarak “Konunun rekabet hukuku kapsamında
incelenmesini zorlaştıran bir husus, aşırı fiyat incelemelerinde kullanılan teorik testlerin
hiçbirinin fikri eserlere ilişkin pazarlarda tam olarak uygulanamamasıdır. Nitekim
ekonomik değer testinin uygulanabilmesi için gerekli fiyat-maliyet karşılaştırmasında,
fikri eserlerin maliyetinin objektif ve net olarak tespit edilememesi, aynı sanatçıya ait
bile olsa her bir eserin (mali ve fikri) maliyetinin değişebilmesi, bu testin tam olarak
uygulanmasını engellemektedir.” denilmiştir25. Bu çerçevede bir sanatçının kaşesinin
fiyat olarak kabul edilmesi durumunda dahi etkinlik tarihindeki sahne performansının
maliyetinin tam olarak ölçülemeyeceği değerlendirilmektedir.
(152) Fikir ve sanat eserlerinin aşırı fiyat analizinin uygulamasının pratik zorlukları dikkate
alınarak doğrudan sanatçılar/sanatçı menajerleri ile görüşme yapılmıştır. Görüşüne
başvurulan sanatçılar/sanatçı menajerleri tarafından pazarın genelinde bir fiyat baskısı
olmadığı, sanatçıların düşük ücretlere sahne alma zorunluluğu bulunmadığı, ücret
veya diğer talepler doğrultusunda pazarlık süreci olabildiği beyan edilmiştir. Benzer
hususlar canlı müzik pazarında faaliyet gösteren organizatörler tarafından da dile
getirilmiş, sanatçıların pazarlık gücü olduğu ifade edilmiştir.

24 Kurulun 22.08.2017 tarih ve 17-27/451-193 sayılı kararı.
25 Para. 166.
20-46/621-273
41/41
(153) Yukarıda yer verilen hususlar bir arada değerlendirildiğinde MİLYON YAPIM’ın festival
etkinliği fiyat uygulamalarının ve çalışan sanatçılara ödenen ücretlerin sömürücü bir
fiyat uygulaması olarak değerlendirilemeyeceği sonucuna ulaşılmıştır.
(154) Sonuç olarak, canlı müzik etkinlikleri organizasyonu pazarında, MİLYON YAPIM’ın söz
konusu pazarı tek başına etkileyebilecek büyüklükte bir pazar gücüne sahip olmaması
sebebiyle hâkim durumdan bahsedilemeyeceği, bununla beraber yapılan kötüye
kullanım değerlendirmesi neticesinde söz konusu teşebbüsün hâkim durumda
bulunduğu varsayımı altında dahi münhasırlık, bağlama ve sömürücü fiyat
uygulamaları aracılığıyla hâkim durumunu kötüye kullandığına yönelik bir bulgu veya
belgeye ulaşılamadığı, dolayısıyla 4054 sayılı Kanun'un 6. maddesi kapsamında bir
ihlalin söz konusu olmadığı sonuç ve kanaatine varılmıştır.
J. SONUÇ
(155) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; 4054 sayılı Kanun’un 41.
maddesi uyarınca şikâyetin reddi ile soruşturma açılmamasına, gerekçeli kararın
tebliğinden itibaren 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemelerinde yargı yolu açık olmak
üzere OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.







Full & Egal Universal Law Academy