Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2009-4-287 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 10-27/405-151
Karar Tarihi : 31.3.2010
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI (Başkan)
Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı KARAKELLE,
Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA, 10
Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER : Murat AYBER, Zeynep ŞENGÖREN
C. BAŞVURAN : …
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILAN : - Mobil Oil Türk A.Ş.
Sahrayıcedit Mh. Halk Sk. No:40-44 Pakpen Plaza
Kozyatağı/İstanbul
E. DOSYA KONUSU : Mobil Oil Türk A.Ş. (Mobil)'nin, bireysel muafiyet
tanınmasına ilişkin 29.3.2007 tarih ve 07-29/260-91 sayılı Rekabet Kurulu kararına
aykırı hareket ettiği ve ayrımcılık yaptığı iddiası. 20
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikâyet başvurusunda özetle aşağıdaki hususlar iddia
edilmektedir:
1) Mobil mal arzını zorlaştırmakta ve eşit şartlardaki alıcılar arasında fiyat ayrımcılığı
yapmaktadır.
2) Mobil’in 2007 yılında bayilere gönderdiği “Tadil Protokolü” ile getirilen hükümler
29.3.2007 tarih ve 07-29/260-91 sayılı bireysel muafiyet kararının cezai şarta ilişkin
olarak getirdiği şartı sağlamamaktadır. Bu ve başvuruda belirtilen sair nedenlere
istinaden Mobil’e tanınan bireysel muafiyet Kanun’un 13. maddesi uyarınca geri
alınmalıdır.
3) Söz konusu bayilik ilişkisinde, sözleşme usulüne aykırı olarak, haksız yere 30
feshedilmiştir ve cezai şart ile sağlanan ekipmanın iadesi talepleri dayanaksızdır. Bu
suretle cezai şarta ilişkin bir fiili durum yaratılarak bireysel muafiyet şartlarına aykırı
hareket edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 18.12.2009 tarih ve 8978 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 15.1.2010 tarih ve 2009-4-287/İİ-10-O.S. sayılı İlk İnceleme
Raporu, 28.1.2010 tarih ve 10-10 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. ve 6. maddelerinin ihlaline ilişkin bir
soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun'un 40/1.
maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına 10-10/95-M sayı ile karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca düzenlenen 25.3.2010 tarih ve 2009-4-287/ÖA-10-MA sayılı 40
Önaraştırma Raporu, aynı tarih ve REK.0.08.00.00-110/113 sayılı Başkanlık önergesi ile
10-27 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor’da;
10-27/405-151
2
- Mobil’in madeni yağ pazarında hâkim durumda olmadığı, bu nedenle anılan şirketin
ticari tutumlarının 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6. maddesi
hükümlerine aykırılık bakımından tetkikine yer olmadığı;
- Mobil tarafından birden fazla servis noktası ile akdedilen ve münhasırlık içeren
sözleşmeler ile bunların mütemmim cüz’leri teminat senetlerinin Rekabet Kurulu’nun
29.3.2007 tarih ve 07-29/260-91 sayılı Karar ile kendisine tanıdığı bireysel muafiyet
koşullarına aykırı olmadığı; 50
- Mobil tarafından akdedilen anlaşmaların Kanun hükümlerine ve muafiyet koşullarına
aykırılık içermemesi nedeniyle, … ile arasındaki haksız fesih ve teminatların haksız yere
nakde çevrilmesi konulu ticari anlaşmazlığın yetkili Mahkemelerce çözüme
kavuşturulmasının yerinde olacağı;
Bu nedenlerle Mobil hakkında Kanun’un ilgili 41. maddesi hükümlerine istinaden
soruşturma başlatılmasına ya da 29.3.2007 tarih ve 07-29/260-91 sayılı Kurul Kararının
4054 sayılı Kanun’un 13. maddesi uyarınca geri alınmasına gerek bulunmadığı
görüşüne yer verilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Şikâyet Edilen Taraf (Mobil Oil Türk A.Ş.) 60
Mobil, merkezi ABD’de bulunan ExxonMobil Corporation (ExxonMobil)’ın dolaylı olarak
hisselerinin tamamına sahip olduğu bir iştirakidir. ExxonMobil, dünya çapında petrol ve
petrokimya ile ilgili alanlarda faaliyet göstermekte olan bir teşebbüs olup Exxon, Esso,
Mobil ve diğer markalar altında çeşitli akaryakıt, madeni yağ ve petrokimya ürünleri
sağlamaktadır. Mezkûr teşebbüs, Türkiye’de Mobil kanalıyla sadece madeni yağ satışı
ve pazarlaması ile havacılık ve denizcilik sektörlerine yakıt ikmali faaliyetlerinde
bulunmaktadır.
I.2. İlgili Pazar
I.2.1. İlgili Ürün Pazarı
Madeni yağlar kullanım yerleri ve tüketici grupları bakımından otomotiv madeni yağları, 70
endüstri madeni yağları, denizcilikte kullanılan madeni yağlar (gemi yağları) ve
havacılıkta kullanılan madeni yağlar (uçak yağları) olarak dört ana gruba ayrılmaktadır.
Bunlardan gemi ve uçak madeni yağları istenilen spesifikasyonlar (nitelikler) bakımından
diğer yağlara göre oldukça farklılık göstermektedir.
Diğer yandan, otomotiv madeni yağları ile endüstri madeni yağları gerek üretim gerekse
Türkiye’deki mevcut pazarlama teknikleri dikkate alındığında oldukça benzer özellikler
göstermektedir. Ancak, otomotiv madeni yağ talebi, satış yeri, marka gücü ve fiyat/kalite
gibi faktörlerden daha çok etkilenmekte olup, akaryakıt istasyonları, yetkili ve özel
otomobil servisleri, yıkama yağlama noktaları gibi satış noktaları otomotiv madeni
yağlarına hastır. Ayrıca, bu sektörde kullanılan madeni yağlar endüstride kullanılanlara 80
göre daha hızlı bir gelişme göstermektedir. Bu bilgilerin ışığında ilgili ürün pazarı,
"otomotiv madeni yağları" olarak belirlenmiştir.
I.2.2. İlgili Coğrafi Pazar
Mobil tarafından üretilen ve satılan madeni yağlar, sahip olunan dağıtım kanalları ve
servisler aracılığıyla tüm Türkiye’ye satılmakta ve böylelikle rekabet koşulları ülke
genelinde homojen bir görünüm arz etmektedir. Bu nedenle, ilgili coğrafi pazar “Türkiye”
olarak tespit edilmiştir.
10-27/405-151
3
I.3. Yapılan Tespitler ve Deliller
Görevli raportörlerin Mobil yetkilisi ile yaptıkları görüşmede, anılan şahıs, fiyatların satın
alınan ürün montanı, alıcının kredibilitesi ve onun için Mobil tarafından yapılan yatırım ile 90
ödemenin vadesi gibi ölçütlere göre belirlendiğini, ……….ticari sır……….; son üç yılda
… teşebbüs ile (sağlayıcının ya da alıcının talebiyle) sözleşme feshi gerçekleştirdiklerini,
… adet fabrikaya ilk dolum için sağlanan yağa ilişkin sözleşmelere yönelik ihtarname
gönderilmiş olmakla birlikte, fesih olup olmadığına ilişkin bilginin güncellenmesi
gerektiğini ifade etmiştir. Yetkili, ayrıca mal alımının durması gibi fiili fesih durumlarının
da olabildiğini belirtmiştir. Takiben Mobil tarafından Kurum’a gönderilen ek bilgide,
mezkûr … teşebbüse ek olarak … teşebbüs ile daha sözleşme feshine gidildiği
açıklanmaktadır. Buna göre, … faaliyetlerine son verdiği; …, Mobil’den yazılı izin
alınmaksızın, 3. kişilere devredildiği; … Mobil’e olan borçlarını ödemedikleri; … ise
sözleşme ile taahhüt ettiği yıllık alım miktarını gerçekleştiremediği ve … yetkili servis 100
statüsünü kaybettiği için, Mobil bu şirketlerle yaptığı sözleşmeleri feshetmiştir.
Mobil yetkilisi tarafından, konuya ilişkin olarak, normal koşullarda sözleşme feshinin en
son başvurdukları yol olduğu ……….ticari sır………. ifade edilmiştir. Görevli
raportörlerce yapılan yerinde inceleme esnasında bunu destekler nitelikte, ……….ticari
sır………. elde edilmiştir.
……….ticari sır……….
I.4. Değerlendirme
I.4.1. Mobil Tarafından Eşit Konumdaki Alıcılara Farklı Ticari Koşullar Getirildiği
İddiası
4054 sayılı Kanun'un “Hâkim Durumun Kötüye Kullanılması” baslıklı 6. maddesi, bir 110
veya birden fazla teşebbüsün ülkenin bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya
hizmet piyasasındaki hâkim durumunu tek basına yahut başkaları ile yapacağı
anlaşmalar ya da birlikte davranışlar ile kötüye kullanmasını yasaklamaktadır. Anılan
maddenin (b) bendinde, "Eşit durumdaki alıcılara aynı eşit hak, yükümlülük ve edimler
için farklı şartlar ileri sürerek, doğrudan veya dolaylı olarak ayrımcılık yapılması..." hâkim
durumun kötüye kullanılması hallerinden biri olarak sayılmıştır. Buna göre, ayrımcılığın
4054 sayılı Kanun kapsamında bir ihlal olarak değerlendirilebilmesi için ayrımcılık yapan
teşebbüsün hâkim durumda olması gerekmektedir.
4054 sayılı Kanun’un 3. maddesinde hâkim durum; “Belirli bir piyasadaki bir veya birden
fazla teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat, arz, üretim 120
ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücü” olarak
tanımlanmıştır. Hâkim durum tespitinde kullanılan ölçütlerin en önemlileri, teşebbüsün
ve rakiplerinin pazardaki konumu ve pazara giriş olarak sıralanabilir. Aşağıda bu ölçütler
dikkate alınarak Mobil’in madeni yağ pazarında hâkim durumda olup olmadığı
değerlendirilmiştir:
1) Mobil ve Rakiplerinin Pazardaki Konumu
Hâkim durum değerlendirmesinde temel kriter teşebbüslerin pazar payıdır. Enerji
Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) verilerine göre ülkemizde 209 teşebbüs madeni
yağ lisansına sahiptir. Sektörde sağlıklı verilere ulaşmak zor olmakla beraber, dosya
mevcudu bilgilere göre 6 üreticinin pazarın %....’ini oluşturduğu tahmin edilmektedir. 130
Petrol Üreticileri Derneği’nin (PETDER) tarafından Kuruma gönderilen verilere göre,
10-27/405-151
4
otomotiv madeni yağ pazarındaki teşebbüslerin 2007 ve 2008 yıllarına ait satış miktarları
açısından, Mobil’in pazar payı, 2007 ve 2008 yıllarında yaklaşık %.... düzeyindedir.
Dosya mevcudu bilgilere göre, Mobil’in 2009 yılındaki pazar payı ise %....-%.... arasında
değişmektedir. ……….ticari sır……….
2) Pazara Giriş Engelleri
Madeni yağlar, Türkiye’de üretilerek veya ithal edilerek pazarlanmaktadır. Hedeflenen
üretim miktarına göre farklılık göstermekle beraber, ilk yatırım maliyeti yaklaşık … ABD
Doları’dır ve hammadde temininde güçlük yaşanmamaktadır. Üretim yapmak isteyen
firmaların EPDK lisansının yanı sıra ÇED raporu almak gibi birtakım kanuni koşulları 140
karşılaması beklenmektedir. Yağın satışında ise, yetkili ve özel servisler, akaryakıt
istasyonlar, yıkama yağlama istasyonlar, yedek parça satıcıları ve süpermarketler gibi
dağıtım kanalları kullanılabilmektedir. Ayrıca 22.3.2010 tarihi itibariyle ilgili pazarda 209
adet teşebbüs EPDK lisansına sahiptir. Tüm bunlar bir arada değerlendirildiğinde pazara
ciddi bir giriş engelinin olmadığı sonucuna ulaşılmaktadır.
Mobil’in pazar payı oranı ve pazara giriş engellerinin bulunmaması dikkate alındığında
şikâyete konu teşebbüsün hâkim durumda olmadığı anlaşılmaktadır. Hâkim durumda
olmayan bir teşebbüsün eylemlerinin 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında
değerlendirilmeyeceği açıktır. Dolayısıyla söz konusu eylemin 4054 sayılı Kanun’un 6.
maddesi kapsamında ihlal teşkil etmediği kanaatine varılmıştır. 150
I.4.2. Mobil’in İmzaladığı Sözleşmelerin Bireysel Muafiyet Şartlarına Uymadığı
İddiasının Değerlendirilmesi-
2005/4 sayılı Motorlu Taşıtlar Sektöründeki Dikey Anlaşmalar ve Uyumlu Eylemlere
İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği’nin yürürlüğe girmesinden önce madeni yağlar, 2002/2
sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği kapsamında grup muafiyetinden
yaralanabilmekteydi. 1.1.2006 tarihinden itibaren ise, alıcının otomotiv bakım-onarım
sektöründe faaliyet gösterdiği yani alıcının yetkili veya özel servis olduğu hallerde
madeni yağ dağıtım anlaşmaları 2005/4 sayılı Tebliğ kapsamına girmiştir. 2005/4 sayılı
Tebliğ’in 6. maddesinde, her türlü doğrudan veya dolaylı rekabet etmeme
yükümlülüğünün grup muafiyetinden yararlanamayacağı düzenlenmektedir. Mobil, 160
akdettiği sözleşmelerin içerdikleri rekabet etmememe yükümlülüğü hükmü nedeniyle,
anılan Tebliğ ile tanınan muafiyetten yararlanamaması nedeniyle, anılan sözleşmelere
bireysel muafiyet tanınması için Kurumumuza bildirimde bulunmuştur. Kurul, 29.3.2007
tarih ve 07-29/260-91 sayılı kararı ile sözleşmelerin 5 yılla sınırlandırılması ve sözleşme
süresinin bitiminde sözleşmenin feshi halinde cezai şart uygulanmaması şartı ile Mobil
ile bayileri arasında akdedilen sözleşmelere bireysel muafiyet tanımıştır.
Şikâyetçinin de taraf olduğu “Bayilik Anlaşması”, tek marka anlaşması olarak kabul
edilen dikey nitelikte bir anlaşmadır. Tek marka anlaşmaları, alıcının tüm ihtiyaçlarını tek
bir sağlayıcıdan alma yükümlülüğüne dayanmaktadır. “Bayilik Anlaşması”nda alıcı
konumundaki yetkili veya özel servisler, madeni yağ ihtiyaçlarını münhasıran tek bir 170
sağlayıcıdan (Mobil) temin etme, rakip ürünleri kullanmama yükümlülüğü altına
girmektedirler.
“Bayilik Anlaşması”nın 4. maddesine göre, Mobil, bayiye münhasıran anlaşma konusu
serviste ticari faaliyetin geliştirilmesinde kullanılmak ve sözleşmede belirtilen … ton
madeni yağ satın alma taahhüdünü gerçekleştirilmesi durumunda iade edilmemek üzere
… ABD Doları karşılığı … TL vermiştir. Sözleşme’nin eski hali, bayinin Mobil’den … ton
madeni yağ alması durumunda sözleşmenin sona ereceği, daha öncesinde bayinin
10-27/405-151
5
sözleşmeyi sona erdirmesi halinde ise, … ABD Doları cezai şartı Mobil’e ödeyeceği
hususlarını içermektedir. Kurul; sözleşmenin mevcut haliyle bireysel muafiyet için
öngörülen koşulları sağlamadığına, sözleşme süresinin 5 yılı aşmaması ve “alıcıya, 180
sözleşmenin süresinin sonunda doğrudan ya da dolaylı cezai şarta maruz kalmaksızın
varsa kalan borçlarını ve sağlayıcının fesihten kaynaklanan fiili zararını ödemek suretiyle
sözleşmeye son verme hakkı tanınması” koşuluyla bireysel muafiyet verilmesine karar
vermiştir. Bu çerçevede Mobil, “Tadil Protokolü” ile sözleşmeye 5 yıllık süre getirmiş,
sözleşme bitimi için ise aşağıdaki maddeyi eklemiştir:
“BAYİ sözleşme süresinin sonunda doğrudan ya da dolaylı cezai şarta maruz
kalmaksızın satın almayı taahhüt ettiği tonaj miktarının eksik kalan kısmını satın almak
veya buna karşılık gelen avans miktarını sözleşme hükümlerine uygun olarak kapatmak
veya ödünç almış olduğu meblağın iade edilmeyen bakiyesini iade etmek, varsa kalan
borçlarını ve MOBİL’in fesihten kaynaklanan müspet zarar da dahil olmak üzere 190
uğrayacağı her türlü zararını ödemek suretiyle sözleşmeyi sonlandırabilir.”
Ayrıca “Tadil Protokolü” ile cezai şart ödenmesine ilişkin madde aşağıdaki şekilde
değiştirilmiştir:
“Bayi bu Sözleşmeyi süresinden önce feshederse, MOTAŞ’ın [Mobil], müspet zarar da
dahil olmak üzere uğrayacağı her türlü zarar ve ziyanlardan kaynaklanan tazminat talep
hakkı saklı kalmak kaydıyla, MOTAŞ’a … $ tutarında cezai şart ödemeyi kabul ve
taahhüt eder.”
Yukarıdaki değişiklikler göz önüne alındığında, Mobil’in sözleşme süresi bitiminde cezai
şart öngörmediği, ancak sözleşmenin süresinden önce feshedilmesi durumunda cezai
şart koşulu getirdiği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla yapılan değişikliklerin Kurul kararıyla 200
uyumlu olduğu, cezai şartın Kurul kararına aykırı olduğu iddiasının kabul edilemeyeceği
görülmektedir.
I.4.3. Mobil’in … ile Sözleşmesini Haksız Yere Feshederek Cezai Şart Talep Ettiği
İddiasının Değerlendirilmesi
… Kurumumuza yaptığı başvuruda, Mobil’in bayilik sözleşmesini haklı bir neden
olmaksızın feshettiğini, sözleşmenin kurulması aşamasında Mobil’in, … tarafından
Mobil’e sunulan teminat mektubunu nakde çevirdiğini, sağladığı ekipmanın iadesini talep
ettiğini ve cezai şart uyguladığını, böylece cezai şarta ilişkin fiili bir durum yaratmak
sureti ile bireysel muafiyet kararına aykırı hareket ettiğini belirtmiştir. Konuya ilişkin adli
mahkemede süren davada, Mobil, …’ın 2007 yılı Ekim ayından bu yana alım 210
yapmadığını; bu sürede ticari faaliyetlerini devam ettirirken, hem Mobil’in kendisine
sağladığı ekipmanı kullanarak hem de sözleşmenin başlangıcında kendisine verilen
nakit yatırım tutarını faaliyetleri için kullanmaya devam ederek Mobil’i zarar uğrattığını
iddia etmektedir. ……….ticari sır……….
Yukarıda yer verilen açıklamalardan anlaşıldığı üzere; Mobil ve … arasındaki,
sözleşmenin feshi ve bunun nedenlerine yönelik uyuşmazlık, taraflar arasında
düzenlenmiş olan hukuki bir duruma ilişkindir ve adli yargıya intikal etmiştir. Bu
çerçevede, feshin haklı nedene dayanıp dayanmadığı yetkili mahkemelerce çözülmesi
gereken hukuki bir uyuşmazlıktır.
220
10-27/405-151
6
I.4.4. Muafiyet Kararına Esas Teşkil Eden Olaylarda Değişiklik Olduğu İddiası
4054 sayılı Kanun’un 13. maddesi "muafiyet ve menfi tespit kararlarının geri alınması”
tasarrufunu belirlenmiş üç hal ile sınırlandırmakta olup, “muafiyet kararına esas teşkil
eden herhangi bir olayda değişiklik olması” bu hallerdendir.
Şikâyetçi tarafından; “sağlayıcının, alıcıya piyasaya verilen rayiç fiyatlarla aynı ya da
daha elverişli şartlarla mal vermekten imtina etmesi”, muafiyet kararına esas teşkil eden
olaylarda bir değişiklik olduğu şeklinde izah edilmektedir. Buna istinaden, ilgili Kanun
maddesi uyarınca, bireysel muafiyet kararının geri alınması talep edilmektedir. 230
Esasen, münhasıran belirli bir sağlayıcıdan mal tedarik edilmesi servis/satış
noktalarındaki fiyatları bir ölçüde artırır. Zira sağlayıcının alıcının tesislerinde bir miktar
yatırım yapması, ona peşinen satış primi ödemesi ve sair maliyet yağ satışlarından
karşılanacaktır. Bu çerçevede, Karar’a esas teşkil eden olaylarda muafiyetin geri
alınmasını gerekli kılacak bir değişiklik olduğu iddiası geçerli görülmemektedir.
Öte yandan, bireysel muafiyet kararlarını takiben bu muafiyet bağışıklığından yararlanan
yağ tedarikçilerinin pazar paylarını artırdıkları yahut piyasaya yeni girişleri engelledikleri
gibi, ilgili Kanun maddesi kapsamında değerlendirilebilecek bir bulguya da
rastlanmamıştır.
K. SONUÇ 240
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
1- Mobil Oil Türk A.Ş.’nin madeni yağ pazarında hâkim durumda olmadığına, bu nedenle
adı geçen teşebbüsün ticari tutumlarının 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi hükümlerine
aykırılık iddiası bakımından tetkikine yer olmadığına,
2- Mobil Oil Türk A.Ş. tarafından birden fazla servis noktası ile akdedilen ve münhasırlık
içeren sözleşmeler ve bunların mütemmim cüz’leri olan teminat senetlerinin Rekabet
Kurulunun 29.3.2007 tarih ve 07-29/260-91 sayılı kararı ile tanıdığı bireysel muafiyet
koşullarına aykırı olmadığına,
3- Mobil Oil Türk A.Ş. tarafından akdedilen anlaşmaların 4054 sayılı Kanun hükümlerine
ve muafiyet koşullarına aykırılık içermemesi nedeniyle, … Araçları Tic. ve San. A.Ş. 250
arasındaki haksız fesih ve teminatların haksız yere nakde çevrilmesi konulu ticari
anlaşmazlığın yetkili mahkemelerce çözüme kavuşturulmasının yerinde olacağına,
4- Bu nedenlerle, Mobil Oil Türk A.Ş. hakkında 4054 sayılı Kanun’un ilgili 41. maddesi
hükümlerine istinaden soruşturma başlatılmasına ya da 29.3.2007 tarih ve 07-29/260-91
sayılı Kurul kararının aynı Kanun’un 13. maddesi uyarınca geri alınmasına gerek
bulunmadığına, şikâyetin reddine
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy