Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2010-3-243 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 11-04/50-17
Karar Tarihi : 19.1.2011
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı
KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA,
Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER: Nazlı VAROL, Nilgün KOCADAĞ
C. ŞİKAYET
EDENLER :- …………………………………..
………………. 20
- …………………………………….
……………………………
- …………………………………
………………………………….
- …………………………………..
…………………………………..
30
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR:
- Multinet Kurumsal Hizmetleri A.Ş.
Muradiye Mah. Çekirge Cad. Aktar Apt. No:37/7
Osmangazi/Bursa
- Sodexo Motivasyon Çözümleri A.Ş.
Gülbahar Mah. Avni Dingilli Sok. No:24/A-6 34394,
Mecidiyeköy/İstanbul
- Edenred Kurumsal Çözümler A.Ş. 40
Talatpaşa Cad. No:5 Gültepe/İstanbul
- Network Servisleri A.Ş.
Valikonağı Cad. YKB Vakıf Apt. No:173/2 Nişantaşı/İstanbul
11-04/50-17
2
E. DOSYA KONUSU: Multinet Kurumsal Hizmetler A.Ş., Edenred Kurumsal
Çözümler A.Ş. ve Sodexo Motivasyon Çözümleri A.Ş.’nin bazı marketlerin üyelik
sözleşmesi taleplerini reddettikleri iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: 20.10.2010 tarih, 8019 sayılı başvuruda özetle; Multinet 50
Kurumsal Hizmetleri A.Ş. (Multinet A.Ş.)’nin müşterilerine Giftcard aracılığı ile alışveriş
merkezlerinde, zincir marketlerde ve restoranlarda alışveriş yapma imkanı tanıdığı,
benzer hizmetten yararlanmak isteyen ………..sözleşme başvurusunun ise Multinet A.Ş.
tarafından başvuru süresinin dolması gerekçesi ile reddedildiği belirtilerek söz konusu
eylem için 4054 sayılı Kanun çerçevesinde gereğinin yapılması talep edilmiştir. Kurum
kayıtlarına 27.10.2010 tarih, 8197 sayı ile intikal eden ………. ait başvuruda ise özetle;
Accor (Edenred Kurumsal Çözümler A.Ş. (Edenred)) ve Sodexo Motivasyon Çözümleri
A.Ş. (Sodexo) tarafından, …… her iki şirkete ait çek ve kart hizmetlerinden üye işyeri
olarak faydalanma talebinin reddedildiği, öte yandan aynı bölgede faaliyet gösteren diğer
marketlere bu hizmetlerin sağlandığı belirtilerek gereğinin yapılması talep edilmiştir. 60
Daha sonra Kurum kayıtlarına 11.11.2010 tarih, 8663 sayı ile intikal eden, önceki
başvurularla benzer içeriğe sahip, İstanbul’da market işleten …… ait başvuruda özetle;
Multinet, Sodexo ve Edenred’in bazı marketlerle anlaşmalı olduğu, anılan teşebbüslerle
anlaşmak için yaptığı başvuruların yeni marketlerle anlaşma yapılmayacağı gerekçesiyle
kabul edilmediği, bu nedenle müşteri portföylerinin günden güne düştüğü belirtilerek
gereğinin yapılması talep edilmiştir. Kurum kayıtlarına 16.12.2010 tarih, 9445 sayı ile
giren ve …………… ait başvuruda ise özetle; civardaki küçük veya büyük ölçekli
marketlerin yemek çeki firmalarıyla anlaşmalı olduğu, kendisinin bu türden bir anlaşması
olmadığından müşteri kaybettiği, kanunen yemek çeki ile marketlerden gıda alışverişi 70
yapılmasının yasak olduğu belirtilerek konunun değerlendirilmesi talep edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 20.10.2010 tarih ve 8019 sayı; 27.10.2010
tarih ve 8197 sayı; 11.11.2010 tarih ve 8663 sayı; 16.12.2010 tarih ve 9445 sayı ile giren
başvurular üzerine hazırlanan 10.11.2010 tarih ve 2010-3-243/İİ-10-415.FG sayılı İlk
İnceleme Raporu, Rekabet Kurulu’nun 25.11.2010 tarih ve 10-73/1511-M sayılı
toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun
çerçevesinde soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla,
Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar
uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 11.1.2011 tarih ve 2010-3-243/ÖA-80
11-376.NV sayılı Önaraştırma Raporu 14.1.2011 tarih ve REK.0.07.00.00-110/8 sayılı
Başkanlık önergesi ile 11-04 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda özetle; Sodexo Motivasyon Çözümleri
A.Ş., Multinet Kurumsal Hizmetler A.Ş., Edenred Kurumsal Çözümler A.Ş ile Network
Servisleri A.Ş.’nin bazı marketlerle sözleşme yapmayı reddettikleri iddialarına yönelik
olarak yürütülen önaraştırma sonucunda, mevcut durumda 4054 sayılı Kanun’un 6.
maddesine aykırı bir uygulamalarının bulunmadığı, Kanun’un 41. maddesi uyarınca
soruşturma açılmasına yer olmadığı ve şikayetlerin reddinin uygun olacağı sonuç ve
kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir. 90
11-04/50-17
3
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Taraflar
I.1.1. Sodexo Motivasyon Çözümleri A.Ş. (Sodexo)
Sodexo, merkezi Paris’te bulunan Sodexo Pass International’ın Türkiye’deki iştirakidir.
1993 yılından itibaren ülkemizde faaliyet gösteren Sodexo’nun Türkiye çapında yedi ilde
bölge müdürlüğü bulunmaktadır. Sodexo Restaurant Pass sistemi sayesinde 100
müşterilerinin çalışanlarının yemek ihtiyacını anlaşmalı üye kuruluşlardan tercihe göre
yemek kartı ya da yemek kuponları ile karşılamalarını; Gift Pass sistemi sayesinde
müşterilerinin çalışanlarına, iş ortaklarına ya da müşterilerine yönelik ödüllendirme ya da
teşvik programlarını kuponlar aracılığı ile yapmalarını; Asistans Pass sistemi sayesinde
yardıma muhtaç kişiler için yapılmak istenen yardımların, nama düzenlenmiş kartlarla ya
da kuponlarla yapılmasını sağlamaktadır.
I.1.2. Edenred Kurumsal Çözümler A.Ş. (Edenred)
Accor Grubu'nun bünyesinde yer almakta olan Edenred’in ticaret unvanı 17.9.2010 110
tarihli 7650 sayılı Ticaret Sicili Gazetesinde yayımlandığı üzere Accor Servisleri
International A.Ş.’den Edenred Kurumsal Çözümler A.Ş. olarak değiştirilmiştir.
Edenred müşterilerinin hizmet kartlarının/kuponlarının kullanım alanlarını farklılaştırarak
müşterilerine farklı alanlarda hizmet sunabilmektedir. Edenred, Ticket Restaurant sistemi
sayesinde müşterilerinin çalışanlarının yemek ihtiyacını anlaşmalı üye kuruluşlardan
tercihe göre yemek kartı ya da yemek kuponları ile karşılamalarını; Ticket Compliments
sistemi sayesinde müşterilerinin çalışanlarına, iş ortaklarına ya da müşterilerine yönelik
ödüllendirme ya da teşvik programlarını kupon ya da kartlar aracılığı ile yapmalarını;
Ticket Service sistemi sayesinde yardıma muhtaç kişiler için yapılmak istenen 120
yardımların, nama düzenlenmiş kartlarla ya da kuponlarla yapılmasını sağlamaktadır.
Edenred’in üye kuruluşlarına yönelik olarak uyguladığı Ticket Plus sistemi ile de üye
kuruluşlar, kullanıcıların yemek için yaptıkları Ticket Restaurant harcamalarını,
ihtiyaçlarını karşılamak için ödeme gününü beklemeden kullanabilmelerini
sağlamaktadır.
I.1.3. Network Servisleri A.Ş. (Network)
Network, Sodexo ve Edenred firmalarının ortak kontrolündedir. Söz konusu teşebbüsün
ana faaliyet konusu; özel ve kamu kuruluşları tarafından çalışanlarına verilecek olan her 130
türlü sosyal yardım, avantaj ve desteğin sağlanmasının akıllı kartlar vasıtasıyla
gerçekleştirilmesine olanak sağlayacak altyapı yatırımlarının yapılması ve işletilmesidir.
2009 yılı sonu itibarıyla Network’ün Edenred ve Sodexo’ya sağladığı altyapı hizmeti
çerçevesinde 15.157 üye işyerinde POS cihazları bulunmaktadır.
11-04/50-17
4
I.1.4. Multinet Kurumsal Hizmetler A.Ş. (Multinet)
Multinet A.Ş. 1999 yılında kurulmuş olup halen yemek çeki sektöründe faaliyet 140
göstermektedir. Multinet yemek çeki hizmetini bütünüyle akıllı kart sistemine dayalı
olarak yürütmektedir. Multinet Restonet sistemi ile müşterilerinin çalışanlarının yemek
harcamalarını, Petronet sistemi ile müşterilerin araçlarının akaryakıt harcamalarını,
Otelnet sistemi ile müşterilerinin çalışanlarının konaklama harcamalarını, Giftcard
sistemi ile de müşterilerinin yardım, prim, ödül, teşvik ve benzeri harcamalarını akıllı
kartlarla yönetebilmelerini sağlamaktadır.
I.2. İlgili Pazar
I.2.1. Sektöre İlişkin Genel Bilgiler 150
Öncelikle sektörle1 ilgili bazı tanımlara yer verilmesi gerekmektedir:
Yemek Çeki/Kuponu (Cheque Restaurant, CR): Bir kısım işyerleri ile bu işyerlerinde
çalışan personelin yiyecek ihtiyaçlarının işyerine ait tesisler dışında, nakit para yerine,
üzerinde değeri yazılı bulunan ve bu değer üzerinden hamiline para ödemeksizin,
sisteme üye işyerlerinde yemekten yararlanma olanağı veren ve yalnızca yemek ve
tüketime hazır gıda hizmeti satın alınabilen kupon ya da çeklerdir.
Akıllı Yemek Kartı: Bir kısım işyerleri ile bu işyerlerinde çalışan personelin yiyecek 160
ihtiyaçlarının işyerine ait tesisler dışında, nakit para yerine, daha önceden kredi
yüklenmiş veya belirli bir miktara kadar limitlendirilmiş olan kartlarla sisteme üye
işyerlerinde yemekten yararlanma olanağı veren kartlardır.
Müşteri: Yemek çeki hizmeti veren firmalarla "hizmet sözleşmesi" imzalayarak
personelinin bu firmaların verdiği hizmetlerden faydalanmasını sağlayan kurum ya da
kuruluşlardır.
Kullanıcı: Müşteri personeli olup, üye işyerlerinin hizmetinden faydalanacak kişidir.
Üye İşyeri (Üye Kuruluş): Yemek çeki sistemine dahil olan ve yemek çekleri karşılığında 170
yemek ve tüketime hazır gıda veren lokanta, restoran, büfe, pastane, kafe, kebapçı,
hamburgerci, pizzacı, muhallebici, şarküteri, market vs. türü kuruluşlardır.
Bu tanımlarla bağlantılı olarak yemek çeki sisteminin işleyişi şu şekilde özetlenebilir;
Yemek çeki hizmeti veren firmalar personeline yemek çeki vermek isteyen müşteriler
ile "hizmet satış sözleşmesi" imzalarlar.
Yemek çeki hizmeti veren firma tarafından hazırlanan yemek çeklerinin kullanıcıları
bu kuponların geçtiği tüm üye işyerlerinde istedikleri miktarda, istedikleri zamanlarda
yemek tüketme olanağına sahip olurlar (Satın alınan yemek çekleri sadece içinde
1 Yemek çeki, yemek kuponu ya da yemek kartı hizmetleri aynı hizmetlere atfen kullanılmakta olup, mevcut kararda
bu hizmetler ve sektör için yaygın olarak kullanılan adıyla yemek çeki hizmetleri ya da yemek çeki sektörü ifadeleri
kullanılacaktır.
11-04/50-17
5
bulunulan senede geçerlidir. Bu nedenle çekler her senenin 31 Aralık tarihine kadar 180
kullanılmalıdır).
Üye işyerleri hizmet verdikleri kullanıcılardan elde ettikleri yemek çeklerini, bunlara
çeklerin toplam bedeli tutarındaki faturayı ekleyerek yemek çeki firmasının anlaşmalı
olduğu banka şubesine makbuz karşılığı teslim eder.
Üye işyerleri bankaya teslim ettiği yemek çeklerinin karşılığında yemek çeki
firmasından yine banka aracılığıyla ödeme alır.
Üye işyerleri bankaya teslim ettikleri yemek çeklerinin faturaları üzerinden belli bir
komisyon oranı kadar daha düşük ödeme alarak bir anlamda yemek çeki firmasına
komisyon oranı kadar ödeme yapmış olurlar.
190
Yemek çeki/kuponu kullanımında bunlar üzerinde yazan değer kadar hizmet alımı söz
konusu iken, akıllı kartların kullanım farkı bu değerin karta yüklenmiş olması ya da bu
değere kadar karta limit yüklenmiş olmasıdır. Bu doğrultuda pazara ilk girdiği yıllardan
beri müşterilerine hizmetini sadece akıllı kartlarla vermiş olan Multinet ve Set Kurumsal
Hizmetler A.Ş. (Setcard)’nin yanı sıra sektördeki diğer firmalar da söz konusu hizmeti
yemek kuponlarının yanında bu kartlarla da sağlamaya başlamışlar, bunun sonucu
olarak da sektörde akıllı kart kullanım oranı oldukça yükselmiştir. Network tarafından
kurulu akıllı kart sisteminin ……….. marketlerde yer almaktadır. Bu noktadan yola
çıkılarak, sisteme üye market sayısının, toplam nokta sayısına kıyasla çok daha az
olduğu söylenebilecektir. 200
2009 yılı sonu itibari ile pazarda faaliyet gösteren beş teşebbüsün sahip oldukları
kullanıcı sayısı ve kullanıcı sayısı bazında pazar payı bilgileri Tablo 1’de sunulmaktadır.
Tablo 1: 2009 Sonu Pazar Payları
Teşebbüs Adı Kullanıcı Sayısı Pazar Payı (%)
Edenred
Sodexo
Multinet
Setcard
Winwin
TOPLAM
Kaynak: 24.6.2010 tarihli, 2010-3-8/ÖA-10-261.YY sayılı Önaraştırma Raporu.
Yemek çeki firmaları üye restoran ve marketlerle münhasırlık temelinde
çalışmamaktadırlar. Dolayısıyla bir restoran birden fazla yemek çeki firmasının sistemine
üye olabilmektedir. Örneğin Sodexo ve Edenred’in aynı anda akıllı kart sisteminden 210
yararlandırdığı nokta sayısı, akıllı kart kullandırdıkları toplam noktaların %95’ine tekabül
etmektedir. Tablodan da görüleceği üzere, Edenred ve Sodexo, kullanıcı sayısı
bakımından ilk iki sırada yer almaktadırlar.
I.2.2. İlgili Ürün Pazarı
Yukarıda yemek çeki sisteminin işleyişine ilişkin yapılan açıklamalar doğrultusunda;
yemek çeki hizmeti, müşterisinin çeşitli lokanta ve restoranlarda yemek çeki karşılığında
yemek ihtiyacının giderilmesine olanak veren; organizasyon, koordinasyon ve finansman
hizmetlerinden oluşan bir hizmet olarak nitelendirilmektedir. Söz konusu hizmetlere 220
11-04/50-17
6
yaygın tabiriyle “yemek çeki” hizmetleri denilmekle birlikte günümüzde bu hizmetlerin
sunulmasında yemek çeklerinin yanı sıra akıllı kartlar da kullanılmaktadır. Yemek çeki
hizmetlerinin toplu yemek hizmetleriyle karşılaştığında kullanıcısına seçme özgürlüğü
sağlaması, bu hizmetler arasında arz yönüyle bir ikamenin bulunmaması, personeli
yoğunlukla gezici olan müşteriler için tek alternatif olması, maliyetinin nakit ödemeye
göre önemli ölçüde farklılaşması ve bu hizmetlerin yemek çeki firması ile üye işyerleri
arasındaki ilişki bakımından tamamen kendine özgü nitelik göstermesi gibi unsurlar
dikkate alınarak, ilgili ürün pazarı "para temsili araçlarla müşterilere tüketime hazır
yiyecek ve gıda temini pazarı" olarak belirlenmiştir.
230
I.2.3. İlgili Coğrafi Pazar
İlgili hizmetin tüm Türkiye çapında sunulması, bölgeler bazında rekabet koşullarında
farklılıkların bulunmaması nedeniyle ilgili coğrafi pazar “Türkiye” olarak belirlenmiştir.
I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Kurum kayıtlarına muhtelif tarihlerde giren başvurularda yer alan iddialar;
- Market işletmecilerinin yaptıkları üyelik başvurularının Sodexo, Multinet ve Edenred
tarafından sözleşme süresinin dolması, yeni marketlerle anlaşma yapılmayacağı gibi 240
gerekçelerle reddedildiği, bu durumun üyelik talebinde bulunan işletmecilerin
civarlarındaki rakipleriyle rekabet etmelerini zorlaştırdığı,
- Yemek çekleriyle marketlerden gıda alışverişi yapmanın kanunen yasak olduğu ancak
bu yasağın birçok teşebbüs tarafından delindiği,
şeklindedir.
4054 sayılı Kanun’un “Kapsam” başlıklı 2. maddesi çerçevesinde başvuru sahiplerinden
………. tarafından dile getirilmiş olan marketlerde yemek çeki ile gıda alışverişi yasal
olmadığı halde bazı marketlerin yemek çeki hizmeti veren teşebbüslerle anlaşmalı
olduğu iddiası, 4054 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilebilecek hususlardan 250
değildir.
Dosya kapsamında önaraştırmanın tarafları açısından başvuru konusu iddialar ayrı ayrı
değerlendirilmiştir.
I.3.1. Önaraştırma Konusu İddiaların Multinet Açısından Değerlendirilmesi
….. tarafından yapılan üyelik talebinin Multinetçe reddedildiği iddiası 4054 sayılı Kanun
kapsamında mal vermeyi reddetmek suretiyle hakim durumun kötüye kullanılması olarak
değerlendirilebilecek hususlardandır. 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesinde “ …bir veya 260
birden fazla teşebbüsün ülkenin bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya hizmet
piyasasındaki hakim durumunu tek başına yahut başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya
da birlikte davranışlar ile kötüye kullanması hukuka aykırı ve yasaktır.” hükmüne yer
verilmek suretiyle teşebbüslerin hakim durumlarını kötüye kullanmaları yasaklanmıştır.
Herhangi bir teşebbüsün Kanun’un 6. maddesini ihlal ettiğinden bahsedebilmek için iki
temel unsurun bir arada bulunması gerekmektedir. İnceleme konusu teşebbüs ilgili
pazarda hakim durumda olmalıdır ve bu teşebbüsün eylemleri rekabet hukuku
11-04/50-17
7
anlamında bir kötüye kullanma hali teşkil etmelidir. Bu iki unsurdan birinin yokluğu
halinde inceleme konusu teşebbüsün eylemleri hakim durumun kötüye kullanılması
olarak nitelendirilemez. 270
Kanun’un 3. maddesine göre hakim durum, belirli bir piyasadaki bir veya birden fazla
teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat, arz, üretim ve
dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücünü, ifade eder. Tek
başına hakim durumun tespitinde yeterli olmasa da hakim durumun tespitinde kullanılan
en önemli göstergelerden biri teşebbüsün ilgili pazardaki payı ve konumudur. Bununla
birlikte hakim durumun tespitinde pazara giriş engelleri, fikri mülkiyet hakları, dikey
bütünleşik yapı gibi çeşitli unsurlar da dikkate alınmaktadır.
Tablo 1’den de, para temsili araçlarla müşterilere tüketime hazır yiyecek ve gıda temini 280
pazarının , az sayıda firmanın faaliyet gösterdiği ve yoğunlaşma derecesinin yüksek
olduğu oligopolistik bir pazar (CR4=97,48) olduğu anlaşılmaktadır. Pazar lideri
Edenred’in pazar payı yaklaşık ….., Sodexo’un pazar payı ……..
Multinet’in kullanıcı sayısı açısından pazar payı …. üye restoran sayısı …….. Bu
rakamlarla teşebbüs pazarda üçüncü oyuncu konumundadır. Bu durum Multinet’in
pazarda hakim durumda bulunma imkanını ortadan kaldırmaktadır. Zira kendinden daha
yüksek miktarda müşteriye ve üye restoran sayısına ulaşmış iki güçlü teşebbüs
karşısında Multinet’in bu rakiplerden bağımsız olarak piyasadaki ekonomik parametreleri
belirleyebileceğini söylemek güçtür. Multinet’in rakiplerinden ve müşterilerinden 290
bağımsız hareket ederek piyasadaki ekonomik parametreleri belirleme gücü
bağışlayacak herhangi bir ayrıcalıklı hakka (fikri mülkiyet hakları gibi) veya pazardaki
konumunu güçlendirecek dikey bütünleşik bir yapıya sahip bulunmadığı bilinmektedir.
Neticede ilgili pazardaki pazar payından hareketle Multinet’in ilgili pazarda hakim
durumda bulunmadığı söylenebilecektir. Pazarda hakim durumda bulunmayan
Multinet’in marketlerden gelen üyelik taleplerini reddetmesi ise Kanun’un 6. maddesi
çerçevesinde hakim durumun kötüye kullanılması olarak değerlendirilemeyecektir.
I.3.2. Önaraştırma Konusu İddiaların Network Açısından Değerlendirilmesi
300
Sodexo ve Edenred’in ortak kontrolünde olan Network Servisleri A.Ş. (Network A.Ş.),
özel kuruluşlar ve kamu kuruluşları tarafından çalışanlarına verilecek olan her türlü
sosyal yardım, avantaj ve desteğin sağlanmasının akıllı kartlar vasıtasıyla
gerçekleştirilmesine olanak sağlayacak altyapı yatırımlarını yapıp işletmektedir. Her ne
kadar başvurularda adı anılmasa da teşebbüslerin Edenred ve Sodexo’nun
hizmetlerinden üye işyeri olarak faydalanma taleplerine verilen cevapları
etkileyebileceğinden hareketle Network de önaraştırmaya dâhil edilmiştir. Network’ün
market gibi işletmeler tarafından Sodexo ve Edenred’e yapılan üyelik başvurularının
değerlendirilmesi aşamasında ne tür bir rolü olduğunun ortaya koyulması amacıyla
30.12.2010 tarihinde rapotörlerce Network yetkilileriyle görüşülmüş, görüşme sonucunda 310
Network’ün kimlerin Sodexo ve/veya Edenred hizmet sistemine üye iş yeri olarak dahil
edileceği konusunda herhangi bir belirleyici etkisinin olmadığı, bu konuda Sodexo veya
Edenred’in tek başlarına karar verdiği, Network’ün faaliyet alanının kendisine iletilen
talepler doğrultusunda üye iş yerlerine akıllı kart alt yapı sistemini kurup işletmekle sınırlı
11-04/50-17
8
olduğu bilgilerine ulaşılmıştır. Dolayısıyla marketler tarafından Sodexo ve/veya Edenred
ile üyelik sözleşmesi yapılmasına yönelik iletilen talepler konusunda söz sahibi olmayan
Network’ün faaliyetlerinin dosya konusu önaraştırma kapsamında değerlendirilmesine
gerek olmadığı kanaatine varılmıştır.
I.3.3. Önaraştırma Konusu İddiaların Sodexo ve Edenred Açısından 320
Değerlendirilmesi
Sodexo ve Edenred’e yönelik iddialar, çeşitli marketler tarafından kendilerine yapılan
üyelik taleplerinin reddedildiğine ve bu şekilde marketlerin faaliyetlerini zorlaştırdığına
ilişkindir. Teşebbüslere yönelik iddialar birlikte hareket ettiklerine yönelik olmamanın
yanı sıra sadece marketlere ilişkindir. Söz konusu iddialar 4054 sayılı Kanun
kapsamında sözleşme yapmayı reddetmek suretiyle hakim durumun kötüye kullanılması
olarak değerlendirilebilecek hususlardandır.
Öncelikle belirtilmelidir ki, hakim durumda olsun ya da olmasın teşebbüslerin kimlerle iş
yapacakları Anayasa’nın 48. maddesi kapsamında çalışma ve sözleşme özgürlüğü 330
prensibi çerçevesinde korunduğundan, tarafların bu iradelerine ancak çok sınırlı koşullar
dâhilinde müdahale edilebileceği genel kabul görmektedir.
Mal vermeyi reddetme eylemi, temel olarak, bir teşebbüsün mal teminini doğrudan ve
herhangi bir gerekçe olmaksızın reddetmesi şeklinde ya da yüksek fiyat ve/veya düşük
kalitede mal temin etmek gibi olumsuz ticari koşullarda mal vermeyi teklif etmesi/mal
vermesi şeklinde ortaya çıkabilmektedir. Tanımlamadan da anlaşılacağı üzere,
teşebbüsün birtakım ağır ticari koşullar ileri sürerek mal teminini teklif etmesi de mal
vermeyi reddetme eyleminin gerçekleşmesi için yeterli olmaktadır.
340
Mal vermeyi reddetme kavramı;
- mevcut ya da yeni müşterilere mal vermeyi reddetme,
- fikri mülkiyet haklarının lisansını vermeyi reddetme,
- bir zorunlu unsura ya da ağa girişin reddedilmesi gibi farklı durum ve uygulamaları
kapsamaktadır.
Mal vermeyi reddetme uygulamasının bir kötüye kullanma hali teşkil edebilmesi için
hangi unsurların gerektiği çeşitli Kurul kararlarında ortaya konmuştur2. Buna göre, ticari
ilişkilerde sözleşme serbestisi ilke olarak geçerli olmakla birlikte, hakim durumda
bulunan teşebbüsler için zorunlu unsur öğretisi çerçevesinde bu serbestinin sınırları 350
bulunmaktadır. Hakim durumda bulunan bir teşebbüs, zorunlu unsur olarak kabul edilen
mal/hizmetleri rasyonel bir gerekçe göstermeden müşterilerine vermeyi reddediyor ve bu
reddediş sonucunda ilgili pazardaki rekabet ortamı zarar görüyor ise bu durumda hakim
durumun kötüye kullanılması söz konusu olabilecektir.
Dosya kapsamında Sodexo ve/veya Edenred’in hakim durumda olup olmadığı
değerlendirmesine geçilmeden önaraştırma konusu iddiaların 4054 sayılı Kanun’un 6.
2 Kurul’un; 19.10.2004 tarih ve 04–66/949–227 sayılı T.K.İ. kararı, 14.12.2006 tarih ve 06-90/1142-338 sayılı Batıçim
kararı, yukarıdaki dipnotlarda yer alan Tepe ve Akmerkez kararları.
11-04/50-17
9
maddesi kapsamında kötüye kullanma sayılıp sayılmayacağının değerlendirilmesi
gerekmektedir.
360
Dosya konusu iddialar Sodexo ve Edenred’in bazı marketlerle anlaşma yapmayı
reddettiğine yöneliktir. Bu kapsamda söz konusu başvuruların neden sadece
marketlerden geldiğine ve marketlerle sözleşme yapma önünde bir engel olup
olmadığına yönelik olarak ilgili mevzuat taranmıştır. Maliye Bakanlığı tarafından
30.5.2008 tarihinde 382 sıra numarası ile yayımlanan Vergi Usul Kanunu Genel
Tebliği’nin 1.2. maddesi uyarınca yemek çekleri münhasıran yemek bedellerinin
ödenmesinde kullanılacaktır. Yine Maliye Bakanlığı tarafından 4.1.2008 tarihinde 107
seri numarası ile yayımlanmış olan Katma Değer Vergisi Genel Tebliği’nin 1.2.
maddesine göre yemek çeki, yemek kuponu ve yemek kartları kullanılarak yapılan
işlemler %8 oranında vergilendirilecektir. Maddenin devamı şu şekildedir: “Öte yandan, 370
yukarıdaki açıklamalar yemek çeki, yemek kuponu ve yemek kartlarının kullanıldığı
yemek hizmetleri için geçerlidir. Bu çek, kupon ve kartların yemek hizmeti dışında
ve/veya yemek hizmeti sunmayan işletmelerden temin edilecek mal ve hizmetlerde
kullanılması halinde işleme taraf olanlar için ilgili vergi Kanunları esas alınarak gerekli
işlemlerin yapılacağı tabiidir”.
2008 yılından itibaren gıda ürünleri için belirlenmiş KDV oranı %18’den %8’e indirilmiş
olup yukarıda yer alan düzenlemelerin yapılışı da aynı döneme rastlamaktadır. Söz
konusu düzenlemelerden de anlaşılacağı üzere yemek çeki/kuponu/kartı münhasıran
yemek hizmetlerinden faydalanmak için kullanılabilmektedir. Buna rağmen tüketime 380
hazır gıda satışı yapan market tipi işletmelerde aynı zamanda %18 oranında
vergilendirilen gıda dışı kozmetik, temizlik, giyim gibi ürünlerin de satışları
yapılabilmektedir. Yemek çeki/kartı ile verilen hizmetlerde KDV oranının %8 olarak
belirlendiği düzenleme doğrultusunda marketlerden yemek çeki/kartı ile yapılabilecek
gıda dışı ürün alışverişlerinin de %8 oranında vergilendirilmesi ihtimali doğduğundan, bu
tür kullanımlar amaç dışı kullanım olarak kabul edilmektedir.
Önaraştırma kapsamında Sodexo ve Edenred yetkilileriyle yapılan görüşmelerden, gıda
ürünlerinin vergisinin %18’den %8’e indirilmesinin ardından her iki teşebbüsün de üye iş
yerlerini yemek çeki/kuponu/kartı ile tüketime hazır gıda ürünleri dışında ürün satışına 390
izin verilmemesi konusunda uyardıkları anlaşılmaktadır.
Sodexo yetkilileri görüşmede, yemek çeklerinin/kartlarının marketlerde amaç dışı
kullanıldığına dair duyumlar aldıklarını, amaç dışı kullanıma izin verdiği tespit edilen
teşebbüslerin önce uyarıldıklarını, uygulamaya son vermedikleri halde ise üyeliklerinin
iptali yoluna gidildiğini beyan etmişlerdir. Amaç dışı kullanım tespit edilmesi çok zor bir
husus olduğundan, vergi mevzuatını ihlal eder nitelikte davranışların ortaya çıkmasını
engelleyebilmek amacıyla 2008 yılından itibaren marketlerle önceki döneme kıyasla
daha az sayıda üyelik sözleşmesi imzaladıklarını beyan eden Sodexo yetkilileri, ancak
belirli bir yerde müşteri potansiyelinin yüksek olması ve yeni üye iş yerinin gelecek vaat 400
etmesi halinde yeni üyelik sözleşmeleri yaptıklarını belirtmişlerdir. Ayrıca üyelik
sözleşmelerinin 3. maddesinde yemek çeki/kartlarının yalnızca tüketime hazır gıda
maddeleri için kullanılacağı düzenlenmiştir.
11-04/50-17
10
Edenred yetkilileri tarafından, üye teşebbüslerle öncelikle kupon sözleşmesi yapıldığı,
bu noktalara pos cihazının kurulup kurulmayacağına daha sonradan karar verildiği, pos
cihazı maliyetlerinin yüksek olmasından dolayı pos cihazı kurulumu açısından seçici
davranıldığı, 2008 yılından itibaren marketlerle üyelik sözleşmesi yapılırken seçici
davranılmasının en önemli sebebinin vergilendirme açısından yaşanabilecek
olumsuzluklar olduğu, bir diğer sebebin ise bölgede büyüme politikasına göre yeterli 410
sayıda üye teşebbüsün bulunmasının olduğu beyan edilmiştir. Öte yandan Edenred’in
büyük marketlerden hiç biriyle (Metro Real, Carrefour, Tesco Kipa, Migros gibi) üyelik
sözleşmesi bulunmadığı da belirtilmiştir. Edenred’in “Üye Kuruluş Kart/Kupon
Sözleşmesi”nin 3. maddesinde üye kuruluşun sadece yemek ve/veya tüketime hazır
gıda satışları karşılığında yemek kuponu/kartını kabul edeceği hükme bağlanmıştır.
Önaraştırma sürecinde yapılan inceleme ve tespitlerden, Sodexo ve Edenred’in 2008
yılında gıda ürünlerinde KDV’nin %18’den %8’e indirilmesinin ardından yemek
çeki/kuponu/kartı ile marketlerden gıda dışı alışveriş yapılmasının önüne geçilmesi
amacıyla yeni marketlerle üyelik sözleşmesi imzalamak hususunda daha hassas 420
davrandıkları, konuya gösterilen hassasiyetin üye marketlere gönderilen uyarı
yazılarından da anlaşıldığı görülmektedir. Dolayısıyla teşebbüslerin bölgedeki
marketlerden biriyle üyelik anlaşması yaparken bir diğeriyle yapmamasının altında alt
pazardaki rekabetin bozulmasından ziyade amaç dışı kullanımları engellemenin yattığı
anlaşılmaktadır. Ayrıca henüz marketlerin usule uygun davranmamaları durumunda
kıymetli evrak benzeri belgeyi piyasaya süren teşebbüsün nasıl bir sorumlulukla
karşılaşacağından emin olmadıklarından, marketlerin usule uygun hareket edip
etmediklerini denetlemeyi tercih eden teşebbüslerin, bölgedeki müşteri kapasitesinin
üzerinde talebi karşılayabilecek derecede çok sayıda marketle üyelik sözleşmesi
yapması denetimi zorlaştırmaktadır. 430
Öte yandan önaraştırma sürecinde yemek çeki/kartı kullanımının marketlerin
faaliyetlerine devam edebilmeleri açısından vazgeçilmez bir unsur olduğunu gösterir
herhangi bir veriye ulaşılamamıştır. Aksine BİM, Migros ve Carrefour’un hiçbir
işletmesinin herhangi bir yemek çeki/kartı firmasıyla anlaşması bulunmazken; Metro-
Real’in sadece sıcak şarküteri bölümünde kullanılmak üzere Sodexo, Edenred ve
Multinet ile üyelik sözleşmesi imzaladığı, Tesco-Kipa’nın ise yine yalnızca restoran
bölümünde kullanılması için Sodexo ile pilot bir yemek çeki/kartı çalışması başlattığı
bilgilerine ulaşılmıştır. Türkiye’nin en büyük organize perakendecilerinin yemek çeki/kartı
hizmeti olmaksızın veya çok kısıtlı bir yemek çeki/kartı kullanımı ile faaliyetlerini istikrarlı 440
bir şekilde sürdürebildikleri dikkate alındığında, yemek çeki/kartı kullanımının marketlerin
faaliyetlerini sürdürmeleri için hayati bir önem taşıdığını söylemek güçleşmektedir ve
yemek çeki sistemine dahil olmanın marketler için henüz zorunlu bir unsur
sayılamayacağı noktasına varılmaktadır.
Yukarıdaki değerlendirmeler ışığında, marketler tarafından yapılan bazı yemek çeki/kartı
sistemine üyelik taleplerinin Sodexo ve/veya Edenred tarafından reddedilmesinin 4054
sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında bir kötüye kullanma olarak
değerlendirilemeyeceği sonucuna ulaşılmıştır.
450
11-04/50-17
11
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
Dosya konusu iddialara ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
soruşturma açılmasına gerek olmadığına, şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar
verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy