Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2005-3-29 (İlk İnceleme)
Karar Sayısı : 06-29/363-92
Karar Tarihi : 24.4.2006
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tuncay SONGÖR, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin
KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet
Akif ERSİN.
B. RAPORTÖRLER : Şahin YAVUZ, Onur Yelda YÜKSEL
C.ŞİKAYET EDEN
:
TEKEL Baş Satıcıları Dernek Başkanı Yılmaz
GÜLAHMETOĞLU
Altunizade Mah. Kısıklı Cad. No:117/7 PK 34662
Üsküdar İstanbul
D. HAKKINDA İLK İNCELEME YAPILANLAR : Rakip teşebbüsler
E. DOSYA KONUSU: Nihai satış noktalarında TEKEL sigaraları için
standlarda yeteri kadar yer ayrılmadığı iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçesinde özetle; Tekel sigaralarına
standlarda yeteri kadar yer verilmemesi ve dolayısıyla bu sigaraların
görünümünün ve bulunabilirliğinin sağlanamaması nedeniyle Tekel’in pazarda 10
ikinci firma konumuna düştüğü; ancak, 2006 yılının başlangıcından bu yana
Tekel sigaralarının, imajında ve kalitesinde yapılan iyileştirmeler ile birlikte
perakende bayilerin standlarında yer almasıyla satışlarda belirgin bir artışın
meydana geldiği; tütün ve tütün mamulleri ile alkollü içkilerin satışı hakkındaki
yönetmelikte satıcıların uyması gereken hükümlerin bulunduğu, buna göre
perakende satıcıların satış yerlerinde, tütün ve tütün mamulleri ile alkollü
içkilerin isim, marka ve alametlerini kullanarak her ne surette olursa olsun bu
ürünlerin reklam ve tanıtımının yapılamayacağı, işyeri ve vitrinlerin içerisinde
firmalara eşit oranda teşhir imkanı tanınacağının, hiçbir ürün ya da firmaya
üstünlük sağlayan düzenleme yapılamayacağının, perakende satıcıların 20
üreticilerle münhasıran belirli firmaların ürünlerini satmak amacıyla sözleşme
yapamayacaklarının düzenlendiği; Tekel ürünlerinin standlarda yukarıda
belirtilen kriterler çerçevesinde bulundurulması halinde, Tekel ürünlerinin
satışlarının artacağı, böylelikle tekrar pazarda lider konuma gelebileceği
belirtilmekte ve rakip firmaların 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun’a ve ilgili yönetmeliklere aykırı davranmaları nedeniyle gereğinin
yapılması talep edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 23.3.2006 tarih, 1816 sayı ile giren
başvuru üzerine, 4054 sayılı Kanun'un uyarınca yapılan inceleme sonucunda 30
06-29/363-92
2
düzenlenen 13.4.2006 tarih ve 2006-3-29/İİ-06-Ş.YA sayılı İlk İnceleme Raporu
17.4.2006 tarih ve REK.0.07.00.00-110/57 sayılı Başkanlık önergesi ile
24.4.2006 tarih ve 06-29 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor'da; şikayet başvurusuna konu
iddialar hakkında herhangi bir işlem yapılmasına gerek olmadığı ifade
edilmektedir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME 40
I.1. Sektörün Genel Yapısı
Sigara, üretiminde kullanılan tütün çeşitlerine göre dört ayrı grupta
değerlendirilmektedir. Bunlar; Şark tipi, Fransız tipi, İngiliz tipi ve Amerikan
tipidir.
Türkiye’de sigara tüketiminin tamamı uzun yıllar TEKEL’in üretimiyle
karşılanmış, 1983 yılından itibaren bazı yabancı sigaralar TEKEL tarafından
ithal edilip satılmaya başlamıştır. 1986 yılında yürürlüğe giren 86/10911 sayılı 50
Bakanlar Kurulu Kararıyla tütün mamullerinin üretim, dağıtım ve satışında devlet
tekeli kaldırılmış ve 1991 yılında yayımlanan 91/1755 sayılı Bakanlar Kurulu
Kararıyla özel sektör tarafından üretilen sigaraları fiyatlandırma yetkisi üretici
firmalara verilmiştir.
3.1.2002 tarih ve 4733 sayılı Kanun’un 6. maddesi; “Türkiye’de tütün mamülleri
üretmek isteyenlerin yıllık üretim kapasitesi tek vardiyada sigara için iki milyar
adet, diğer tütün mamülleri için ise onbeş tondan az olmayan, tütün hazırlama
bölümleri dahil tam ve yeni teknoloji ile tesisler kurmaları şarttır.” şekindedir.
60
Yukarıda yer verilen hüküm gereğince, sigara üretebilmek için kurulacak tesisin
belirli kapasitede, entegre ve yeni teknoloji ile donanmış olma zorunluluğunun
bulunması, sigara pazarında önemli bir giriş engeli yaratmaktadır. Öte yandan,
4207 sayılı “Tütün Mamüllerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun” ile
sigara ve diğer tütün mamüllerinin reklamının ve bu ürünlere ilişkin her türlü
promosyon faaliyetinin yasak olması da pazara giriş engeli yaratan bir diğer
durumdur. Sigaranın tüketicide bağımlılık yapan özelliğinin bulunması, talebin
fiyat esnekliğinin düşük olması sonucunu doğurmaktadır.
I.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme 70
Şikayet başvurusu Tekel sigaralarına perakende satış noktalarındaki standlarda
yeterince yer verilmeyerek Rekabet Kanunu’na ve Tütün, Tütün Mamulleri ve
Alkollü İçkiler Piyasası Düzenleme Kurumu (TAPDK)’nun ilgili yönetmeliklerine
aykırılık oluşturulduğunu konu edinmektedir.
7.11.1996 tarihli “4207 sayılı Tütün Mamullerinin Zararlarının Önlenmesine Dair
Kanun”un 3. maddesi ile “Tütün ve tütün mamullerinin isim, marka veya
alametler kullanılarak her ne surette olursa olsun reklam ve tanıtımının
yapılması veya bunların kullanılmasını teşvik ve özendirici kampanyalar 80
06-29/363-92
3
düzenlenmesi” yasaklanmıştır. Bu yasaklama doğrultusunda sigara pazarında
reklam ve promosyon yapma imkanı bulunmayan teşebbüsler için ürünlerinin
dağıtımı ve sunumu son derece önemli olmuştur. Bu çerçevede sigaraların
satışa sunulduğu raf üniteleri ya da standlara yönelik olarak yapılan sözleşme
ve uygulamalar muhtelif zamanlarda Rekabet Kurulu’nun gündemine gelmiştir.
Kurul aldığı kararlarda1, giriş engeli yaratma potansiyelini dikkate alarak JTI
Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş. (JTI) ve Philip Morris Sabancı Pazarlama ve
Satış A.Ş. (PMSA) firmalarının satış noktalarıyla yaptıkları sözleşmelerde yer
alan ve stand münhasırlığına ya da fiili münhasırlığa yol açabilecek nitelikteki 90
düzenlemelerin kaldırılmasını istemiştir. Kurulca sözleşmelerde yapılması
istenen değişiklikler anılan teşebbüslerce yerine getirilmiştir. Ayrıca Kurul’un
3.3.2004 tarih ve 04-18/153-35 sayılı Kararı doğrultusunda standlara ilişkin fiili
münhasırlığın pazarın genelinde ortadan kaldırılması için 4054 sayılı Kanun’un
9. maddesinin 3. fıkrası uyarınca teşebbüslere kendilerinin yanı sıra dağıtıcıları
kanalıyla satış noktalarının da kendi serbest iradeleriyle diğer teşebbüslere ait
ikinci bir stand koymalarının önünde herhangi bir engel bulunmadığının
duyurulması yönünde PMSA ile British American Tobacco’ya (BAT) görüş
bildirilmiştir. Bu çerçevede yapılan duyuruların geri bildirimi süresi içerisinde
Kurum’a iletilmiştir. 100
Konunun irdelendiği diğer bir karar olan 26.5.2005 tarih ve 05-36/483-114 sayılı
PMSA-Shell kararında incelenen sözleşme çerçevesinde herhangi bir raf
münhasırlığının söz konusu olmaması, 3.3.2004 tarih ve 04-18/153-35 sayılı
Kurul kararı doğrultusunda Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş.
tarafından gerekli yükümlülüklerin yerine getirilmiş olması ve sigara satışına
yönelik münhasırlık uygulamalarının "Tütün ve Tütün Mamulleri ve Alkollü İçkiler
Piyasası Düzenleme Kurumu" tarafından yayımlanan "Tütün Mamulleri, Alkol ve
Alkollü İçkilerin Toptan ve Perakende Satışı İle Satış Belgelerine İlişkin
Yönetmelik" ile yasaklanmış olması dikkate alınarak, sözleşmeye menfi tespit 110
belgesi verilmiştir.
Yukarıda özetlenen kararlardan anlaşılacağı üzere, Kurul’un müdahalesi satış
noktalarında sözleşmeye dayalı ve/veya fiili olarak stand münhasırlığı
yaratılmasının önlenmesine yöneliktir. Bu müdahalenin arkasında piyasaya giriş
engeli yaratılmaması düşüncesi bulunmaktadır. Şikayet başvurusuna konu
iddialar ise herhangi bir stand ya da ürün münhasırlığına ilişkin değildir. İddialar
TEKEL ürünlerinin bu tür uygulamalarla satış noktalarına erişiminin
engellenmesini değil, standlarda TEKEL ürünlerine yeterince yer ayrılmamasını
içermektedir. Nitekim şikayet başvurusunun ekinde gönderilen 21 satış 120
noktasının resimlerinden bu noktalardaki standlarda farklı firmaların birçok
çeşitteki ürünlerinin birlikte sergilendiği ve görülebildiği kadarıyla (bazı
resimlerde standların tüm rafları görülememektedir.) 21 satış noktası
standından 12’sinde TEKEL ürünlerinin de bulunduğu anlaşılmaktadır. Bu
çerçevede rakip firmalarca münhasırlığa yönelik uygulamalarla TEKEL’in pazar
dışına itilmesine ya da pazara girişinin önlenmesine yönelik herhangi bir
durumun varlığından bahsetmek güçtür. Nitekim sektördeki firmaların, yukarıda
belirtilen Kurul kararları doğrultusunda sözleşmelerini düzenledikleri ve satış
1 28.05.2002 tarih ve 02-32/368-154 sayılı JTI kararı, 25.7.2002 tarih ve 02-45/533-221 sayılı PMSA
kararı, 12.6.2003 tarih ve 03-42/464-203 sayılı PMSA-Maxi Market kararı.
06-29/363-92
4
noktalarının münhasıran belirli bir firmanın ürünlerini satmalarının 31.12.2002
tarihli, 24980 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren "Tütün 130
Mamulleri, Alkol ve Alkollü İçkilerin Toptan ve Perakende Satışı İle Satış
Belgelerine İlişkin Yönetmelik"in 13. maddesinin 5. fıkrasına aykırılık
oluşturacağı dikkate alındığında, bu tarz bir uygulamaya girişmeleri olanaklı
değildir
TEKEL sigaralarına standlarda yeteri kadar yer verilmemesi ve dolayısıyla bu
sigaraların görünümünün ve bulunabilirliğinin yeterince sağlanamaması iddiası,
sigaraların belli bir standın içine nasıl yerleştirildiğiyle yakından ilgilidir. Bu konu
ise TAPDK’nın düzenleme alanına girmektedir. TAPDK tarafından yayımlanan
"Tütün Mamulleri, Alkol ve Alkollü İçkilerin Toptan ve Perakende Satışı İle Satış 140
Belgelerine İlişkin Yönetmelik"in yukarıda değinilen 13. maddesinin 5. bendinde;
“Perakende satıcılar, tüketici talepleri doğrultusunda her türlü ürünü bulundurur
ve bunları adil bir şekilde teşhir ederler. Hiçbir firma veya ürüne üstünlük
sağlayan düzenleme yapılamaz.” hükmü yer almaktadır. Dolayısıyla, yukarıda
açıklandığı üzere TEKEL ürünlerinin talep edilirliği, dağıtımının etkinliği ve satış
noktalarına nüfuz etmekteki başarısı ölçüsünde satış noktalarına ve standlara
girmesinin önünde münhasırlığa dayalı uygulamalarla herhangi bir engel
yaratılmadığı gibi, TEKEL ürünlerinin diğer ürünlerle birlikte adil bir şekilde
sergilenmesi, ayrıca yasal bir zorunluluktur. Bu çerçevede iddiaların doğruluğu
varsayımı altında, TEKEL ürünlerine standlarda yeterince yer verilmemesi, adil 150
bir şekilde teşhir edilmeleri gerekliliğine aykırı olacak ve anılan Yönetmelik
kapsamında TAPDK’nın yetki ve düzenleme alanı çerçevesinde çözümlenmesi
gerekecektir.
J. SONUÇ
Dosya konusu şikayete ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun kapsamında herhangi
bir işlem yapılmasına gerek olmadığına, şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar
verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy