Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2004-4-79 (Menfi Tespit)
Karar Sayısı : 04-26/287-65
Karar Tarihi : 15.4.2004
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tuncay SONGÖR, A. Ersan GÖKMEN,
R. Müfit SONBAY, Murat GENCER, Prof. Dr. Zühtü
AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI,
M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN
B. RAPORTÖRLER : Mehmet YANIK, Uygar GAZİOĞLU
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : Otomotiv Distribütörleri Derneği
Temsilcisi: Prof.Dr. Arif ESİN
Akaretler Sıraevleri Spor Cd. No:35 Beşiktaş/İstanbul
D. İLGİLİ TARAF : Otomotiv Distribütörleri Derneği
Barbaros Bulvarı Bahar Sk. Baras İş Hanı Kat:7
Balmumcu Beşiktaş/İstanbul
E. DOSYA KONUSU: Otomotiv Distribütörleri Derneği (ODD)’nin
adlı web sitesi, bu sitenin yapımı ve temel prensipleri
üzerine alınan teşebbüs birliği kararına menfi tespit belgesi verilmesi
talebi.
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 2.6.2003 tarih ve 2436 sayı ile giren
başvuru üzerine düzenlenen 29.1.2004, 2003-4-79/MM-04-MY sayılı Menfi
Tespit Ön İnceleme Raporu, 9.2.2004 tarih ve REK.0.08.00.00/38 sayılı
Başkanlık önergesi ile 13.2.2004 tarih ve 04-11/104-M sayılı Kurul toplantısında
görüşülmüş, dosya konusuna ilişkin bir ek çalışma yapılmasına karar verilmiştir.
Yapılan ek çalışma sonucunda düzenlenen 8.4.2004 tarih ve 2003-4-79/MM-04-
MY sayılı Ön İnceleme Raporu, 8.4.2004 tarih ve REK.0.08.00.00/88 sayılı
Başkanlık önergesi ile 15.4.2004 tarih ve 04-26/287-65 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda; ODD tarafından alınan,
Bildirim Formuna ekli CD’de örnek içeriğine mevcut haliyle yer verilen internet
sitesinin kurulmasına ilişkin teşebbüs birliği kararına, Dernek tarafından
gelecekte de bilgilerin toplanması, yayımlanması ve dağıtılması aşamalarında
rekabetçi pazar yapısının oluşturulmasını engelleyebilecek nitelikteki bilgi ve
04-26/287-65
2
verilerin değişimine sebep olunmaması kaydıyla, 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’un 8. maddesi uyarınca menfi tespit belgesi
verilebileceği görüşüne yer verilmiştir.
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. İlgili Taraf: Otomobil Distribütörleri Derneği
Otomotiv sektörünün en büyük ve önemli parçasını oluşturan “otomobil-hafif
ticari araçlar” kapsam alanında, üyelerin menfaatleri doğrultusunda, dernek
üyelerini her kesimde temsil etme, sektörün ortak ihtiyaçlarını karşılama,
sorunlarına çözüm üretme, sektör bilgilerini doğru ve güvenilir şekilde derleyip,
yorumlayıp, ileterek kamuoyu oluşturma, üyeler arasında rekabet öncesi
işbirliğini ve gerektiğinde sektör ile ilgili dernekler arası koordinasyonu sağlama,
sektör ile ilgili mevzuat oluşumuna doğrudan katkıda bulunma amacıyla özellikle
satış, pazarlama, ithalat, satış sonrası hizmetler, finansman, tanıtım, fuar gibi
yaşamsal etkinlik alanlarında faaliyet gösteren ODD’nin 41 markayı temsil eden
ve 7 adedi yerli üretici olan 32 firmayı temsilen 64 üyesi bulunmaktadır.
H.2. İlgili Teşebbüs Birliği Kararı
Dosya konusu başvuruda, internet ortamında tüketicilerin ve ODD üyelerinin
sektör ile ilgili bilgilere hızlı erişiminin sağlandığı bir site kurulması amacıyla
alınan teşebbüs birliği kararına menfi tespit belgesi verilmesi, bunun mümkün
olmaması durumunda muafiyet verilmesi talep edilmiştir. Kurum kayıtlarına
18.2.2004 tarih ve 782 sayı ile intikal eden ve ODD vekili tarafından gönderilen
yazıda ise, başvuru konusuna ilişkin olarak yazılı bir kararın bulunmadığı, site
kurulmasına ilişkin kararın bir sözlü mutabakat kararı olduğu ifade edilmiştir.
Kurulacak sitenin amacı ODD tarafından, internet faaliyetiyle yurtiçinde ve
yurtdışında sektör içi iletişimin artırılması, diğer meslek kuruluşlarının ODD’nin
faaliyetlerini daha kolay takip etmelerinin sağlanması, fuar, sempozyum vb.
organizasyonlar hakkında bilgi sunumu olarak ifade edilmektedir.
Sitenin kapsamı ise yine ODD tarafından, satış ve değer bilgilerinin internet
ortamında paylaşılması, segmentasyon çalışmasının tamamlanması sonucu
sınırlı erişim kurallarının belirlenerek büyük tüketicilerin yanı sıra ODD
üyelerinin özel erişim imkanları içerisinde işbirliğine gitmeleri ve tüketicilerin
doğrudan linkler ile ODD üyelerinin kendi sitelerine erişiminin sağlanması gibi
konular olarak ifade edilmektedir.
H.3. İlgili Pazar
H.3.1. Ürün Pazarı
04-26/287-65
3
ODD’ye üye konumundaki teşebbüslerin tamamının otomotiv ürünlerinin satış
işleriyle iştigal etmeleri ve hazırlanacak web sitesi içeriğinin de bu ürünlere ait
bilgilerden oluşması nedeniyle ilgili ürün pazarı, “otomobil ve hafif ticari araçların
oluşturduğu otomotiv pazarı” olarak tespit edilmiştir.
H.3.2. Coğrafi Pazar
Otomotiv sektörünün; hammadde ve ara madde aldığı sektörlerle girdi sağladığı
sektörlerin geniş olması diğer bir deyişle ileriye ve geriye olan etkilerinin büyük
olması ve ayrıca ülkeler için büyük önem taşıması nedeniyle, tüm dünyada bu
ürünlerin dış ticaretinde önemli sınırlamalar bulunmaktadır.
ODD’ye üye teşebbüslerin faaliyetlerini otomotiv ürünlerinin oluşturması ve
bunların Türkiye pazarında satılması ve web sitesinin de bu ürünlere yönelik
olması sebebiyle, her bir ülkenin münhasır pazar koşulları da göz önünde
bulundurulduğunda otomotiv pazarına yönelik kurulacak bir web sitesinin ilgili
olduğu ürünlerin coğrafi pazarıyla örtüşmesi gerekmektedir. Bu çerçevede ilgili
coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti sınırları” olarak belirlenmiştir.
H.4. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Teşebbüsler arası anlaşmalara, teşebbüs birlikleri kararlarına menfi tespit
belgesi verilmesi yetkisi 4054 sayılı Kanun’un 8. maddesinde düzenlenmektedir.
Buna göre “İlgili teşebbüs veya teşebbüs birliklerinin başvurusu üzerine Kurul,
elinde bulunan bilgiler çerçevesinde bir anlaşmanın, kararın, eylemin veya
birleşme ve devralmanın bu Kanunun 4, 6 ve 7 nci maddelerine aykırı
olmadığını gösteren bir menfî tespit belgesi verebilir.”
Başvuruya konu işlemde internet sitesi kurulması amacıyla alınan teşebbüs
birliği kararına menfi tespit belgesi verilmesi istenmektedir. Teşebbüs birliği
kararlarında kullanılan “karar” kavramının bağlayıcı ve etki doğurucu anlamı
bulunmaktadır. Öte yandan rekabet hukuku bakımından bir teşebbüs birliği
tarafından gerçekleştirilen her türlü sözlü veya yazılı mahiyetteki düzenleme,
üyelerinin kabul etmesi ve uyması şartıyla karar niteliğindedir ve 4054 sayılı
Kanun’un 4. maddesi kapsamında değerlendirilebilir.
Dosya konusu olayda, internet sitesi kurulmasına ilişkin bir sözlü mutabakat
kararı alınması söz konusudur. Ancak bu durum bildirime konu işlemde bir
teşebbüs birliği kararının varlığından söz edilebilmesini engellememektedir.
ODD’nin bildirim formuna ekli CD’de örnek içeriğine yer verilen internet
sayfasında yer verilen istatistiki bilgiler temel olarak şu şekilde sıralanabilir:
-Türkiye’de satılan yeni otomobil ve hafif ticari araçların yıllık ve aylık bazda
toplam satış ve ithalat miktarları,
-Yeni otomobil ve hafif ticari araçlar için markaların, aylık ve yıllık bazda Türkiye
genelindeki satış miktarları ve pazar payı verileri,
04-26/287-65
4
-Yeni otomobil ve hafif ticari araç satışlarının marka bazında yerli-ithal dağılımı.
Söz konusu verilerin hazırlanabilmesi ve yayımlanabilmesi ise Dernek üyeleri
tarafından gerekli satış istatistiklerinin Derneğe sağlanması ile mümkündür. Her
ne kadar ODD tarafından incelemeye konu web sitesine ilgili tarafların katılıp
katılmaması tamamen tarafların serbest iradelerine bırakılmış olup, bu konuda
teşebbüs birliği tarafından öngörülen bir zorlamanın bulunmadığı ifade edilmiş
ise de, site içeriğinden uygulamada, üyelerin gerekli verileri ODD’ye sağladığı
ve alınan karara üyeler tarafından uyulduğu görülmektedir.
Teşebbüs birliklerinin kuruluşunda veya görevli organlarınca çıkarılan kural ve
kararlarında üyeler arası bilgi değişiminin öngörülmesi mümkündür. Bilgi
değişimleri kendiliğinden rekabet ihlali oluşturmazken bazı değişimler ihlal
yaratabilir.
Rakipler arasındaki bilgi değişimi, rekabete duyarlı bilgilerin paylaşımı şeklinde
gerçekleşmesi durumunda rekabeti kısıtlayıcı olarak kabul edilebilmektedir.
Rekabete duyarlı bilgiler, rakiplerin fiyat, maliyet, satış, üretim, kapasite
kullanımı, teklif şartnameleri, stoklar, ticari sır niteliğindeki bilgiler gibi
öğrenilmesi durumunda rakiplerin gelecekteki rekabetçi pazar davranışlarının
tahmin edilebilirliğini artıran bilgiler olarak tanımlanabilir. Rakipler arasında
rekabete duyarlı bilgilerin değişimi, pazarı şeffaflaştıracak ve rekabetçi
davranışların koordinasyonuna neden olabilecek niteliktedir. Bu nedenle
rekabete duyarlı bilgilerin değişiminin sınırlı olması ve rakipler arasında
koordinasyon doğurucu olmaması önem taşımaktadır.
Bilgi değişiminin rekabete etkileri değerlendirilirken, pazar yapısı ve değiştirilen
bilgilerin niteliği önem taşımaktadır.
Rekabetçi pazarlarda, bilginin dolaşımı, genellikle üretici ve tüketici açısından
faydalıdır ve bilgi arz ve talepteki değişiklik sinyallerini ileterek, pazarı dengeye
daha kısa sürede ulaştırır.
Oligopolistik pazarlarda ise bilgi değişimi daha hassas bir konudur. Bilgi
değişimi aracılığıyla, özellikle az sayıda satıcının bulunduğu oligopolistik
pazarlarda rakiplerin birbirleriyle görüşmeleri, anlaşmaları ve bu anlaşmaları
uygulayabilmeleri çok daha kolay olabilmektedir. Bilgi değişimi, rekabeti
engelleyici anlaşma/uyumlu eylemlerin oluşması sürecinde etkili olmakla birlikte,
anlaşma/uyumlu eylemlerin uygulanıp uygulanmadığı hususunda da kontrol
edici bir unsur haline gelebilmektedir.
Özellikle ürünün homojen olduğu pazarlarda, rekabetin kısıtlanması veya
engellenmesi çok daha kolay olacaktır. Ürün farklılaştırması arttıkça, fiyat
belirlemek zorlaşacak ve kartel anlaşmalarının bozulması kolaylaşacaktır. Bilgi
değişimine imkan veren anlaşma ve uygulamalar değerlendirilirken pazar
yapısı, yoğunlaşma düzeyi, giriş engelleri, değişilen bilginin doğası önem
taşımaktadır. Bu durum bilgi değişimi anlaşmalarının, ekonomik kapsamda ele
04-26/287-65
5
alınması ve oligopolistik pazarlarda dikkatle gözlemlenmesi gereğini ortaya
koymaktadır.
1998 yılında Rekabet Kurumu tarafından Türkiye Çimento Müstahsilleri
Birliği’ne gönderilen ve menfi tespit verilmesinin hangi koşulların yerine
getirilmesi halinde mümkün olacağını gösteren yazıda teşebbüs bazında miktar
verilerinin mübadelesini içeren bilgi değişim sistemlerinin, çimento pazarının
özellikleri ile bir araya geldiğinde;
- Rekabet Hukuku uygulamaları ile önlenmek istenen yapılanma ve davranış
türlerinin oluşumunu kolaylaştırma potansiyeli ihtiva ettiği, böyle bir pazarda sık
ve ayrıntılı bilgi değişiminin, ekonomik birimlerin davranışlarındaki esnekliğin
giderilmesine ve rekabetin doğasında bulunan risklerin bertaraf edilmesine
yönelik olarak anormal saydam ve istikrarlı bir mal akışını içeren yapay piyasa
koşullarının yaratılmasına araç olabileceği,
- bunun için, benzer bilgi değişim sistemlerinin teşebbüs bazında ayrıntılı ticari
bilgi içermesinden kaynaklanan; teşebbüslerin ticari davranışlarının serbest
rekabet şartları altında oluşan bireysel tercihler haricindeki etkenlere
dayanılarak belirlenmesini, piyasa davranışlarının koordinasyonunu ve Rekabet
Hukukuna aykırı yapılanmaların işleyişlerinin denetlenmesini sağlama
ihtimalinin mevcut olduğu
ifade edilmektedir.
Yazıda, yukarıda yer verilen sakıncaların ortadan kaldırılması amacıyla verilerin
toplanması ve dağıtılması aşamalarında uyulması gereken bazı prensipler
sıralanmış, başvuru konusu uygulamalara menfi tespit verilebilmesi için
başvuruya konu uygulamaların söz konusu prensipler çerçevesinde
düzenlenmesi gerektiği ifade edilmiştir.
Rekabet Kurulu tarafından 8.2.2002 tarihinde 02-07/57-26 sayı ile karara
bağlanan soruşturma sonucunda, oligopolistik pazar yapısına sahip olan gübre
sektöründe pek çok ağır rekabet ihlalinin varlığı tespit edilmiş, sektördeki
rekabetçi yapının oluşamamasının temel sebeplerinden birisi olarak, özellikle
üretici şirketlerin genel müdürlerinin Yönetim Kurulu’nu oluşturduğu Gübre
Üreticileri Derneği’nde veya şirket merkezlerinde yapılan toplantılar aracılığıyla
gerçekleşen bilgi değişimi gösterilmiştir. Ayrıca üreticilerin Aylık İstatistiki Bülten
oluşturulması için Derneğe gönderdikleri bilgilere Derneğin yönetim kurulunda
yer alan rakipler tarafından kolaylıkla ulaşılabilecek olmasının da bilgi değişimini
kolaylaştırmakta olduğu ifade edilmiştir.
Gübre Üreticileri Derneği’nin (GÜD) yayımladığı “Aylık İstatistiki Bilgiler
Bülteni”ne ilişkin olarak Kurum’a yapılan başvuru üzerine alınan 8.8.2002 tarih
ve 02-47/586-M sayılı Kurul Kararı’nda ise; gübre sektöründeki potansiyel
rekabet ihlallerinin gerçekleşmesine engel olunması, rekabetçi pazar yapısının
04-26/287-65
6
oluşturulması için bilgilerin toplanması ve dağıtılması aşamalarında bazı genel
prensiplere uyulmasının gerekli olduğu karara bağlanmıştır.
Çimento ve gübre gibi, yatay anlaşma ve uyumlu eylemlerden kaynaklanan
ihlallerle sık olarak karşılaşılan piyasalarda rekabetçi davranışların
koordinasyonunu kolaylaştırabilecek nitelikteki bilgi değişimi anlaşmalarına
hassasiyetle yaklaşılması gerekmektedir.
Motorlu taşıt piyasası tüm dünyada sınırlı sayıda oyuncunun bulunduğu
oligopolistik yapıdaki bir piyasa özelliği sergilemekle birlikte, bu sektörde
rakipler arasında yapılan anlaşma ya da uyumlu eylemler yoluyla rekabetin
yatay olarak sınırlanması sık karşılaşılan bir durum değildir. Bu piyasada
karşılaşılan rekabet ihlallerinin genellikle dikey kısıtlamalardan kaynaklandığı
görülmektedir.
Türkiye’de otomotiv sanayiinin ilk olarak ortaya çıktığı 1960’lı yıllardan 1990’lı
yıllara kadar, yüksek koruma oranları nedeniyle ithalatın sınırlı düzeyde
gerçekleştiği motorlu taşıt piyasası, az sayıda yerli üreticinin faaliyet gösterdiği
oligopolistik bir pazar özelliği sergilemiştir. Özellikle otomobil piyasasında uzun
yıllar, iki üretici firmanın pazar payları toplamı, pazarın önemli bir bölümünü
oluşturmuştur. Öte yandan özellikle 1996 yılında AB ile imzalanan Gümrük
Birliği Anlaşması’nın yürürlüğe girmesinden sonraki dönemde ithalatın etkisiyle
piyasada marka çeşitliliği ve rekabetin önemli düzeyde arttığı görülmektedir.
Bugün Türkiye motorlu taşıt piyasasında ana dağıtıcı seviyesinde 40’ı aşkın
teşebbüs faaliyet göstermektedir ve son 10 yıllık dönemde hem üretici
sayısındaki hem de ithalattaki artışlarla pazardaki yoğunlaşmanın eskiye oranla
önemli ölçüde azaldığı görülmektedir. Türkiye motorlu taşıt piyasasının bir
başka karakteristik özelliği talebin ülkenin ekonomik şartlarına bağlı olarak
yıldan yıla yüksek oranlarda değişkenlik göstermesidir. Özellikle son yıllarda
ülkede yaşanan ekonomik durgunluğun, motorlu taşıt pazarını derinden
etkilediği görülmektedir. Piyasanın söz konusu özellikleri, rekabetin oyuncular
arasındaki anlaşmalar veya koordineli davranışlar yoluyla kısıtlanma ihtimalini
azaltıcı niteliktedir.
Motorlu taşıt ürününün niteliği açısından bakıldığında, ürünlerin homojen
ürünler olmaktan uzak olduğu, piyasadaki rekabetin ise tamamıyla fiyat
rekabetine dayanmadığı görülmektedir. Fiyatın yanında kalite, etkin bir
pazarlama, değişen talebe hızlı yanıt verme, yeni model geliştirme yeteneği,
ürün çeşitliliği, servis ağının yaygınlığı piyasadaki rekabet açısından büyük
önem taşımaktadır.
Bu çerçevede motorlu taşıt piyasası, benzer konularda Rekabet Kurulunun
kararlarına konu olan ve ürünün çok daha homojen olduğu ve ilgili pazarlarda
çok daha az sayıda oyuncunun yer aldığı gübre ve çimento piyasalarından farklı
bir nitelik arz etmektedir.
04-26/287-65
7
Türkiye’de motorlu taşıt piyasasının yapısı ve ürünün niteliği açısından
değerlendirme yapıldığında, bu sektör bakımından sektördeki oyuncular
arasındaki bilgi değişiminin rekabetçi davranışların koordinasyonuna yol açma
ihtimalinin çok daha sınırlı olduğu görülmektedir.
ODD tarafından kurulan internet sitesinde yer alan istatistiki bilgilere
bakıldığında, verilerin, markaların Türkiye geneline yönelik (yerli ve ithal) satış
miktarları ve pazar paylarını içerdiği, ülkedeki bölgeler veya iller bazında
ayrıntılı istatistiklere yer verilmediği görülmektedir. Ayrıca markalar için verilen
istatistiklerin otomobil ve hafif ticari araç grubunda gerçekleştirilen satışların
toplamına yönelik olduğu, markaların her iki grubun alt ürün segmentlerinde
(örneğin farklı otomobil sınıflarında) gerçekleştirdikleri ayrıntılı satış fiyatı ve
miktarları ile pazar payı verilerine yönelik bilgilerin bulunmadığı, keza verilerin
fiyatların, üretimin, satışların ve kapasite kullanım oranlarının gelecekteki
durumlarına dair bilgiler içermediği anlaşılmaktadır. Bu açıdan bakıldığında da,
genel verilere dayanan istatistiki bilgilerin niteliğinin de, bu sektörde rekabetçi
davranışların koordinasyonuna yol açma potansiyeli taşımaktan uzak olduğu
görülmektedir. Nitekim bildirime konu işlemle kurulan internet sitesinde yer
verilen verilere benzer istatistiklerin yayınlandığı internet sayfaları dünyanın
diğer büyük otomotiv piyasalarında da görülmektedir.
Tüm bu değerlendirmeler ışığında, ilgili teşebbüs birliği kararıyla ODD
tarafından kurulan ve Türkiye motorlu taşıt piyasasına ilişkin istatistiki bilgilerin
yer aldığı internet sitesinin mevcut haliyle, hem ilgili piyasanın ve ürünün
nitelikleri gereği hem de sitede yer verilen bilgilerin niteliği gereği rakipler
arasında rekabeti koordine edici davranışların ortaya çıkmasına yol açmayacağı
ve bu çerçevede gelecekte de Dernek tarafından bilgilerin toplanması,
yayımlanması ve dağıtılması aşamalarında teşebbüslerin bağımsız rekabeti
açısından önem taşıyan bilgi ve verilerin değişimine sebep olunmaması
kaydıyla alınan teşebbüs birliği kararının 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesine
aykırı olmadığı kanaatine varılmıştır.
I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; Bildirim Formuna ekli
CD’de örnek içeriğine mevcut haliyle yer verilen internet sitesinin kurulmasına
ilişkin teşebbüs birliği kararına, Dernek tarafından gelecekte de bilgilerin
toplanması, yayımlanması ve dağıtılması aşamalarında rekabetçi pazar
yapısının oluşturulmasını engelleyebilecek nitelikteki bilgi ve verilerin değişimine
sebep olunmaması kaydıyla, 4054 sayılı Kanun’un 8. maddesi uyarınca menfi
tespit belgesi verilmesine OYÇOKLUĞU ile karar verilmiştir.
04-26/287-65
8
KARŞI OY GEREKÇESİ
Bir teşebbüs birliği olan Otomotiv Distribütörleri Derneği’nin, üyeleri olan
teşebbüslerin ürünlerine ait bilgilerin yer verileceği (web sitesi kurulması)
işlemi/kararına yönelik menfi tespit başvurusu, mevcut durum itibariyle
incelenmeli ve karar verilmelidir. Bu sitede; sonraki tarihlerde rekabet ihlali
sayılabilecek bilgilere yer verilmesi halinde, bu durum yeni işlem sayılarak o
tarih itibariyle değerlendirme yapılması ve inceleme başlatılması doğaldır. Karar
verilirken geleceğe yönelik ihlal yapılmaması koşulu getirilmesinin bu aşamada
herhangi bir anlamı bulunmadığından koşullu olarak menfi tespit verilmesine
dair Rekabet Kurulu’nun 15.4.2004 tarih ve 04-26/287-65 sayılı kararına
katılmıyoruz.
R. Müfit SONBAY Murat GENCER Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI
Kurul Üyesi Kurul Üyesi Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy