Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2008-3-19 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 08-56/893-354
Karar Tarihi : 25.9.2008
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Tuncay SONGÖR, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN,
Dr.Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE
B. RAPORTÖRLER: Ali İhsan ÇAĞLAYAN, Kürşat ÜNLÜSOY,
Osman Tan ÇATALCALI
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : Paşabahçe Cam Sanayi ve Ticaret A.Ş.
İş Kuleleri, Kule3 34330, 4.Levent/ İstanbul 20
D. TARAFLAR : Paşabahçe Cam Sanayi ve Ticaret A.Ş.
İş Kuleleri, Kule3 34330, 4.Levent/ İstanbul
Yeniden Satıcılar
E. DOSYA KONUSU: Paşabahçe Cam Sanayi ve Ticaret A.Ş.’nin “Cam Tuğla ve
Cam Parke Sirküleri”ne muafiyet tanınması talebi.
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 16.4.2008 tarih ve 2325 sayı ile giren ve 30
en son 28.8.2008 tarih ve 5695 sayı ile eksiklikleri tamamlanan bildirim üzerine,
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. ve 5. maddeleri ile 2002/2
sayılı “Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği”nin ilgili hükümleri uyarınca
yapılan inceleme sonucu düzenlenen 22.9.2008 tarih ve 2008-3-19/MM-08-AİÇ sayılı
Menfi Tespit/Muafiyet Ön İnceleme Raporu, 23.9.2008 tarih ve REK.0.07.00.00-
130/207 sayılı Başkanlık Önergesi ile 08-56 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek
karara bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor'da; Paşabahçe Cam Sanayi ve Ticaret
A.Ş.’nin “Cam Tuğla ve Cam Parke Sirküleri”ne muafiyet tanınması talebine ilişkin 40
olarak, başvuru konusu anlaşmanın;
- Cam parke pazarı açısından 2002/2 sayılı Tebliğ kapsamında sağlanan muafiyetten
yararlandığı,
- Cam tuğla pazarı açısından 2002/2 sayılı Tebliğ’deki pazar payı eşiğinin geçilmesi
nedeniyle aynı Tebliğ’in sağladığı muafiyetten yararlanmadığı ancak anılan
anlaşmaya 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesi uyarınca 3 yıl süreyle bireysel muafiyet
verilmesinin
uygun olacağı sonucuna ulaşıldığı ifade edilmiştir. 50
08-56/893-354
2
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. Taraflar
H.1.1. Paşabahçe Cam Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Paşabahçe)
Paşabahçe, Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş. (Şişecam) bünyesinde faaliyet gösteren bir
şirkettir. Şişecam, Türkiye İş Bankası A.Ş. tarafından 1935 yılında kurulmuştur. İş
Bankası Şişecam hisselerinin %(…)’lik kısmının sahibidir ve şirket yönetiminde 60
kontrolü elinde tutmaktadır.
Ortaklık yapısına Tablo 1’de yer verilen Paşabahçe, Türkiye’de çok çeşitli cam
ürünlerinin üretim ve pazarlamasını gerçekleştirmektedir.
Tablo 1: Paşabahçe’nin Ortaklık Yapısı
Pay Sahibi Pay Oranı (%)
Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş. (…..)
Cam Pazarlama A.Ş. (…..)
Trakya Cam Sanayii A.Ş. (…..)
Anadolu Cam Sanayii A.Ş. (…..)
Soda Sanayii A.Ş. (…..)
Diğer (…..)
TOPLAM 100,000
Paşabahçe’nin yönetim kurulu üyeleri; Azmi Taner Uz (Başkan), İbrahim Babayiğit
(Başkan V.), Asuman Akman, Abdurrahman Hilmi Acerol, Cavit Ustaoğlu, Özgün
Çınar ve Hasan Kimya Bolat’tan oluşmaktadır. 70
Paşabahçe’nin 2005-2007 yıllarına ilişkin toplam cirosuna ve cam tuğla ve cam parke
ürünlerinden elde edilen ciroya Tablo 2’de yer verilmektedir.
Tablo 2: Paşabahçe’nin 2005-2007 Yılı Ciroları (YTL)
Yıllar 2005 2006 2007
Toplam Ciro (YTL) (…..) (…..) (…..)
Cam Tuğla’dan Elde Edilen Ciro (YTL) (…..) (…..) (…..)
Cam Parke’den Elde Edilen Ciro (YTL) (…..) (…..) (…..)
H.1.2. Yeniden Satıcılar
Paşabahçe tarafından üretilen “Lara” markalı cam tuğla ve cam parke ürünlerini
satan yeniden satıcılar Türkiye’nin pek çok ilinde faaliyet göstermektedirler. 2008 80
yılına kadar yetkili satıcı olarak faaliyet gösteren teşebbüsler 2008 yılından itibaren
Paşabahçe tarafından hazırlanılan “sirküler” çerçevesinde faaliyetlerine devam
etmektedir.
H.2. İlgili Pazar
H.2.1. İlgili Ürün Pazarı
08-56/893-354
3
Bildirim konusu ürünler “Cam Tuğla” ve “Cam Parke” olup, bu ürünlerin Türkiye’de
Paşabahçe dışında üreticisi bulunmamaktadır. Pazardaki diğer satışlar ithalat yoluyla 90
gerçekleştirilmektedir.
Cam tuğla ve cam parke ürünleri binaların iç ve dış mekanlarında inşa, yapı,
dekorasyon, ayrım gibi amaçlarla kullanılmaktadır. Cam tuğla binalarda ayırıcı bir
duvar örmek için kullanılırken cam parke binaların taban veya tavanlarının estetik
tasarımında kullanılmaktadır. Buradan, iki ürünün tüketicilerin ihtiyaçları
doğrultusunda farklı amaçlar için kullanıldığı anlaşılmaktadır.
Cam tuğla ürünleri binaların ve merdiven boşluklarının cam ile örülmesinde, balkon
korkuluklarında, iç mekanlarda yer alan ayırıcı (seperatör) duvarlarda, ışıklıklar ve
bodrum pencerelerinde ve benzeri yerlerde kullanılmaktadır. Bu ürünün yerine 100
kullanılabilecek alternatif ürünler ise betonarme duvar, alçıpan duvar, alüminyum
doğrama, laminant paneller olarak sıralanabilir. Ancak tüketicilerin bu ürünler yerine
cam tuğla kullanmalarında etkili olan en önemli özellikler ise cam tuğlanın ısı ve ses
yalıtımı sağlaması, hırsızlık ve yangına karşı koruma sağlaması, diğerlerine göre
daha fazla estetik değere sahip olması ve güneş ışığını geçirerek aydınlatma
sağlaması olarak sıralanabilir.
Cam parke ise ışık geçişine izin verirken net görüntüyü engelleyerek gizlilik sağlayan
döşemelerin yapımında kullanılan bir yapı elemanıdır. Bu özelliği nedeniyle cam
parke ev ve işyerlerinde mekanlara ışık ve şıklık kazandırmak amacıyla zemin 110
döşemesinde kullanılmaktadır. Bu ürün asma ve bodrum katlar, ışıklıklar, karanlık
koridor ve sahanlık döşemelerinde özel çözüm gerektiren mekanların kapatılmasında
kullanılabilecek işlevsel ve dekoratif bir üründür.
Bildirim konusu “Cam Tuğla” ve “Cam Parke” ürünlerinin tüketicilerin gözünde
kullanım alanları açısından ayrıldıkları, bu nedenle farklı iki pazar olarak ele alınması
gerektiği kanaatine varılmıştır. Benzer şekilde “Cam Tuğla” ve “Cam Parke”
ürünlerine alternatif olan ürünlerin ise, bu ürünlerin aydınlatma gibi özel çözüm
gerektiren yerler için kullanıldığı dikkate alınarak, bu ürünlerin ayrı bir pazar
oluşturduğu kanaatine varılmıştır. Dolayısıyla dosya konusu işlem için ilgili ürün 120
pazarları “Cam Tuğla Pazarı” ve “Cam Parke Pazarı” olarak tanımlanmıştır.
H.2.2. İlgili Coğrafi Pazar
Sözleşme konusu ürünler bakımından satış, dağıtım ve pazarlama faaliyetlerine
ilişkin şartların bölgesel bir farklılık göstermediği göz önüne alınarak, ilgili coğrafi
pazar “Türkiye” olarak belirlenmiştir.
H.3.Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
130
H.3.1. Paşabahçe’nin Satış ve Pazarlama Sistemi
Dosya mevcudu bilgilerden, 16.4.2007 tarihinden önce cam tuğla ve cam parke
ürünlerinin üretimini Paşabahçe gerçekleştirirken satışının Şişecam Grubu
bünyesinde bulunan Trakca Cam Sanayi A.Ş. tarafından gerçekleştirildiği, bu tarihten
sonra ise Paşabahçe’nin cam tuğla ve cam parke ürünlerinin satış ve pazarlama
faaliyetlerine başladığı, devir işleminden sonra Paşabahçe’nin söz konusu ürün
grupları için gerekli satış ve pazarlama bilgisine sahip olmaması nedeniyle daha
08-56/893-354
4
önceki uygulamaların korunmasına ve gerekli görüldüğü takdirde ileride
değiştirilmesine karar verildiği anlaşılmaktadır. 140
22.7.2004 tarih ve 04-48/641-160 sayılı Kurul kararında; Trakya Cam ile yetkili
satıcılar arasında akdedilen sözleşmelerin 2002/2 sayılı Tebliğ kapsamında grup
muafiyetinden yararlandığına hükmedilmiştir.
Dosya konusu başvuruda Paşabahçe tarafından akdedilen sözleşmelerin 2008 yılının
başı itibarıyla sonlandırıldığı, bu tarihten itibaren başvurunun ekinde yer verilen
“sirküler” şartları çerçevesinde satışların gerçekleştirileceği ifade edilmiştir. Bu
noktada Paşabahçe tarafından uygulanmakta olan sirkülerin değerlendirilmesi
gerekmektedir. 150
H.3.2. Sirküler
Paşabahçe tarafından 2008 yılının başından itibaren uygulanmaya başlanan
4.1.2008 tarih ve CTP-2008-1 sayılı sirküler ile Paşabahçe’nin “LARA” markasıyla
satışa sunduğu cam tuğla ve cam parke ürünlerinin satış koşulları belirlenmektedir.
Söz konusu sirkülerde, Rekabet Kurulu tarafından 2002/2 sayılı Tebliğ’den
yararlandığına karar verilen önceki anlaşmaların aksine, rakip ürünlerin
satılmamasına veya üretilmemesine yönelik bir hüküm bulunmamaktadır. Sirküler ile
getirilen yeni sistem yetkili satıcılık sistemine son vererek Paşabahçe’nin kendisinden 160
cam tuğla ve cam parke alacak teşebbüslere ürünlerini hangi şartlar çerçevesinde
satacağını düzenlemektedir.
Paşabahçe tarafından yayınlanan sirküler incelendiğinde sirkülerin 3. maddesinde
satılacak ürünlerin özellikleri, 5. maddesinde satış şartları ve fiyatları, 6. maddesinde
cam tuğla ve cam parke için uygulanacak prim oranları ve proje teşvik primleri, 7.
maddesinde teslim şartları, 8. maddesinde ödemelerin ne şekilde yapılacağı ve 9.
maddesinde ise ödemelerin yapılmaması durumunda ne olacağı bilgileri yer
almaktadır. Söz konusu hükümler değerlendirildiğinde sirküler ile birlikte cam tuğla ve
cam parke pazarlarının, münhasır bayiliklerin sonlandırılması nedeniyle, daha 170
rekabetçi bir yapıya kavuşacağı iddia edilebilir.
Ancak sirkülerin 6. maddesinde yer verilen prim sistemin bu tür sistemlerin bazı
durumlarda nihai satıcılar üzerinde rekabet etmeme yükümlülüğü içeren anlaşmalara
benzer etkilerinin bulunması nedeniyle incelenmesi gerekmektedir. Söz konusu prim
sisteminin piyasadaki etkisini ölçmek amacı ile Paşabahçe’nin cam tuğla ve cam
parke ürünlerini satan nihai satıcılara anket uygulanmıştır.
H.3.2.1. Sirkülerde Yer Verilen Prim Sistemi
180
Sirkülerin 6. maddesinde cam tuğla ve cam parke ürünleri için uygulanacak prim
sistemi anlatılmaktadır. Söz konusu maddenin cam tuğla için olan bölümü aşağıdaki
gibidir;
“6.1. CAM TUĞLA İÇİN;
Alıcı’nın aylık şeffaf ve renkli cam tuğla alımları toplamına aşağıdaki kademelere
göre cam tuğla aylık miktar primi bir sonraki ayın başında fatura istenerek cari
hesaptan düşülmek suretiyle uygulanır:
08-56/893-354
5
Aylık Alım Miktarı (Adet) Prim Oranı (%) 190
2.000 – 3.999 2
4.000 – 5.999 4
6.000 ve üzeri 6
Bunun yanında Alıcı’nın yıllık şeffaf ve renkli cam tuğla alımları toplamında, yıllık
150.000 adet ve üzeri alım yapan Alıcı’ya ilave %4 cam tuğla yıllık miktar primi
uygulanacaktır.
Bu prim ise yıl sonunda Alıcı’nın yıl içinde yapmış olduğu tüm alımlar için hak edildiği
yılın son gününe ait fatura istenerek cari hesaptan düşülmek suretiyle uygulanır”
200
Cam parke ürünleri için verilecek prim oranlarına sirkülerin 6.2. bölümünde aşağıdaki
şekilde yer verilmektedir;
“6.2. CAM PARKE İÇİN
Alıcı’nın aylık cam parke alımları toplamına aşağıdaki kademelere göre cam parke
aylık miktar primi bir sonraki ayın başında fatura istenerek cari hesaptan düşülmek
suretiyle uygulanır:
Aylık Alım Miktarı (Adet) Prim Oranı (%)
500 – 999 2 210
1.000 – 1.499 4
1.500 ve üzeri 6”
Anılan sirkülerin 6.3. bölümünde ise cam tuğla ve cam parke ürünlerinin projelerde
kullanılması durumunda uygulanacak “proje teşvik primi”ne yer verilmektedir. Söz
konusu madde aşağıdaki gibidir;
“6.3. CAM TUĞLA VE CAM PARKE PROJE TEŞVİK PRİMİ”
Cam Tuğla ve Cam Parke alımlarına ait Proje Teşvikler yapılacak tek alımlarda
geçerli olacak ve aylık satış miktarının dışında tutulacaktır. Ancak yıllık prime dahil 220
edilecektir.
Alıcı’nın aşağıda belirtilen bilgi ve belgeleri sağlaması ve tek alım olarak aşağıdaki
kademelere girmesi halinde proje teşvik primi tahakkuk ettirilecektir.
Cam Tuğla İndirim Kademeleri:
Proje Alım Miktarı (Adet) Prim Oranı (%)
6.000 – 9.999 8
10.000 – 14.999 10
15.000 ve üzeri 15
230
Cam Parke İndirim Kademeleri
Proje Alım Miktarı (Adet) Prim Oranı (%)
1.000 – 1.999 8
2.000 – 2.499 10
2.500 ve üzeri 15”
Yukarıda yer verilen prim sisteminin nasıl belirlendiğine ilişkin dosya mevcudunda yer
alan Paşabahçe’den gelen cevabi yazıdan;
08-56/893-354
6
-Paşabahçe’nin cam tuğla ve cam parke ürünlerinin satış ve pazarlama hizmetlerinde
birikim sahibi olmadığı, 240
- Geçmişte söz konusu ürünlerin satış ve pazarlamasının Şişecam Grubu bünyesinde
bulunan Trakya Cam tarafından yapıldığı,
- Satış ve pazarlamanın Paşabahçe’ye geçmesiyle birlikte ilk etapta Trakya Cam’daki
uygulamanın devam ettirilerek piyasanın gözlenmesi, ihtiyaç duyulması halinde daha
sonra değiştirilebileceği, neticede toplamda yıllık cam tuğla ve parke cirosunun
%10’unu aşmayacak şekilde prim dağıtılmasının planlandığı,
- Sirkülerdeki prim sisteminin Şişecam grubunun başka bir prim sistemi ile beraber
uygulanmadığının
ifade edildiği anlaşılmaktadır.
250
H.3.3. İndirim Sistemleri
İndirim sistemleri, tüketicilerin tercih seçeneklerini artırdığı, mal veya hizmetleri daha
ucuza satın alabilmelerini sağladığı ve üretimi artırdığı ölçüde tüketici refahını ve
toplam refahı artırmaktadır. Rekabet hukukunun indirim sistemlerine müdahalesinin
arkasında bu uygulamaların ayrımcılık, yıkıcı fiyat, bağlama ya da münhasırlık
benzeri uygulamalara yol açarak tüketici refahına ya da toplumsal refaha zarar
verebileceği düşüncesi yatmaktadır.
Genel olarak piyasaya satışa sunulan mal veya hizmet fiyatlarının, satıcılar 260
tarafından doğrudan ya da dolaylı yollarla düşürülmesine “fiyat indirimi”
denilmektedir. Fiyat indirimleri, tüm müşteriler için geçerli olan liste fiyatlarının aşağı
çekilmesi şeklinde ortaya çıkabileceği gibi, alıcıların belirli şekilde davranması
karşılığında da verilebilmektedir. Alıcıların belirli şekilde davranması karşılığında
verilen bu indirimlere genel fiyat indirimlerinden farklı olarak “indirim sistemleri”
denilmektedir. İndirim sistemlerinde alıcılara getirilen yükümlülük; herhangi bir ürüne
ilişkin belirli bir miktarın satıcıdan alınması şeklinde objektif bir koşul olabileceği gibi,
belirli bir referans dönem içerisinde, alıcının ihtiyaçlarının önemli bir kısmını satıcıdan
almasını öngören bir miktar, ciro ya da pazar payı hedefi, alıcının satıcı dışındaki
hiçbir sağlayıcıdan ürün almamasını öngören bir münhasırlık şartı ya da alıcının satış 270
faaliyetlerine veya satış sonrası faaliyetlere katkı sağlaması gibi başka koşullar da
olabilmektedir.
İndirim sistemlerinin tasnifinde çok sayıda kritere göre sınıflandırmaların yapılması
mümkün olmakla birlikte, şu aşamada sadece mevcut dosya kapsamındaki indirim
sistemlerinin değerlendirilmesi için gerekli olan sınıflandırmalara değinilecektir.
İndirim sistemlerine ilişkin en temel sınıflandırma, indirimin etkili olduğu pazar
sayısına göre yapılmaktadır. Şöyle ki, indirim alıcının tek bir ürüne/pazara ilişkin alım
koşulunu yerine getirmesi şartına bağlanmışsa, bu tür indirimlere “tek ürün indirimleri
(single unit discounts)” denilmektedir. İnceleme konusu dosyada olduğu gibi indirim 280
alıcıların sadece cam tuğla/cam parke ürünündeki alımlarına bağlanmışsa, bir tek
ürün indiriminden bahsedilebilecektir.
İndirim sistemlerinin değerlendirilmesi açısından önem teşkil eden bir diğer
sınıflandırma indirimin kapsamına göre yapılacak bir sınıflandırmadır. Buna göre,
alıcıların indirim hedefini aşmaları halinde hedefin altındaki ve üstündeki tüm alımları
için indirim kazanabildiği indirim sistemlerine “tüm birim indirimleri” (all unit discounts)
ya da “geriye dönük indirimler” (retroactive discounts) denilmektedir. İnceleme
08-56/893-354
7
konusu dosya kapsamındaki indirimler bu açıdan değerlendirildiğinde, alıcıların
indirim hedefine ulaşmaları halinde, yaptıkları tüm alımlar (ilgili aydaki, yıldaki veya 290
proje kapsamındaki) için indirim kazandığı görülmektedir. Dolayısıyla, inceleme
konusu dosya kapsamındaki indirimlerin “geriye dönük indirimler” olduğunu
söylemek mümkündür.
H.3.4. Cam Tuğla, Cam Parke Satıcıları ve İthalatçılarla Yapılan Anket
Çalışmasının Değerlendirilmesi
Paşabahçe’nin piyasadaki gücünün araştırılması ve indirim sisteminin etkisinin
ölçülmesi için 2008 yılından önce Paşabahçe bayisi olan 34 teşebbüse ve büyük yapı
marketlerden Bauhaus İnşaat Malz. ve Ev. Gereçleri Ltd. Şti ile Praktiker Yapı Malz. 300
A.Ş.’ye anket formu gönderilmiştir. Ayrıca Paşabahçe’nin cam tuğla ve cam parke
pazarlarında rakibi olan en büyük 4 ithalatçı teşebbüse anket formu gönderilmiştir.
Bayilere uygulanan anket formları 28 teşebbüs tarafından doldurulup Kurumumuz
adresine gönderilmiştir. Söz konusu anketlerin değerlendirilmesine aşağıda yer
verilmektedir.
H.3.4.1. Cam Tuğla ve Cam Parke Bayileri ile Yapılan Anket Çalışmasının
Değerlendirilmesi
Cam tuğla ve cam parke satıcılarına gönderilen anket formlarında teşebbüslere 5 310
soru sorulmuştur. Sorulardan ilki 2003-2007 yılları arasında Paşabahçe ve diğer
sağlayıcılardan adet ve YTL bazındaki cam tuğla ve cam parke alım değerleridir. Bu
sorunun sorulmasında amaç bayilerin ihtiyaçlarının ne kadarını Paşabahçe’den
karşıladıklarının ve diğer Paşabahçe ürünlerinin toplam satışlar içindeki yerinin
öğrenilmesidir. Anketi cevaplayan teşebbüslerin Paşabahçe’den temin ettikleri cam
tuğla, cam parke ve diğer ürünlere ilişkin bilgiye Tablo 3’te, diğer teşebbüslerden
temin ettikleri cam tuğla ve cam parke ürünlerine ilişkin bilgiye Tablo 4’te yer
verilmektedir.
Tablo 3: Ankete Katılan Bayilerin Paşabahçe’den Gerçekleştirdikleri Alımlar 320
Cam Tuğla (Adet)
Cam Tuğla
(YTL)
Cam Parke
(Adet)
Cam Parke
(YTL)
Diğer Ürünler
(YTL)
Diğer Ürünlerin
Oranı (%)
2003 853.293 1.981.676 17.730 96.538 17.088 0,8
2004 787.315 2.167.314 22.917 94.661 24.639 1,1
2005 774.180 2.406.290 24.436 95.416 24.447 1,0
2006 1.083.651 3.167.900 54.922 244.107 36.827 1,1
2007 1.059.484 3.224.539 62.808 300.279 36.613 1,0
Tablo 4: Ankete Katılan Bayilerin Diğer Teşebbüslerden Gerçekleştirdikleri Alımlar
Cam Tuğla (Adet) Cam Tuğla (YTL) Cam Parke (Adet) Cam Parke (YTL)
2003 126.494 234.168 5.000 13.000
2004 282.224 624.766 10.502 35.311
2005 447.653 1.000.342 8.825 31.127
2006 433.417 977.786 10.000 37.407
2007 346.119 822.864 12.193 47.333
Ankete katılan teşebbüslerin gerçekleştirdikleri cam tuğla ve cam parke satışlarının
yıllar itibarıyla toplamına Tablo 5’te, gerçekleştirilen satışlar içinde Paşabahçe
ürünlerinin payına ise Tablo 6’da yer verilmektedir.
08-56/893-354
8
Tablo 5: Ankete Katılan Bayilerin Toplam Cam Tuğla ve Cam Parke Satışları
Cam Tuğla (Adet) Cam Tuğla (YTL) Cam Parke (Adet) Cam Parke (YTL)
2003 979.787 2.215.844 22.730 109.538
2004 1.069.539 2.772.032 33.419 129.972
2005 1.221.833 3.376.431 33.261 126.543
2006 1.517.068 4.102.010 64.922 281.514
2007 1.405.603 4.033.824 75.001 347.612
330
Tablo 6: Ankete Katılan Bayilerin Toplam Cam Tuğla ve Cam Parke Satışları İçinde Paşabahçe
Ürünlerinin Oranı
Cam Tuğla (Adet %) Cam Tuğla (YTL %) Cam Parke (Adet %) Cam Parke (YTL %)
2003 87 89 78 88
2004 74 78 69 73
2005 63 71 73 75
2006 71 76 85 87
2007 75 80 84 86
Yukarıdaki tablolar değerlendirildiğinde iki önemli sonuç ortaya çıkmaktadır:
1. Satıcıların Paşabahçe’den temin ettikleri cam tuğla ve cam parke dışındaki diğer
ürünlerin Paşabahçe’den yaptıkları toplam alıma oranı oldukça düşük olup %1
civarındadır. Bu durum satıcıların Paşabahçe’ye cam tuğla ve cam parke
dışındaki ürünler için bağlı olmadığını gösterir niteliktedir.
2. Satıcıların cam tuğla ve cam parke satışları içerisinde Paşabahçe’den temin
ettikleri ürünlerin oranı beklendiği gibi yüksektir. Nitekim son beş yılın 340
ortalamalarına bakıldığında bayilerin satışları içerisinde Paşabahçe ürünlerinin
oranı % 70’lerin üzerindedir. Bu oranın yüksekliğinin nedenleri sonraki soruya
verilen cevaplarda ortaya çıkmaktadır.
Ankette sorulan ikinci soru ise bayilerin neden ithal ürünler yerine Paşabahçe
ürünlerini tercih ettikleridir. Bu soruda bayilerden “Kalite”, “Sağlayıcının Mal Tedarik
Kapasitesi”, “Müşteri Talebi”, “Çeşit” ve “Fiyat” değişkenlerinin Paşabahçe tarafından
üretilen ürünleri satmalarında ne kadar etkili olduğunu her bir değişken için sıfırdan
beşe kadar bir değer vermek suretiyle cevaplandırmaları istenmiştir. Ayrıca ithal
ürünler yerine Paşabahçe’nin ürünlerini satmalarının başka nedenleri varsa onların 350
da yazılması istenmiştir. Bu soruya verilen yanıtlar Tablo 7’de özetlenmiştir.
Tablo 7: Ankete Katılan Bayilerin Paşabahçe Ürünlerini Tercih Etme Sebepleri
Faktörler 0 1 2 3 4 5 Ağırlıklı Toplam
Kalite 1 1 0 2 4 18 113
Sağlayıcının Mal Tedarik Kapasitesi 3 0 0 4 3 16 104
Müşteri Talebi 5 1 1 7 3 9 81
Çeşit 9 1 3 8 3 2 53
Fiyat 14 2 3 1 4 2 37
Tablo 7’de yer verilen sonuçlar ışığında bayilerin Paşabahçe’nin cam tuğla ve cam
parke ürünlerini ithal ürünlere tercih etmelerinde Paşabahçe ürünlerinin fiyatının diğer
kriterlere göre en az önemli olduğu, Paşabahçe ürünlerinin kalitesinin ve
Paşabahçe’nin ürün tedarik kapasitesinin ise en önemli nedenler olduğu
anlaşılmaktadır. Nitekim 18 satıcı Paşabahçe ürünlerini bu ürünlerin diğer ürünlere
08-56/893-354
9
kıyasla daha kaliteli olması nedeniyle tercih ettiğini, 16 satıcı ise Paşabahçe’nin 360
ürünlerini istendiği zaman tedarik edebilmesi nedeniyle tercih ettiğini belirtmiştir. Bu
bağlamda satıcıların gözünde cam parke ve cam tuğla ürünlerinin kalitesinin ve
istenildiği zaman ürünlerin satıcıya gönderilebilmesinin ürünün fiyatından daha
önemli olduğu sonucuna varılmıştır.
Yapılan anket çalışmasında sorulan 3. soru ise Paşabahçe ile yeniden satıcı
arasında yetkili satıcılık anlaşması ya da prim (indirim, teşvik) sistemi olmaması
durumunda teşebbüslerin cam tuğla ve cam parke ürünlerinin yüzde kaçını
Paşabahçe’den temin etmeye devam edeceğidir. Bu soruya verilen cevaplarla
Paşabahçe’nin cam tuğla ve cam parke ürünlerinde uyguladığı indirim sistemi hedefi 370
dışında kalan talebin tahmin edilmesi amaçlanmıştır.
Cam tuğla için ankete katılan 15 teşebbüs bu miktarın %100, 2 teşebbüs %80, 1
teşebbüs %65, 3 teşebbüs %50 ve 1 teşebbüs %15 olduğunu belirtmiştir. Geriye
kalan 6 teşebbüsten 3’ü herhangi bir oran açıklayamayacaklarını bildirmiş, 1
teşebbüs artık bu ürünü satmamaları nedeniyle % 0 cevabını vermiş ve 2 teşebbüs
ise Paşabahçe ile çalışmamaları nedeniyle bu tür bir oran vermeyeceklerini ifade
etmiştir. Cam parke için ankete katılan 13 teşebbüs bu miktarın %100, 3 teşebbüs
%80, 3 teşebbüs %50 ve 1 teşebbüs %5 olduğunu belirtmiştir. Geriye kalan 8
teşebbüsten 3’ü herhangi bir oran açıklayamayacaklarını bildirmiş, 3 teşebbüs artık 380
bu ürünü satmamaları nedeniyle %0 cevabını vermiş ve 2 teşebbüs ise Paşabahçe
ile çalışmamaları nedeniyle bu tür bir oran vermeyeceklerini ifade etmiştir.
Yukarıda yer verilen cevaplar değerlendirildiğinde, indirim sistemi olmasa dahi
alımlarının en az %80’ini Paşabahçe’den yapacaklarını ifade eden teşebbüslerin
toplam satışının Paşabahçe’nin toplam satışı içerisindeki oranı yaklaşık %50-%60
civarındadır. Aslında bu sonuç teşebbüslerin alım kararında fiyatın en az etkili olduğu
ikinci sorunun sonucuyla beklendiği gibi uyumludur.
Anketin 4. sorusunda ise Paşabahçe ile bayileri arasında herhangi bir yetkili satıcılık 390
anlaşması olup olmadığı sorulmuştur. 4. soruya verilen cevaplara Tablo 8’de yer
verilmektedir.
Tablo 8: Yıllar İtibarıyla Paşabahçe ile Yetkili Satıcılık Anlaşması Olan Bayi Sayısı
Yıllar Anlaşması Olan Teşebbüs Sayısı
2003 (…..)
2004 (…..)
2005 (…..)
2006 (…..)
2007 (…..)
Toplam Bayi Sayısı (…..)
Yukarıda yer verilen Tablo incelendiğinde, Paşabahçe ile aralarında herhangi bir
anlaşma bulunmayan Bauhaus ve Praktiker haricinde, ankete cevap veren 28
teşebbüsten 25’inin 2007’de Paşabahçe ile yeniden satıcılık anlaşması olduğu
görülebilir. Ancak anketin Paşabahçe’nin en son bayi listesinde yer verilen
teşebbüslere gönderildiği dikkate alındığında, 4. sorudan son 5 yılda Paşabahçe’nin 400
sözleşme akdettiği teşebbüs sayısında bir artış yaşandığı yönünde bir çıkarım
yapılması doğru olmayacaktır.
08-56/893-354
10
Anketin 5. sorusunda ise teşebbüslere cam tuğla ve cam parke sektörünün en büyük
sorunlarının ne olduğu sorulmuştur. Bu bölümde teşebbüslerden gelen çok çeşitli
cevaplar mevcut olup bunlardan en sık tekrarlananlara aşağıda yer verilmiştir.
- Sektörde reklamın az olması nedeniyle tüketicilerin ürün hakkında yeterli bilgi sahibi
olmaması,
- Cam tuğla ve cam parke ürünlerine alternatif olan ürünlerin fiyatının (örneğin tuğla)
çok düşük olması nedeniyle satışların yüksek hacimli gerçekleşmemesi, 410
- Ürün çeşitliliğinin az olması,
- İthal ürünlerin düşük fiyatla satılması,
- Yapı marketlerde düşük fiyatlı ürünlerin satılması,
- Ürünün standart olması nedeniyle değişik projelere uygulanamaması,
- Nakliye maliyetlerinin yüksek olması.
H.3.4.2. Cam Tuğla ve Cam Parke İthalatçılarıyla Yapılan Anket Formlarının
Değerlendirilmesi
Cam tuğla ve cam parke ürünlerini ithal eden ve Paşabahçe’nin bu pazarlardaki en 420
büyük rakipleri olan Çatı Yapı Ürünleri A.Ş. (Çatı Yapı), Önenler Ltd. Şti. (Önenler),
Seba Dekorasyon Malzemeleri Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Seba) ve Yorsan Cam Ticaret
ve Sanayi A.Ş.’ye (Yorsan) gönderilen anket formunda sorulan sorulara aşağıda yer
verilmektedir;
“1. Şişecam grubu tarafından üretimi ve dağıtımı yapılan cam tuğla ve cam parkeye
ilişkin toptan satışlar sizin satışlarınızı nasıl etkiliyor? Örneğin Şişecam tarafından
uygulanan prim sistemi ya da diğer ticari stratejilerin pazardaki rekabete etkisi
nasıldır?
2. Sizin satışlarınızı etkileyen en önemli unsur nedir? 430
3. Cam parke ve cam tuğla pazarındaki en önemli sorunlar nelerdir?
4. 2003, 2004, 2005, 2006 ve 2007 yılları için cam tuğla ve cam parke için ayrı ayrı
olmak üzere satış tutar ve miktarları nelerdir?”
İlk soruya verilen yanıtlarda (……..) ve (……..) Paşabahçe’nin uygulamalarından
etkilenmediklerini, (……..) ve (……..) ise etkilendiklerini belirtmişlerdir. (……..),
Paşabahçe’nin uygulamalarından etkilenmemesinin nedenini Paşabahçe ile aynı
seviyede rekabet etmemeleri olarak açıklarken (……..) etkilenmeme nedenini faaliyet
alanlarının Paşabahçe ile farklı olması olarak açıklamıştır. (……..), Paşabahçe’nin
uygulamalarından piyasada oluşmuş fiyat yapısını bozması nedeniyle etkilendiklerini, 440
(……..) ise söz konusu uygulamaların kendi satışlarını kısıtlamak suretiyle
faaliyetlerini etkilediğini ifade etmiştir.
Cam parke ve cam tuğla satışlarını etkileyen en önemli unsurun sorulduğu ikinci
soruya verilen yanıtlar ise USD/YTL paritesi, enerji fiyatları, fiyat, kalite, TSE
belgesinin gerekliliği ve tüketicinin bilinç düzeyinin az olması şeklinde sıralanmıştır.
Cam parke ve cam tuğla pazarlarındaki en önemli sorunların ise Paşabahçe’nin
vade, prim ve fiyat politikası, küçük ve kalitesiz atölyelerin varlığı ve nitelikli montaj
uygulatıcılarının olmaması olarak açıklanmıştır. 450
08-56/893-354
11
Ankete katılan cam parke ve cam tuğla ithalatçılarının 2003-2007 yılları arasında
gerçekleştirdikleri cam tuğla satışlarına ilişkin bilgilere Tablo 9’da, cam parke
satışlarına ilişkin bilgilere ise Tablo.10’da yer verilmektedir.
Tablo 9: Ankete Katılan İthalatçılar Tarafından Gerçekleştirilen Cam Tuğla Satışları
Seba Önenler Çatı Yapı Yorsan Toplam
Miktar Değer Miktar Değer Miktar Değer Miktar Değer Miktar Değer
2003 (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….)
2004 (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….)
2005 (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….)
2006 (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….)
2007 (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….)
Tablo 10: Ankete Katılan İthalatçılar Tarafından Gerçekleştirilen Cam Parke Satışları
Seba Önenler Çatı Yapı Yorsan Toplam
Miktar Değer Miktar Değer Miktar Değer Miktar Değer Miktar Değer
2003 (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….)
2004 (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….)
2005 (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….)
2006 (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….)
2007 (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….) (…….)
Yukarıda yer verilen tablolardan da görülebileceği üzere ankete katılan 460
teşebbüslerden özellikle (…….), (…….) ve (…….) tuğla pazarında, (…….) ise cam parkede
(…….)’den sonra pazarın en önemli oyuncuları konumundadırlar.
H.3.5. Prim Sisteminin Değerlendirilmesi
Herhangi bir indirim sisteminin alıcılar üzerinde sadakat artırıcı bir etki gösterebilmesi
için, öncelikle indirim sisteminde öngörülen alım hedeflerinin alıcıların referans
dönemdeki toplam ihtiyaçlarına yakın olması gerekmektedir. Zira, indirim hedefinin
herhangi bir alıcının referans dönem içerisindeki toplam talebinin çok altında kalması
halinde alıcı her durumda hedef miktarı satın alacağı için, indirimin alıcıyı daha fazla 470
ürün almaya teşvik etmesi mümkün değildir. Benzer şekilde indirim hedefinin alıcının
referans dönemdeki ihtiyacının çok üzerinde belirlenmesi halinde ise, alıcı referans
dönem boyunca hedefe ulaşamayacağını düşüneceği için indirim sistemi yine etkisiz
kalacaktır. Paşabahçe tarafından uygulanan indirim sisteminin öncelikle bu
çerçevede değerlendirilmesi gerekmektedir. Ayrıca, yapılacak değerlendirmelerin
ürün bazında yapılması cam tuğla ve cam parke ürünlerinin ayrı pazarlar teşkil
etmesi nedeniyle daha doğru olacaktır.
H.3.5.1. Anket Çalışması Çerçevesinde Cam Tuğla Alımlarının İncelenmesi
480
Sirkülerde yer alan prim sistemi aşağıdaki gibidir:
Aylık Alım Miktarı (Adet) Prim Oranı (%)
2.000 – 3.999 2
4.000 – 5.999 4
6.000 ve üzeri 6
Bunun yanında, yıllık 150.000 adet ve üzeri alım yapan alıcıya ilave %4 cam tuğla
yıllık miktar primi verilmektedir.
08-56/893-354
12
Paşabahçe’den cam tuğla ve cam parke alan teşebbüslerle yapılan anket
çalışmasının sonuçları ışığında, Paşabahçe tarafından üretilen cam tuğla ürünlerini
satan teşebbüslerin yıllık alım miktarlarının 3 farklı aralıkta yoğunlaştıklarını
söylemek mümkündür. Buna göre ilk aralıkta yıllık alımları yaklaşık 30.000’den az 490
olan teşebbüsler, ikinci aralıkta yıllık alımları 44.000 – 70.000 aralığında gerçekleşen
teşebbüsler ve üçüncü aralıkta ise yıllık alımları 140.000 ve üzeri olan teşebbüsler
yer almaktadır. Yıllık satışlara göre ankete katılan teşebbüslerin sınıflandırılmasına
daha detaylı bir biçimde Tablo 11’de yer verilmektedir.
Tablo 11: Ankete Katılan Teşebbüslerin Cam Tuğla Alımlarının Yıllık Bazda Sınıflandırılması
Alım Aralığı Teşebbüs Sayısı Artış Birimi
Hiç Satmayan 7 0
Yılda 12.000 Altı 7
Yılda 12.000 - 19.999 2
Yılda 20.000 - 27.999 2
Yılda 28.000 - 35.999 1
Yılda 36.000 - 43.999 0
Yılda 44.000 - 51.999 2
Yılda 52.000 - 59.999 1
Artış: 8.000 Adet
Yılda 60.000 - 75.999 1
Yılda 76.000 - 91.999 0
Yılda 92.000 - 107.999 1
Yılda 108.000 – 123.999 0
Yılda 124.000 – 139.999 0
Artış: 16.000 Adet
Yılda 140.000 ve üzeri 4
Paşabahçe tarafından uygulanacak prim sistemine göre aylık alım miktarı 2.000 –
3.999 arasında olan teşebbüslere %2, aylık alım miktarı 4000 – 5.999 arasında olan
teşebbüslere %4 ve aylık alım miktarı 6.000 ve üzeri olan teşebbüslere ise %6 prim 500
verilecektir. Söz konusu miktarların yıllık alım miktarı bazında yaklaşık değerleri, kaç
teşebbüsün hangi orandaki primden yararlanacağı ve bu teşebbüslerin toplam
satışlar içindeki payı Tablo 12’de sunulduğu gibi özetlenmiştir.
Tablo 12: Ankete Katılan Teşebbüslerin Yıllık Alımları Bazında Hangi Orandaki Primden
Yararlanabilecekleri
Yıllık Satış (Adet) Aylık Ortalama Prim Oranı (%)
Yararlanan
Teşebbüs Sayısı
Toplam Satışlar
İçindeki Payı (%)
24.000 – 47.999 2 4 14
48.000 – 71.999 4 1 6
72.000 ve üzeri 6 5 72
Tablo 12’den görüldüğü üzere; alımların %14’ünü gerçekleştiren teşebbüsler %2’lik,
alımların %6’sını gerçekleştiren teşebbüsler %4’lük ve alımların %72’sini
gerçekleştiren teşebbüsler ise %6’lık prim oranından yararlanacaktır. Bir prim 510
oranından yararlanan teşebbüsler tarafından gerçekleştirilen alımlar ise toplam
alımların %92’sine tekabül etmektedir. Ancak prim sisteminden yararlanan teşebbüs
sayısı ise sadece 10’dur. Bu çelişki toplam alımların yaklaşık %721sinin sadece 4
teşebbüs tarafından yapılmasından kaynaklanmaktadır. 22 teşebbüs ise satışların
1 Bu rakam anket verisine dayanmaktadır. Paşabahçe’den alınan 2007 yılı satış verilerine göre ise %60
civarındadır.
08-56/893-354
13
ancak %20’sini karşılayabilmektedir. Dolayısıyla indirim sisteminin teşebbüslerin
ancak üçte birinde etkili olabileceği söylenebilir. Ancak gerçekte bu değer daha da
düşük olmalıdır. Zira bir teşebbüsün toplam alımları yıllık 150.000 adetin çok
üzerinde iken birçok teşebbüsün ise indirim sisteminden yararlanabilmek için
alımlarını toplulaştırması gerekmektedir.
520
Ankete katılan teşebbüslerle yapılan görüşmelerde, Paşabahçe’den cam tuğla
alımlarının müşteri tercihlerine göre farklılık göstermesine karşın alım sıklıklarının
alım miktarına bağlı olarak değiştiği anlaşılmıştır. Örneğin büyük alım yapan bir
teşebbüs her ay düzenli olarak alım yaparken az miktarda alım yapan teşebbüsler
yılda 2 ya da 3 defa mal aldıklarını ifade etmişlerdir. Burada amaç alım gücü düşük
olan teşebbüslerin taleplerini biriktirerek indirim sisteminden yararlanıp
yararlanmamalarının ne derece önemli olduğunu ortaya koymaktır. Teşebbüslerin
çoğu stok maliyeti yüzünden “indirim sisteminin bir üst basamağına çıkmak” gibi bir
motivasyondan ziyade müşteri talebine göre sipariş verdiklerini ifade etmişlerdir. Söz
konusu veri dikkate alınarak yapılacak bir hesaplamada ise aşağıdaki sonuçlara 530
ulaşılmaktadır.
Tablo 13: Ankete Katılan Teşebbüslerin Alım Sıklıkları Göz Önüne Alındığında Hangi Orandaki
Primden Yararlanabilecekleri
Aylık Ortalama
Prim Oranı (%)
Yararlanan
Teşebbüs Sayısı
Toplam Satışlar
İçindeki Payı (%)
2 3 4
4 7 22
6 5 72
Tablo 13’te yer verilen değerler Tablo 12’de yer alan veriler ışığında
değerlendirildiğinde, ankete katılan teşebbüslerden %2 ve %0 oranında prim
alanların bir üst dilime geçmek için alımlarını toplulaştırdığı iddia edilebilir. %4 prim
alan teşebbüslerin ise %6’lık primden yararlanmak için herhangi bir güdüleri
bulunmamaktadır. Zira Raportörlerce yapılan görüşmelerden %6’lık dilime girmenin 540
getirisi ile stokta mal tutmanın maliyetinin birbirine yakın olduğu, bu nedenle yüksek
alım yapmaktan kaçındıklarının ifade edildiği anlaşılmıştır.
Sirkülere göre yıllık alımları 150.000 adetten fazla olan teşebbüslere ilave %4 prim
uygulanacaktır. Ankete göre yıllık 150.000 adet cam tuğla satan teşebbüs sayısı ise
4 olup bunların toplam satışlar içindeki payı ise yaklaşık %72’dir. Yıllık alımları
150.000 adet cam tuğlaya en fazla yaklaşan teşebbüsün alımları ise 95.164’tür.
Sirkülerin 5. maddesinde cam tuğla ürününün satış şartları ve fiyatları
düzenlenmektedir. Buna göre 1 kamyon / 10 palet mala tekabül eden 3.600 adet cam 550
tuğladan az alım yapılması durumunda alıcının malı fabrikadan gelip kendisinin
teslim alması gerektiği, diğer durumda ise malın alıcının belirteceği adrese
Paşabahçe tarafından teslim edileceği ifade edilmektedir. Teşebbüslerin cam tuğla
alımlarının ayda bir gerçekleştirdikleri varsayımı altında, cam tuğla alımlarında
nakliye maliyetine katlanılmaması için yıllık en az 43.600 adet cam tuğla alınması
gerekmektedir. Söz konusu miktar anket çalışmasının sonuçları çerçevesinde
incelendiğinde, alımların yaklaşık %13’ünün bu miktardan az gerçekleştiği görülebilir.
Teşebbüslerin cam tuğla alımlarını iki ayda bir gerçekleştirdikleri varsayımı altında
ise, cam tuğla alımlarında nakliye maliyetine katlanılmaması için yıllık en az 21.600
adet cam tuğla alınması gerekmektedir. Söz konusu miktar yapılan ankete verilen 560
08-56/893-354
14
cevaplar çerçevesinde incelendiğinde, alımların yaklaşık %8’inin bu miktardan az
gerçekleştiği görülebilir. Teşebbüslerin alım sıklıklarını hem prim oranına hem de
taşıma maliyetine göre belirlemeleri durumunda ise söz konusu oranların daha da
azalacağı söylenebilir. Bu nedenle sirkülerin 5. maddesinde yer verilen hükmün
yeniden satıcıların alımlarını toplulaştırmak suretiyle ulaşım maliyetlerini azaltan bir
hüküm olduğu kanaati oluşmuştur. Böylelikle nakliye maliyetine katlanmayan yeniden
satıcıların daha uygun fiyatlarla cam tuğla satabilmelerinin önü açılmaktadır.
Sonuç olarak yapılan anket çalışması çerçevesinde cam tuğla pazarında Paşabahçe
tarafından uygulanan prim sisteminin Paşabahçe satışlarının yaklaşık yarısını prim 570
sisteminden yararlansa dahi etkilemediği çünkü alımlarda fiyatın en az önemli faktör
olarak ortaya çıkması ve teşebbüslerin indirim sistemi olmasa dahi alımlarının büyük
çoğunluğunu Paşabahçe’den yapacaklarına dair açıklamaları göz önüne alındığında;
indirim sisteminin pazarın yaklaşık %45’ini oluşturan ithal alım yapan teşebbüsleri
cezbetmediği, sistemin en çok satış yapan teşebbüsleri ödüllendirdiği
çıkarsanmaktadır.
H.3.5.2. Anket Çalışması Çerçevesinde Cam Parke Alımlarının İncelenmesi
Anket çalışması sonucunda elde edilen veriler ışığında, 2007 yılında cam parke 580
ürünlerini Paşabahçe’den alan teşebbüslerin yıllık alımlarının 3 farklı aralıkta
yoğunlaştıklarını söylemek mümkündür. Buna göre ilk kategoride yıllık alımları
yaklaşık 1.000 adetten az olan teşebbüsler, ikinci grupta yıllık alımları 2.000-5000
arasında olan teşebbüsler ve üçüncü grupta ise yıllık alımları 10.000 ve üzeri olan
teşebbüsler yer almaktadır. Teşebbüslerin 2007 yılı alımları baz alınarak hazırlanılan
tabloya aşağıda yer verilmektedir.
Tablo 17: Ankete Katılan Teşebbüslerin Cam Parke Satışlarının Yıllık Bazda Sınıflandırılması
Satış Aralığı Teşebbüs Sayısı
Hiç Satmayan 15
Yılda 0 - 500 1
Yılda 500 – 999 3
Yılda 999 – 1.499 0
Yılda 1.500 - 1999 1
Yılda 2.000- 4.999 4
Yılda 5.000 – 9.999 1
Yılda 10.000 ve üzeri 2
Paşabahçe tarafından uygulanacak prim sistemine göre aylık cam parke alım miktarı 590
500 – 999 arasında olan teşebbüslere %2, aylık alım miktarı 1.000 – 1.499 arasında
olan teşebbüslere %4 ve aylık alım miktarı 1.500 ve üzeri olan teşebbüslere ise %6
prim verilecektir. Söz konusu miktarların yıllık satış miktarı bazında yaklaşık
değerleri, kaç teşebbüsün hangi orandaki primden yararlanacağı ve bu teşebbüslerin
toplam satışlar içindeki payı Tablo 18’de sunulduğu gibi özetlenmiştir.
Tablo 18: Ankete Katılan Teşebbüslerin Yıllık Alımları Bazında Hangi Orandaki Primden
Yararlanabilecekleri
Yıllık Alım (Adet) Aylık Ortalama Prim Oranı (%)
Yararlanan
Teşebbüs Sayısı
Toplam Satışlar
İçindeki Payı (%)
6.000 – 11.999 2 2 26
12.000 – 17.999 4 2 48
08-56/893-354
15
18.000 üzeri 6 0 0
Öncelikle belirtilmesi gereken, yukarıda yer verilen tablolar incelendiğinde oldukça 600
fazla sayıdaki teşebbüsün Paşabahçe’nin prim sisteminden hiçbir şekilde
yararlanamayacağı veya hiçbir teşebbüsün belirlenen prim sisteminin tavan oranı
olan %6 primi alamayacağı sonucunun çıkartılmaması gerektiğidir. Söz konusu
durumun nedeni ankete katılan teşebbüslerden alınan yıllık satış miktarları ile aylık
hesaplanan prim oranlarının yıllık tahmini değerlerinin karşılaştırılmasından
kaynaklanmaktadır. Hâlbuki yıllık alım miktarı en az 1.500 cam parke ve üzerinde
olan teşebbüslerin sayısı 8 olup bu teşebbüslerin gerçekleştirdikleri alımlar yıllık
alımların yaklaşık %92’sini oluşturmaktadır. Bu nedenle teşebbüslerle anket
sonrasında Raportörlerce yapılan görüşmelerde cam parke alım sıklıklarının ne
olduğu sorulmuştur. Teşebbüslerin alım sıklıklarına ilişkin verdikleri bilgiler 610
çerçevesinde hazırlanılan tabloya aşağıda yer verilmektedir.
Tablo 19: Ankete Katılan Teşebbüslerin Yıllık Alımları Bazında Hangi Orandaki Primden
Yararlanabilecekleri
Aylık Ortalama
Prim Oranı (%)
Yararlanan
Teşebbüs Sayısı
Toplam Alımlar
İçindeki Payı (%)
2 4 25
4 1 15
6 2 48
Tablo 19’daki bilgiler ışığında Paşabahçe’den yapılan alımların yaklaşık %48’inin bir
prim oranından yararlandığı ve satışların neredeyse yarısını gerçekleştiren 2
teşebbüs dışındaki teşebbüslerin ise en yüksek prim oranından yararlanamadıkları
söylenebilir. Bu haliyle indirim sisteminin etkin olduğu teşebbüs sayısı 7’de
kalmaktadır. 620
Sirkülerin 5. maddesinde cam parke ürününün satış şartları ve fiyatlarının ne olacağı
düzenlenmektedir. Buna göre 5.400 adet cam parkeden az alım yapılması
durumunda alıcının fabrikadan malı gelip kendisinin teslim alması gerektiği, bu
miktarın üzerindeki alımların ise alıcının belirteceği adrese Paşabahçe tarafından
teslim edileceği ifade edilmiştir. Cam parke ürünlerinin yeniden satıcılar arasındaki
dağılımı incelendiğinde, yıllık 5.400 adetten az alım yapan 9 teşebbüs olduğu ve bu
teşebbüslerin satışlarının toplam satışların %26’sını oluşturduğu görülmektedir.
Ayrıca, ankete katılan teşebbüslerle yapılan görüşmelerde cam parke pazarının 630
oldukça küçük bir pazar olması nedeniyle cam parke alımlarının sınırlı olduğu ifade
edilmiştir. Teşebbüslerin bir kısmı ise cam tuğla alımıyla birlikte cam parke aldıklarını
ve cam parke ve cam tuğlanın aynı kamyonda gelmesi nedeniyle nakliye masrafına
katlanmadıklarını belirtmiştir. Hem prim oranları hem de nakliye masrafı dikkate
alındığında, sirküler ile birlikte yıllık cam parke alım miktarı en az 1.500 adet olan
teşebbüslerin yıllık alımlarını sirkülerde yer verilen indirimlerden yararlanmak için belli
bir aya toplayacakları veya cam parke alımlarını cam tuğla alımlarıyla birleştirerek
nakliye masraflarını azaltacakları söylenebilir. Bu durum ise, cam tuğla satışlarına
benzer şekilde, sirkülerde yer verilen bu hükmün ciddi bir etki doğurmayacağı ve
yeniden satıcıların sirkülerle birlikte Paşabahçe ürünlerini kendilerinin teslim 640
almayarak alımlarda yaşanan ulaşım maliyetlerine toplu alım yapmak suretiyle
katlanmayacakları sonucuna ulaşılmıştır.
08-56/893-354
16
Sonuç olarak küçük bir pazar olan cam parke pazarındaki indirim sisteminin hali
hazırda pazardaki rekabeti kısıtlamadığı kanaatine varılmıştır.
H.3.6. Muafiyet Değerlendirmesi
Dosya konusu başvuruda Paşabahçe’nin cam tuğla ve cam parke ürünlerine ilişkin
satış faaliyetlerini 2008 yılı başından itibaren “Cam Tuğla ve Cam Parke Sirküleri” 650
başlıklı sirküler çerçevesinde yürütmeye çalışmaktadır. Sirkülerin temelde alıcıların
ilgili ürünleri Paşabahçe’den alım koşullarını düzenleyerek bir yeniden satıcılık ilişkisi
kurduğu dikkate alındığında, rekabet hukuku anlamında dikey bir anlaşmanın mevcut
olduğunu söylemek mümkündür.
Anılan anlaşmanın temel metnini oluşturan sirkülerde doğrudan herhangi bir rekabet
sınırlaması yer almamasına karşın getirilen prim sisteminin fiili bir münhasırlık
oluşturma potansiyeli yukarıda değerlendirilmiş ve mevcut koşullarda piyasadaki
rekabeti kısıtlama imkanının düşük olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Mevcut bilgi ve
belgelerden fiyatın alıcılar için en az önemde olduğu, kalite ve sürekli mal tedarikinin 660
alımlarda en önemli unsur olarak ortaya çıktığı, indirim sisteminin piyasanın genelini
kapsamaktan ziyade ancak sınırlı sayıdaki teşebbüs için etkili olabileceği sonuçlarına
ulaşılmıştır. Bununla birlikte Paşabahçe’nin tek yerel üretici olması, zaman içinde söz
konusu ürünlere olan talebin değişiklik gösterebileceği ve YTL’nin değer kaybetmesi
ile ithalatın azalabileceği hususları göz önüne alındığında, indirim sisteminin
münhasırlığa yol açma potansiyelinin olduğu söylenebilir.
Bu noktada, söz konusu anlaşmanın 2002/2 sayılı Tebliğ kapsamında olup
olmadığının değerlendirilmesi gerekmektedir.
670
H.3.6.1. Grup Muafiyeti Değerlendirmesi
2007/2 Sayılı Tebliğ ile değişik 2002/2 Sayılı Tebliğ’in Kapsam başlıklı ikinci
maddesinde; “Bu Tebliğ ile sağlanan muafiyet, sağlayıcının dikey anlaşma konusu
mal veya hizmetleri sağladığı ilgili pazardaki pazar payının %40’ı aşmaması
durumunda uygulanır.” hükmü yer almaktadır. Bu açıdan öncelikle Paşabahçe’nin
ilgili pazardaki pazar payının tespiti önem kazanmaktadır. Buna göre, Paşabahçe’nin
cam tuğla satışlarının ciro temelinde tahmini pazar paylarına Tablo 20’de yer
verilmiştir.
680
Tablo 20: Değer Olarak 2003-2007 Yıllarındaki Cam Tuğla Pazarının Büyüklüğü ve Paşabahçe’nin
Pazar Payı
Yıllar Paşabahçe’nin Toplam Satışları (YTL) Toplam Pazar (YTL) Paşabahçe’nin Pazar Payı(%)
2003 (…….) 3.917.550 (…….)
2004 (…….) 4.629.191 (…….)
2005 (…….) 6.092.221 (…….)
2006 (…….) 6.167.938 (…….)
2007 (…….) 5.832.941 (…….)
Paşabahçe’nin adet cinsinden hesaplanan yıllara göre tahmini pazar payları ise
Tablo 21’de sunulduğu gibidir:
Tablo 21: Miktar Olarak 2003-2007 Yılları Arasındaki Cam Tuğla Pazarının Büyüklüğü ve
Paşabahçe’nin Pazar Payı
Yıllar Paşabahçe’nin Toplam Satışları Toplam Pazar (Adet) Paşabahçe’nin Pazar Payı(%)
08-56/893-354
17
(Adet)
2003 (…….) 1.431.825 (…….)
2004 (…….) 1.603.250 (…….)
2005 (…….) 2.220.555 (…….)
2006 (…….) 2.099.778 (…….)
2007 (…….) 2.058.041 (…….)
Bu bilgilerden hareketle, Paşabahçe’nin pazar payının ciro veya adet cinsinden
hesaplanmasının Paşabahçe’nin cam tuğla pazarındaki payının her iki durumda da 690
%40’ı geçtiği gerçeğini değiştirmediği görülmektedir. Bu yönüyle 2002/2 sayılı
Tebliğ’in kapsam maddesinde yer verilen pazar payı eşiğinin geçilmesi nedeniyle
Paşabahçe’nin cam tuğla ürünü için 2002/2 sayılı Grup Tebliği’nin sağladığı
muafiyetten yararlanma olanağı bulunmamaktadır. Dolayısıyla, başvurunun cam
tuğla pazarı açısından bireysel muafiyet değerlendirmesinin yapılması
gerekmektedir.
Bildirim konusu işlem için belirlenen bir diğer pazar olan cam parke pazarında
Paşabahçe’nin satışlarının ciro temelinde tahmini pazar paylarına Tablo 22’de yer
verilmiştir. 700
Tablo 22: Değer Olarak Cinsinden 2003-2007 Yıllarındaki Cam Parke Pazarının Büyüklüğü ve
Paşabahçe’nin Pazar Payı
Yıllar Paşabahçe’nin Toplam Satışları (YTL) Toplam Pazar (YTL) Paşabahçe’nin Pazar Payı(%)
2003 (…….) 872.147 (…….)
2004 (…….) 1.173.432 (…….)
2005 (…….) 594.512 (…….)
2006 (…….) 451.477 (…….)
2007 (…….) 1.052.762 (…….)
Paşabahçe’nin adet cinsinden hesaplanan yıllara göre tahmini pazar payları ise
Tablo 23’te sunulduğu gibidir:
Tablo 23: Miktar Olarak 2004-2006 Yılları Arasındaki Cam Parke Pazarının Büyüklüğü ve
Paşabahçe’nin Pazar Payı
Yıllar Paşabahçe’nin Toplam Satışları (Adet) Toplam Pazar (Adet) Paşabahçe’nin Pazar Payı(%)
2003 (…….) 70.738 (…….)
2004 (…….) 107.235 (…….)
2005 (…….) 68.703 (…….)
2006 (…….) 75.743 (…….)
2007 (…….) 179.591 (…….)
710
Tablolardan, Paşabahçe’nin pazar payının yıllar içinde dalgalandığı görülmektedir.
2002/2 sayılı Tebliğ’in “Pazar Paylarının Hesaplanması ve Uygulanması” başlıklı 6/A.
Maddesinde, 2002/2 sayılı Tebliğ’de yer verilen %40’lık pazar payı eşiğinin
uygulanmasında kullanılan kurallara yer verilmektedir. Buna göre pazar payı
hesaplamasında bir önceki yılın verisinin kullanılması gerekmektedir.
Paşabahçe’nin cam parke satışları için yukarıda yer verilen ciro ve adet bazındaki
pazar payları incelendiğinde, Paşabahçe’nin pazar payının sırasıyla 2007 için %(….)
ve %(…) olduğu görülebilir. Her iki durumda da Paşabahçe’nin pazar payının 2002/2
sayılı Tebliğ’de öngörülen eşiğin altında kalması ve Sirküler’de 2002/2 sayılı Tebliğ’in 720
08-56/893-354
18
hükümlerine aykırı herhangi bir hükmün bulunmaması nedeniyle dosya konusu
anlaşmanın cam parke pazarı açısından aynı Tebliğ kapsamında sağlanan
muafiyetten yararlandığı kanaatine varılmıştır.
H.3.7. Bireysel Muafiyet Değerlendirmesi
Kanun’un 5. maddesi ile aşağıda belirtilen şartların tamamının varlığı halinde
teşebbüsler arası anlaşma, uyumlu eylem ve teşebbüs birliği kararlarının 4. madde
hükümlerinin uygulanmasından muaf tutulmasına imkan verilmektedir:
730
a) Malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve
iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması,
b) Tüketicinin bundan yarar sağlaması,
c) İlgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması,
d) Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu olandan
fazla sınırlanmaması.
740
İlk koşul açısından yapılacak değerlendirmede yalnızca işlem taraflarının
anlaşmadan elde ettikleri yararlardan ziyade, anlaşmanın rekabet alanında sağladığı
objektif avantajların rekabetin sınırlanmasından dolayı ortaya çıkan olumsuzlukları
telafi edecek nitelikte olması dikkate alınmaktadır.
Sirkülerde yer alan cam tuğla satışlarına ilişkin prim sistemi fiili bir münhasırlık işlevi
görerek rekabeti sınırlama riski taşımaktadır. Ancak bu tür bir münhasırlık aynı
zamanda yetkili satıcıların faaliyetlerini Paşabahçe’nin ürünlerine yoğunlaştırarak
Paşabahçe tarafından sağlanan satış öncesi ve sonrası hizmetlerin kalitesinin
artmasını sağlayabilecektir. Ayrıca, yeniden satıcıların cam tuğla alımlarını sirkülerde 750
yer verilen miktar eşiklerinin üzerinde yapmaları durumunda nakliye maliyetine
katlanmayacak olmaları dağıtım maliyetlerinin azalmasına yol açabilecektir.
Özetle, dolaylı münhasırlık doğurma potansiyeli yönüyle rekabeti kısıtlayabileceği
diikate alınan prim sistemi aynı zamanda dağıtım sisteminin iyileştirilmesi sonucunu
doğurabilecektir. Nitekim yeniden satıcılarla yapılan anket çalışmasında da benzer
sonuçlara ulaşılmıştır.
İkinci olarak, rekabeti sınırlayıcı işlemden tüketicinin yarar sağlaması gerekmektedir.
Burada yarar kavramı oldukça sübjektif olsa da, nihai satış fiyatında düşüş, kalite 760
artışı, servis kolaylıkları gibi kimi iyileşmeler ile (a) bendinde bahsedilen gelişmelerin
tüketiciye yansıtıldığı söylenebilir.
Yukarıda açıklanan dağıtım sisteminin iyileştirilmesinin tüketiciye daha düşük satış
fiyatı ve daha iyi hizmet sunulması gibi yararlar sağlayacağı açıktır. Alımların toplu
yapılması Paşabahçe’nin üretim ve pazarlama maliyetlerini düşüreceğinden bu
durumdan yeniden satıcılar üzerinden tüketicinin de adil bir pay alması beklenilebilir.
Üçüncü olarak, muafiyet kapsamında değerlendirilmesi istenen anlaşma, uyumlu
eylem veya kararın neden olduğu rekabet sınırlaması ilgili pazarda rekabeti önemli 770
08-56/893-354
19
ölçüde ortadan kaldırmamalıdır. İşlemle ilgili tarafların pazar payları yüksekse işlem
sonucunda ilgili pazarın önemli bir bölümünde rekabetin sınırlanması ihtimali de
büyük olmaktadır.
Sirküler ile getirilen prim sisteminin olası etkileri anket çalışması ile öngörülmeye
çalışılmıştır. Çalışma sonucunda; yetkili satıcıların alım kararında fiyattan ziyade ürün
kalitesi ve tedarik koşullarının etkili olmasının, toplam satışları Paşabahçe’nin toplam
satışlarından yarısından fazlasını oluşturan yetkili satıcıların indirim sistemi olmasa
dahi alımlarının en az %80’ini Paşabahçe’den yapmaya devam edeceklerini
belirtmelerinin ve bunlarla bağlantılı olarak teşebbüslerin çoğunun stok maliyetleri 780
yüzünden bir üst basamaktaki indirimden faydalanma yönünde bir motivasyondan
yoksun oluşunun prim sisteminin etkilerini sınırladığı kanaatine varılmıştır.
Diğer yandan, rakiplerden elde edilen bilgiler doğrultusunda prim sisteminin
etkilerinin tam olarak öngörülebilmesi mümkün olmamıştır. Buna ek olarak,
Paşabahçe’nin cam tuğla ürünlerine ilişkin satış faaliyetlerini 2008 yılı başından
itibaren söz konusu sirküler çerçevesinde yürüttüğü dikkate alınırsa, yapılan analizin
bayilik sisteminin uygulandığı yıllara ilişkin verilerden hareketle yapıldığı
unutulmamalıdır. Bu nedenle sirkülerin rekabetçi etkilerine ilişkin sağlıklı bir
değerlendirmenin yapılabilmesi takip eden yıllardaki pazar verilerinin analizi ile 790
mümkündür. Pazarın görece küçüklüğü ve Paşabahçe’nin tek üretici olması göz
önünde bulundurularak, geriye dönük olarak rekabetçi etkilerin analizinin yapılmasını
teminen, başvuru konusu anlaşmaya 3 yıllık bir bireysel muafiyet verilmesinin uygun
olacağı kanaatine ulaşılmıştır.
Son olarak, işlemden kaynaklanan yararların elde edilmesi için pazardaki rekabetin
gereğinden fazla sınırlandırılmaması gerekmektedir. Doğrudan bir rekabet
sınırlaması içermeyen sirkülerin prim sistemi aracılığıyla bu aşamada yapılan
analizler bakımından dağıtım sistemine ve dolaylı olarak tüketiciye olan yararlarının
elde edilmesi için zorunlu olandan fazla bir sınırlama olmadığı kanaatine varılmıştır. 800
I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre Paşabahçe Cam Sanayi ve
Ticaret A.Ş.’nin “Cam Tuğla ve Cam Parke Sirküleri”nin,
1. Cam parke pazarı açısından 2002/2 sayılı “Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup
Muafiyeti Tebliği” kapsamında sağlanan muafiyetten yararlandığına,
2. Cam tuğla pazarı açısından 2002/2 sayılı Tebliğ’de düzenlenen %40 pazar 810
payı eşiğinin aşılması nedeniyle aynı Tebliğ’in sağladığı muafiyetten
yararlanamadığına, bununla birlikte bu pazar bakımından anılan sirkülere
4054 Sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 5. maddesi uyarınca 3
yıl süre ile bireysel muafiyet tanınmasına
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy