1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D1/1/M.A.K.-99/1 (İlk İnceleme)
Karar Sayısı : 99-38/404-260
Karar Tarihi : 17.8.1999
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Dr. Kemal EROL
Üyeler : İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM, Mustafa PARLAK,
A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER
B- RAPORTÖRLER: M.Ömür PAŞAOĞLU, M.Akif KAYAR, İ.Yücel ARDIÇ
C- ŞİKAYET EDENLER: - İnci Plastik ve Jüt Sanayi A.Ş.
İsmetiye Cad., İnci Han, No:12, 34450 Mercan- İstanbul
- Self Plast Plastik Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti.
Gümüşsuyu Cad., Fatih Şehitleri Sk., No:3/A,
Topkapı Maltepe-İstanbul
- Plastik Hammaddecileri Derneği
Uzunçarşı Cad., No:217/15, Mercan-İstanbul
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN
- Petkim Petrokimya Holding A.Ş.
P.K.12, 35801 Aliağa-İzmir
E- DOSYA KONUSU: Petkim Petrokimya Holding A.Ş.’nin (Petkim A.Ş.) satış
sisteminin ve uygulamalarının plastik sanayicileri arasındaki rekabeti
bozduğuna ilişkin iddialar.
F- İDDİALARIN ÖZETİ: Petkim A.Ş.’nin ürettiği ürünler (hammaddeler) açısından
sanayicilerin taleplerini tam olarak karşılayamadığı, bu nedenle sanayicilerin
ihtiyaçları olan ürünün tamamını alamadıkları, ancak bazı firmaların yüksek
miktarlarda mal alabildikleri, bunların genellikle aynı teşebbüsler olduğu, daha sonra
yeterli mal alamayan şirketlere daha yüksek fiyatla bu hammaddeleri sattıkları ve bu
durumun üretici firmalar arasında rekabeti bozduğu, Petkim A.Ş.’nin bazı firmalara
“hemşehrilik kontenjanı” olarak tabir edilen satış yöntemi ile mal vermede avantaj
sağladığı, başka bir ifadeyle eşit durumdaki alıcılar arasında ayrımcılık yaptığı ve
Petkim A.Ş.’nin kontratlı satış sistemi ve risturn uygulamalarının bu firmadan mal
temin eden alıcılar arasında rekabeti bozucu etkilere sebebiyet verdiği iddia
edilmektedir.
G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 30.9.1998 tarih ve 2046 sayı, 17.9.1998
tarih ve 3043 sayı, 3.2.1998 tarih ve 195 sayı ile giren başvuru üzerine hazırlanan
25.3.1999 tarih, D1/1/M.A.K.-99/1 sayılı İlk İnceleme Raporu, 15.4.1999 tarih, 99-19
sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun’un 4 ve 6. maddelerinin ihlaline ilişkin bir soruşturma açılmasına gerek olup
2 REKABET KURUMU
olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun'un 40/1. maddesi uyarınca 15.4.1999
tarih, 99-19/135-65 sayı ile önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca düzenlenen 26.7.1999 tarih, D1/2/Ö.P.-99/4 sayılı
Önaraştırma Raporu 3.8.1999 tarih, REK.0.05.00.00/69 sayılı Başkanlık önergesi ile
99-38 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: Petkim A.Ş’nin ilgili pazarda hakim durumda
olduğu, uyguladığı kontratlı satış sisteminin Petkim’den mal alan müşterileri sürekli
ve düzenli alımlara zorladığı, bu durumun ise özellikle faaliyet gösterdikleri sektörler
itibarıyla mevsimsel alımlar yapan sanayicileri rasyonel olmayan ekonomik
davranışlara sevk ettiği, Petkim’in uyguladığı risturn ve ceza sisteminin bir çeşit
sadakat sistemi olarak ortaya çıktığı, müşterileri bu şekilde kendisine bağlayan
Petkim A.Ş.’nin, uyguladığı ceza müeyyidelerinin, müşteriler arasındaki rekabeti
etkileyecek derecede ciddi maliyet farkları yarattığı tespit edilmiştir. Bu tür
uygulamaların 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan kötüye
kullanma hallerinden “Eşit durumdaki alıcılara aynı ve eşit hak, yükümlülük ve
edimler için farklı şartlar ileri sürerek, doğrudan veya dolaylı olarak ayrımcılık
yapılması” şeklindeki (b) bendi kapsamında değerlendirilebileceği sonucuna
varılmıştır. Bu çerçevede, 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca Petkim
Petrokimya Holding A.Ş. hakkında soruşturma açılması gerektiği düşünülmektedir.
İ- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I. 1. İLGİLİ PAZAR
I .1.1. İlgili Ürün Pazarı
Petkim A.Ş, Aliağa ve Yarımca tesislerinde farklı gruplar altında çok sayıda
ham maddenin üretimini yapmaktadır. Ancak şikayete konu olan "Kontratlı Satış
Sistemi" sadece Kostik, Ftalik Anhidrit (PA), Polivinil Klorür (PVC), Alçak Yoğunluk
Polietilen (AYPE), Yüksek Yoğunluk Polietilen (YYPE), Polipropilen (PP) ve
Polistren (PS) ürünlerini kapsamaktadır. Dolayısıyla ön araştırma safhasında yapılan
inceleme, sadece bu yedi ham madde ile sınırlı tutulmuştur.
Ürünler arasındaki ikamenin tüketici açısından değerlendirilebilmesi için, bu
ürünlerin kullanım amaçlarının, tüketici tercihlerinin, ürünler arasındaki fiyat
farklarının ve korelasyonlarının, ikameyi engelleyebilecek nitelikte olan diğer hukuki
ve ekonomik nedenlerin tespit edilmesi gerekmektedir.
Arz ikamesi kavramını ise, belirli bir ürünün üreticilerinin, mevcut tesislerinde
zaman kaybetmeden diğer ürünlerin üretimine, ek maliyetlere veya risklere maruz
kalmaksızın geçebilmeleri olanağı olarak tanımlamak mümkündür. Arz ikamesinin
tespitinde, ürünlerin üretim prosesleri ve teknolojilerinin yanısıra, dağıtım şartları,
üreticilerin fiyatlandırma politikaları ve üretim maliyetleri gibi unsurların da dikkate
alınması gerekmektedir.
Kullanım alanları açısından bu yedi ürün incelendiğinde, Kostik ve PA'nın
diğer beş hammadde tarafından ikame edilemediği görülmüştür. Bu iki madde
termoplastikler grubuna da girmediğinden alt pazarlardaki kullanım amaçları farklılık
göstermektedir. PA ve Kostik farklı üretim teknolojisiyle ve ayrı fabrikalarda
3 REKABET KURUMU
üretilmekte ve sonuç olarak arz yönünden de ikame edilebilirlikleri
bulunmamaktadır.
AYPE, YYPE, PVC, PS ve PP termoplastikler grubuna girmektedir.
Termoplastikler, birbirlerine moleküller arası bağlarla bağlanmış ve kararlı birleşik
gibi davranan çok sayıda molekülün yan yana dizilmesi ile elde edilen molekül
zincirlerinden meydana gelmişlerdir. Kontratlı satış sistemine dahil olan
termoplastikler, kimyasal yapıları ve fiziksel özellikleri açısından aynı plastik alt
grubunda yer aldıklarından doğal olarak benzerlik göstermektedirler.
Termoplastiklerin uygulama alanlarının çok geniş olması ve uygun sıcaklıklarda bu
maddelerin eritilmesi sonucunda ikame edilebilirliklerinin de bulunmasına rağmen
söz konusu durum daha çok, üreticinin üründe maliyet avantajı elde etmek istediği
ve kaliteyi çok önemsemediği sınırlı uygulamalar için geçerlidir. Başka bir deyişle her
bir termoplastiğin spesifik olarak kullanıldığı yerler, ikame edilebildiği yerlere
nazaran daha fazladır. Sonuç olarak, talep ikamesi açısından her bir termoplastik
ham maddenin ayrı birer ürün pazarında ele alınması gerektiği anlaşılmıştır.
Arz ikamesi açısından ürünlerin her birinin, üretim teknolojileri (üretimlerinde
kullanılan ana girdiler ve üretim prosesleri) çok büyük farklılıklar göstermektedir.
Petkim’in Aliağa ve Yarımca Komplekslerinde, AYPE, YYPE, PS, PP ve PVC ayrı
fabrikalarda üretilmekte ve bu ayrı fabrikalarda, örneğin AYPE tesisinde YYPE ya da
PVC’nin üretilme imkanı bulunmamaktadır.
Bu bilgiler ışığında, kontratlı satış sistemine dahil olan Alçak Yoğunluk
Polietilen, Yüksek Yoğunluk Polietilen, Polistren, Polivinil Klorür, Polipropilen, Ftalik
Anhidrit ve Kostik ürünlerinin ayrı birer ürün pazarları oluşturduğu kanaatine
varılmıştır
Ancak, bu yedi ürüne ilişkin ayrıntılı inceleme ve analizlerin yerine, örnekleme
yönteminden hareketle, bu ürün pazarlarından sadece biri seçilmiştir. Bu nedenle,
söz konusu ürünlerden AYPE türleri baz alınarak incelemeler yapılmıştır. AYPE
ürünlerinin baz alınmasının nedenlerini ise aşağıdaki şekilde sıralamak mümkündür:
- Kontratlı satış sistemine dahil olan ve termoplastikler grubu içinde yer alan ürün
türleri içerisinde, 1994-1998 yılları göz önüne alındığında, yıllar itibarıyla
Petkim’in en yüksek pazar payına sahip olduğu ürün türleri AYPE ürünleridir.
Tablo 1: Petkim'in pazar payları
Petkim İç Pazar Payı(%)
ÜRÜNLER
1994 1995 1996 1997 1998
TERMOPLASTİKLER 60 60 52 44 39
PVC + PCC 66 70 66 51 47
AYPE 74 82 73 67 61
YYPE 72 65 52 58 47
PP 39 31 25 19 18
PS 45 38 31 26 20
4 REKABET KURUMU
- AYPE, ilk inceleme ve sonrasında ön araştırmaya konu olan şikayet dilekçelerinde
örnek olarak adı geçen tek ürün özelliğindedir.
- Ayrıca, AYPE hammaddesi, termoplastikler içinde alt pazarlardaki tüketiciler
tarafından en çok talep edilen, diğerlerine göre kullanım alanları daha yaygın olan
ve Petkim’le ilgili şikayetlerde en fazla öne çıkan ürün konumundadır.
- Buna ek olarak AYPE, tüm ürünler içerisinde Petkim’in en fazla üretim kapasitesine
sahip olduğu hammaddedir. Petkim’in Aliağa Kompleksindeki, 165.000 ton/yıl
(kapasite kullanım oranı %106) üretim kapasitesine ve Yarımca Kompleksindeki
15.000 ton/yıl (kapasite kullanım oranı %111) üretim kapasitesine sahip olan AYPE
fabrikalarında üretilmektedir.
Kontratlı satış sistemi uygulamasının başlatılmasına ilişkin 12.7.1993 tarih ve
806/28 sayılı Petkim A.Ş.Yönetim Kurulu Kararı’nda yer alan “Kontratlı satış
uygulaması, üretimimizin yurtiçi talebinin üzerinde olduğu ve halen stoklarımızın
yüksek seyrettiği AYPE (Alçak Yoğunluk Polietilen) ürünümüzde başlatılacak ve daha
sonra, duruma göre, diğer ürünlerimiz de bu kapsama alınabilecektir.” şeklindeki
ifadeler de, yapılan incelemelerde AYPE ürünlerinin baz alınmasının yerinde
olduğunu destekler niteliktedir.
AYPE ürünlerinin kullanım alanları, özellikleri ve üretim süreci dikkate
alınarak, pazarın daha dar alt pazarlara ayrılıp ayrılamayacağı hususu aşağıda
değerlendirilmiştir.
- Kullanım Alanları:
Ağır hizmet torbası, sera örtüsü, ambalaj filmi, kablo kılıflama, oyuncak, boru,
hortum, tüp, şişe, kumaş ve metal kaplamaları, endüstriyel fıçılar, büyük su tankları
yapımında kullanılmaktadır.
- Genel Özellikleri:
- Özgül ağırlığı düşüktür, suda yüzer,
- Üstün gerilme ve yırtılma direncine sahiptir, darbe mukavemeti yüksektir,
- Normal sıcaklıklarda, inorganik asitlere, bazlara, alkollere, yağlara, ketonlara,
gıda sanayinde kullanılan kimyasallara ve deterjanlara karşı oldukça dayanıklıdır,
- Elektriksel özelliği ve dielektrik mukavemeti iyidir,
- Zehirsiz, kokusuz ve tatsız olduğundan sağlığa zararlı değildir,
- Rutubet geçirmez, kolay işlenir ve ucuzdur,
- UV stabilizör ilavesi ile uzun ömürlü, ısı ve ışığa dayanıklı sera örtüleri yapılabilir,
- AYPE’nin ağır hizmet torbaları ve hortumları dayanıklıdır, bükülebilir, kolay
kullanılır, çatlamaya dayanıklıdır ve kolay renklendirilir,
- AYPE’den yapılmış filmlerin optik özellikleri üstündür, kaygandır, büzülebilir,
baskı yapılabilir, nem geçirmez, yırtılma direnci yüksektir, kaplama ve film maliyeti
düşüktür ve gıda ambalajı için idealdir,
- AYPE kaplı malzemeler sağlığa zararlı değildir, kimyasallara dayanıklıdır, uzun
ömürlüdür, baskı yapılabilir,
- AYPE ile kaplanan kablolar kolay işlenir, elektrik özellikleri üstündür, çatlamalara
ve aşınmaya karşı dayanıklıdır,
- Şişirme ve enjeksiyon kalıplamayla bükülebilir ancak istenilen sertlikte kuru
boyamaya uygun çatlamaya dayanıklı sağlıklı kaplar yapılabilir.
5 REKABET KURUMU
- Üretim Teknolojisi:
ICI lisansı ile üretim yapan Aliağa AYPE tesisi, birbirinin aynı iki fabrika ve bu
iki fabrikaya hizmet veren ortak sistemden müteşekkil olup, her bir fabrikanın AYPE
dizayn kapasitesi 90.000 ton/yıl'dır. Fabrikada yüksek basınç prosesi ile üretim
yapılmakta, ICI’nın bugüne kadar geliştirdiği 1500 lt’ lik en büyük reaktör
kullanılmaktadır.
Üretim sürekli proses esasına dayalı olup, 1250-1350 kg/cm² g.’lik basınç ve
170-295ºC sıcaklıkta organik peroksit katalistler ile etilenin %20’si polietilene
dönüştürülmektedir. Geri kalan %80 etilen ise tekrar sistemde kullanılmaktadır.
AYPE’nin Petkim tarafından belirlenen kod sistemine göre G03-5, F2-12, H2-
8, I 20-3, G03-15 adlı türleri mevcuttur. Dosya mevcudu bilgilerden, alt pazarlardaki
kullanıcıların AYPE türlerini, maliyeti düşürmek veya değişik mal türevleri elde etmek
amacıyla birbirine karıştırdıkları ve sonuç olarak bu türlerin birbirlerinin yerine
kullanılabildikleri anlaşılmaktadır.
Petkim, AYPE fabrikasındaki üretim hatlarını müşterilerinden gelen talebi göz
önünü alarak türlere göre ayırmaktadır. Örneğin, 3 üretim hattından ikisi talebi fazla
olan F2-12’ye ve bir tanesi G 03-5’e ayrılmaktadır. Ancak, H2-8’den ya da G03-
15’den de talep gelirse üretim hatları hiçbir değişikliğe gerek duymadan kolaylıkla bu
ürünlere yöneltilebilmektedir. Dolayısıyla, AYPE türleri arasında tam bir arz
ikamesinin bulunduğundan söz etmek mümkündür.
Sonuç olarak, Petkim’in ürettiği AYPE türleri arasında önemli fiyat
farklılıklarının bulunmaması, alt pazarlarda kullanım alanları açısından tüketicilerin
gözünde büyük farklılıkların olmaması, türlerin birbirlerinin yerine kullanılabilmeleri
ve fiziksel-kimyasal özelliklerinin benzerlik göstermesi göz önüne alındığında,
AYPE’nin tek bir ürün pazarı olarak ele alınması gerektiği anlaşılmıştır.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
İlgili ürün pazarını oluşturan AYPE ürünü, Türkiye genelinde bulunan fabrika
ve imalathanelerde alt pazarlardaki üreticiler tarafından kullanılmakta ve yine ülke
genelinde yaygın olarak ticareti yapılmaktadır.
Bu çerçevede ilgili coğrafi pazar, Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak
belirlenmiştir.
I.2. DEĞERLENDİRME
I.2.1. Teşebbüs Kavramı
Petkim, 1965 yılında anonim şirket olarak kurulmuş olup, 233 sayılı Kanun
Hükmünde Kararname ile 28 Ekim 1984 gün ve 18559 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanan ana statüye göre kamu teşebbüsü haline getirilmiştir. Ancak, Petkim,
28.5.1986 tarihinde 3291 sayılı Kanun çerçevesinde özelleştirme kapsamına alınmış
ve Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresi’ne bağlanmıştır. 24.11.1994 tarihinde
kabul edilen 4046 sayılı, “Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesine ve Bazı
Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair" Kanun’la,
Özelleştirme Yüksek Kurulu ve Özelleştirme İdaresi Başkanlığı kurulmuş olup, aynı
Kanun’un ilgili hükümleri gereğince Petkim A.Ş. Özelleştirme İdaresi’ne bağlı hale
getirilmiştir.
6 REKABET KURUMU
4054 sayılı Kanun’un "Kapsam" başlıklı 2. maddesinin gerekçesinde
“Rekabetin sağladığı yararların bir bütün olarak ekonominin tüm alanlarından
istenmesi normaldir. Bu nedenle rekabet kuralları ekonomik faaliyette bulunan her
teşebbüse uygulanmalıdır. Teşebbüslerin kamu kurumlarına veya özel kişilere ait
olmasının önemi yoktur. Her ne kadar rekabet hukukunda da kamu yararı ve kamu
düzeninin korunması amaçları ön plana çıkıyorsa da genel ekonomik menfaatlere
hizmet etmekle görevlendirilmiş teşebbüslerin bu görevlerini yerine getirmelerinin
rekabet kurallarıyla çatışmaması gerekir.” denilerek, kamu teşebbüslerinin
uygulamalarının da 4054 sayılı Kanun kapsamında olduğu açıkça belirtilmiştir.
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 3. maddesinde
teşebbüs, “Piyasada mal veya hizmet üreten, pazarlayan, satan gerçek ve tüzel
kişilerle, bağımsız karar verebilen ve ekonomik bakımdan bir bütün teşkil eden
birimleri,” olarak tanımlanmıştır. Bu tanımdan ve yukarıda yer verilen gerekçeden,
rekabet kuralları açısından bir iktisadi birimin teşebbüs olarak değerlendirilmesinde
hukuki yapısından çok ekonomik faaliyetlerinin belirleyici olduğu sonucuna varmak
mümkündür. Bu çerçevede, Petkim A.Ş.’nin 4054 sayılı Kanun’a göre bir teşebbüs
olduğu açıktır.
Özelleştirme Yüksek Kurulu ve Özelleştirme İdaresi Başkanlığı’nın bazı
yetkilerinin, Petkim A.Ş.’nin, bağımsızca hareket etmesini kısıtlayıcı nitelikte olması,
Petkim A.Ş.’nin pazarda etkileri ve sonuçları görülen ekonomik faaliyetlerde
bulunduğu ve bu nedenle bir teşebbüs olduğu gerçeğini değiştirmemektedir.
Ayrıca, dosya mevcudu bilgilerden, Petkim’in 1994-1999 arası ÖİB ile olan
yazışmaları ve Yönetim Kurulu karar defterlerinin incelendiği, bu belgelerde, ÖİB’nin
ve ÖİB’nin bağlı olduğu Devlet Bakanlığının, Petkim’in üretim ve fiyatlandırma
politikalarına ve satış sistemlerine müdahalesi hususlarında hiçbir bulguya
rastlanılmadığı anlaşılmıştır. Nitekim, 4046 sayılı Kanun’un 17. maddesinin
“Özelleştirme programındaki kuruluşlardan, anonim şirket statüsünde olanların
ürettikleri ve/veya sattıkları mal ve hizmetlerin fiyat ve tarifeleri bu kuruluşların
yönetim kurullarınca, diğerlerinde ise yetkili organlarınca belirlenir.” şeklindeki “E”
bendi hükmü, fiyatlar ve tarifeler konusundaki yetkiyi açıkça teşebbüs yönetim
organlarına bırakmıştır. Esasen bu bulguya paralel olarak, önaraştırmaya konu olan
kontratlı satış sisteminin Yönetim Kurulu’nun 806/28-12.07.1993 tarihli kararıyla
uygulanmaya başlandığı tespit edilmiştir.
Petkim’in özelleştirme kapsamında olması, ÖİB tarafından verilen kararlarla
kârının Özelleştirme Fonu’na transfer edilmesi ve bu transferin sonucu olan kaynak
yokluğundan üretim kapasitesini yeni yatırımlarla Türkiye iç talebini karşılayacak
şekilde artıramaması nedeniyle mevcut pazar payını koruma amacı, 1993 yılından
sonra kontratlı satış sistemine geçilmesinin sebeplerinden biridir. Bu noktadan
hareketle ÖİB’nin, kâr transferine yönelik müdahalelerinin, dolaylı olarak Petkim’in
fiyatlandırma ve satış politikalarını etkilediği göz önünde bulundurulması gereken bir
durum olmakla birlikte bu, Petkim A.Ş.’nin rekabet kurallarına tabi olmamasını
sağlayacak nitelikte bir gerekçe oluşturmamaktadır.
7 REKABET KURUMU
I.2.2. Petkim A.Ş.’nin Satış Sistemi ile İlgili Yapılan Tespitler
Petkim A.Ş.’nin yurt içi ürün satışlarında kullandığı üç tür sistem bulunmakta
olup, bu sistemler aşağıda yer almaktadır:
1. İhale Suretiyle Satışlar: Petkim’in ürettiği ürün ve malzemelerin, belirlenen usul ve
esaslar çerçevesinde ihaleye çıkılmak suretiyle satışını kapsamaktadır.
2. İstisnaî Satışlar: Bu satış türü, özellikleri müşteri tarafından belirlenmiş bir ürünün,
tek bir firmaya, şartları Petkim ve firma arasında kararlaştırılan bir anlaşma ile satışı
(özel anlaşma), Petkim tarafından üretilmekte olan bir ürünün Petkim’ce belirlenen
esas ve şartlar dahilinde belli bir program çerçevesinde kısmen veya tamamen bir
firmaya olan bağlantılı satışları ve en son olarak da kiralamayı, utilite (üretimde
kullanılan elektrik, su, gaz gibi yan girdiler) satışlarını ve fason imalâtı
kapsamaktadır.
3. Mutad Satışlar: Petkim’in standart, standart dışı ve yan ürünlerinin Türk Lirası
veya döviz olarak belirlenmiş olan fiyat tarifesi üzerinden satışını kapsamaktadır.
Mutad satışlar, cari ve kontratlı satışlar olarak ikiye ayrılmaktadır.
a) Cari Satışlar: Petkim ile alıcı arasında herhangi bir sözleşme yapılmadan
Petkim’in belirlediği fiyat üzerinden yapılan satışlardır. Bu satış türünde herhangi bir
miktar kısıtlaması bulunmamakta ve müşteri o günkü cari fiyat üzerinden, istediği
malın bedelini peşin yatırarak alımını yapmaktadır.
b) Kontratlı Satışlar: Petkim’in saptadığı fiyat, ödeme, teslimat ve diğer koşullarla,
Petkim ile alıcı arasında belli bir süre için kontrat yapılması suretiyle gerçekleştirilen
satışlardır.
Esas itibarıyla, ön araştırmaya konu satış türünün “Kontratlı Satış Sistemi”
olması nedeniyle, yapılan incelemeler bu satış sistemi ile sınırlandırılmıştır.
I.2.2.1. Kontratlı Satış Sistemi
Petkim, 1993 yılı Temmuz ayından itibaren, PVC, PVC Emülsiyon, AYPE,
YYPE, PP, PS, PA ve Kostik türlerinin satışında kontratlı satış sistemini
uygulamaktadır. Bu tarihten önceki satışlar cari satışlar şeklinde gerçekleştirilmiştir.
- Kontratlı Satış Sistemine Geçilmesinin Gerekçeleri
Petkim yetkilileri, cari satış sistemi uygulamasının yüksek stok maliyetlerine
yol açması ve özellikle yukarıda sayılan mallara olan yoğun talep sebebiyle
karaborsaya neden olacak şekilde çifte fiyatlandırmaya sebebiyet vermesinden
dolayı kontratlı satış sisteminin uygulanmaya başlandığını belirtmişlerdir. Ayrıca
gerek Petkim’in üretim programlarını gelen taleplere göre ayarlaması, gerekse
firmaların kendi müşterilerine yönelik olarak üretim planlamaları yapabilmeleri
bakımından, hangi teşebbüsün ne zaman ve ne kadar mal tedarik edeceğinin
önceden belirlenebilmesinin, böylece firmalara miktar garantisinin yanısıra bir ay
boyunca sabit fiyat garantisi verilmesinin amaçlandığını ve hammaddeleri alan
tüccar ve sanayicilerle yapılan toplantılar sonucunda varılan mutakabat üzerine
anılan sisteme geçildiğini de ifade etmişlerdir.
8 REKABET KURUMU
- Kontratlı Satış Sistemine İlişkin Genel Hususlar
- Petkim’in mevcut satışlarının % 99’a yakın bir kısmını kontratlı satışlar ve geri kalan
kısmını cari satışlar oluşturmaktadır.
- Kontratlı satışlarda toplam kota miktarının yaklaşık %80’i üretim kapasitesine sahip
olan ve sanayici olarak isimlendirilen kesime, yaklaşık %20’si ise Petkim’den aldığı
malları yeniden satmak amacıyla ticaretini yapan ve tüccar olarak gruplandırılan
kesime ayrılmaktadır.
- Kontratlı satış fiyatları, cari satış fiyatlarına göre daha düşük olarak Amerikan
Doları/ton bazında belirlenmekte olup, ödemelerde T.C. Merkez Bankası döviz satış
kuru esas alınmaktadır.
- Kontratlı satışlarda Petkim fiyatları aylık olarak ilan edilmektedir. Müşteriler söz
konusu ay boyunca dünya fiyatlarının yükselmesinden etkilenmezken, piyasa
koşullarına bağlı olarak ilan edilen fiyatlardan daha düşük fiyatlar alabilmektedir.
Sonuç olarak Petkim’in bu uygulaması ile müşteriye bir aylık fiyat garantisi
sağlanmaktadır.
- Kontratlı satışlarda, peşinatsız üç aya kadar Türk Lirası veya döviz vadeli senet/çek
ve banka teminat mektubu karşılığı satış da yapılabilmektedir.
- Kontratlı satışlarda taahhüdünü yerine getiremeyen firmalara cezai müeyyideler
uygulanmaktadır.
- Kontratlı satışlar ayda asgari 20 ton PVC, AYPE, YYPE, PA, PS ve ayda asgari 100
ton kostik soda ürünlerini almayı garanti eden firmalara uygulanmaktadır. Bu
sistemle müşterilere üç aylık miktar alım garantisi verilmektedir.
- Kontratlı satış sistemi üçer aylık dönemler halinde gerçekleştirilmektedir. Bunlar,
Ocak-Şubat-Mart (1.Dönem), Nisan-Mayıs-Haziran (2.Dönem), Temmuz-Ağustos-
Eylül (3.Dönem) ve Ekim-Kasım-Aralık (4.Dönem)’tır.
- Kontratlı satış sisteminde, müşterilerin son bir yıllık performansı, sanayici olup
olmadığı, kapasite raporunun büyüklüğü ve müşterilerin taahhütlerinin yüzde kaçını
fiilen gerçekleştirdiği hususları dikkate alınarak kota tahsisleri (belirli bir üründen
kendisine o ay için ayrılan miktarlar) belirlenmektedir.
- Bir üründen kontratlı mal çekişi bağlantısı yapan müşteri, Petkim’in tüm kontratlı
satış esaslarını kabul etmiş sayılmaktadır.
- Kontratlı satış sistemi çerçevesinde dönem dönem risturnlar (müşterilere bir çeşit
indirim şeklinde tanımlanabilecek ödemeler) uygulanmaktadır.
- Kontratlı Satış Sisteminin İşleyişi
Kontratlı satış sisteminde, firmalar her yıl Ocak, Nisan, Temmuz ve Ekim
aylarında 3’er aylık dönemler için Petkim’den talep ettikleri ürünlerin miktarları
hakkında bilgi vermektedir. Petkim ise, bu taleplerden hareketle 3 aylık süre içinde
üretebileceği ürün miktarlarını belirlemekte ve talep ile üretimi karşılaştırarak her 3
aylık dönemde ay ay ne kadar mal satabileceğini hesaplamaktadır.
9 REKABET KURUMU
Firmaların talep ettikleri ürün miktarından ne kadarını alabileceğini gösteren
tahsis değerlerinin hesaplanmasında ise, toplam üç kriter göz önüne alınmakta ve
buna göre hesaplamalar yapılmaktadır. Bu üç kriter şu şekilde sıralanabilir:
- Firmanın, talep ettiği ürünle ilgili olarak Sanayi Odası’ndan aldığı kapasite
raporuyla gösterip ispatladığı, üretim aşamalarındaki yıllık tüketim kapasitesi:
Bu kriter, sadece sanayici grubunda yer alan firmalar için geçerli olup, üretim
faaliyetleri söz konusu olmadığından tüccara yapılacak satışlarda
kullanılmamaktadır. Bu kriter, firmaya tahsis edilecek miktarın hesaplanmasında
%30 ile çarpılarak sonuca etki etmektedir.
- Firmanın, talepte bulunduğu aydan önceki 3 ay boyunca Petkim’den mal
alışındaki sürekliliği baz alınarak hesaplanan performans kriteri: 3 aylık
performans kriteri, tüccar ve sanayici müşteri gruplarının her ikisi için de geçerlidir.
Bu kriter, firmaya tahsis edilecek miktarın hesaplanmasında %40 ile çarpılarak
sonuca etki etmektedir.
- Firmanın talepte bulunduğu aydan önceki 3 aydan evvelki 9 ay boyunca
Petkim’den mal alışındaki sürekliliğinden hesaplanan performans kriteri: 9
aylık performans kriteri, tüccar ve sanayici müşteri gruplarının her ikisi için de
geçerlidir. Bu kriter, firmaya tahsis edilecek miktarın hesaplanmasında % 30 ile
çarpılarak ağırlıklandırılmaktadır.
I.2.2.2. Risturn Sistemi ve Uygulamaları
Esasen, risturn sistemi kontratlı satış koşullarının bir parçası olup, kontratlı
satış sistemi çerçevesinde uygulanmaktadır.
Risturnlar, anında uygulanan bir fiyat indirimi şeklinde değil, bir iade şeklinde
gerçekleşmektedir. Temmuz ayında fiili alım yapan ve bu alımı nedeniyle risturna
hak kazanan bir firma için, o dönemde uygulanan risturn oranları çerçevesinde aldığı
mal üzerinden elde edeceği bir iade tutarı söz konusu olmakta ve bu tutar firmanın
Ağustos ayı hesabına alacak kaydedilmektedir. Kontratlı satış sistemi ile birlikte
Ağustos 1993’te başlayan risturn uygulaması, süreklilik arz etmemektedir. Dönem
dönem uygulamaya konan risturnların oranları da değişebilmektedir. Petkim
yetkilileri tarafından, uygulamadaki ve oranlardaki değişikliklerin, pazarda ürünlere
olan talep durumu, stok seviyeleri, ithal fiyatları gibi parametrelere, kısacası pazar
koşullarına göre tatbik edildiği ifade edilmiştir.
I.2.3. Petkim’in Satış Koşullarına İlişkin Geçmişe Dönük Bildirileri
Petkim’in uyguladığı kontratlı satış sisteminde, her dönem için ilan edilecek
kontrat fiyatı, kontrat miktarı ve varsa değişen kurallar kendi dönemi için geçerli
olmaktadır. 1993 yılından itibaren farklılık arz eden uygulamalara ilişkin olarak
çıkarılan tüm bildiriler incelenmiştir.
I.2.4. Talep-Tahsis Oranlarına İlişkin Değerlendirme
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, şikayet konusu satış sisteminin alt
pazarlarda yarattığı etkinin anlaşılabilmesi bakımından müşterilerin, Petkim’den
yaptıkları taleplere ve fiili alımlara, Petkim’in ise firmalara yaptığı tahsisatlara ilişkin
verilerin incelendiği, ancak çok sayıda müşterinin olması, yapılan incelemelerde
örnekleme yönteminin uygulanmasını zorunlu kıldığı bu nedenle, sanayiciler
10 REKABET KURUMU
arasından yüksek alım yapan 10 firmaya, tüccar grubu arasından en yüksek alımı
yapan ilk 4 firmaya ve şikayetçilerden Self Plast Plastik San. ve Tic. Ltd. Şti. ile İnci
Plastik ve Jüt Sanayi A.Ş.’ye ilişkin verilerin baz alındığı, şikayetçiler hariç diğer
firmaların tahsis talep oranlarının yıllar itibarıyla değişken değerlere sahip olduğu
(%9,%57,%65 v.b.) anlaşılmıştır.
Şikayetçilerden Self Plast Plastik San. ve Tic. Ltd. Şti.’nin (Self Plast), Kurum
kayıtlarına 17.9.1998 tarih ve 3043 sayı ile giren şikayet dilekçesinde “…Petkim,
sanayicilerin gerçek ihtiyaçlarını karşılayamamaktadır. Örneğin, ihtiyacımız aylık 400
ton iken biz 100 ton polietilen ham maddesi talep etmekte buna mukabil ancak 70 ton
mal alabilmekteyiz. Oysa başka bir sanayici veya sanayici olmayan herhangi bir
tüccar da Petkim’den mal almakta, sonra Petkim’den aldığı malı yüksek fiyatla,
istediğimiz kadar mal alamayan bizlere satmaktadır…” ifadeleri yer almaktadır.
Ancak, söz konusu firmanın, Petkim’den 1993 yılından bu yana AYPE talebinde
bulunmadığı, son 6 yıldır hiçbir AYPE ürününü talep etmeyen firmanın, Petkim’den
yeterli seviyede mal alamadığını iddia etmesinin çelişkili ve dayanaksız olduğu
kanaatine varılmıştır.
İnci Plastik ve Jüt Sanayi A.Ş.’nin (İnci Plastik) Kurum kayıtlarına 30.9.1998
tarih ve 2046 sayı ile giren şikayet dilekçesi, Self Plast’ın şikayet dilekçesi ile birebir
benzerlik göstermektedir. Ancak, İnci Plastik’in durumu daha farklı bir görünüm arz
etmektedir. Anılan firma, taleplerinin büyük bir kısmını Petkim’den karşılamış ve
firmaya yapılan yıllık tahsisatın, firmanın yıllık toplam talebine oranı, 1996 yılında
%95, 1997 yılında %100, 1998 yılında ise %80 olarak gerçekleşmiştir. Bu
çerçevede, firmanın şikayetinin, talep ettiği malların tamamını alamamış olmasından
kaynaklandığı kanaatine varılmıştır. Ancak, dosya mevcudu bilgi ve belgeler ile diğer
firmalara ilişkin tablo verilerinden, pazardaki talebin Petkim arzının çok üzerinde
olduğu, dolayısıyla hiç bir firma talebinin sürekli olarak tamamının
karşılanamayacağı, pazar koşulları çerçevesinde söz konusu firmanın iyi bir tahsis-
talep oranına sahip bulunduğu anlaşılmıştır.
Sonuç olarak, satışa yönelik faaliyetlerinde üretim planı, devamlılık ve
güvenilirlik gibi unsurları esas aldığı anlaşılan Petkim A.Ş.’nin alt pazarlarda rekabeti
bozduğuna ilişkin iddiaların, şikayetçiler bakımından yeterli dayanaklardan yoksun
olduğu, bu nedenle hakim durum ve hakim durumun kötüye kullanılmasına yönelik
bir değerlendirmenin yapılmasına gerek olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
J- SONUÇ
1. Petkim Petrokimya Holding A.Ş.’nin 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun kapsamında bir teşebbüs olduğuna,
2. Şikayetçilerden Self Plastik Sanayi ve Ticaret Ltd.Şti.’nin, 1993 yılından bu
yana Petkim’den mal talebinde bulunmadığı, bu nedenle Petkim A.Ş.’den yeterli
miktarda mal alamadığı yönündeki iddiasının dayanaksız olduğuna,
3. Diğer yandan, şikayetçilerden İnci Plastik ve Jüt Sanayi A.Ş.’nin, yeterli
miktarda mal alamadığı şeklindeki beyanının, Türkiye’deki toplam AYPE tüketiminin
toplam üretimin üzerinde seyrettiği pazar koşullarında, Petkim’e yaptığı taleplerin
büyük bir kısmının karşılandığı hususu da göz önüne alındığında, ekonomik anlamda
rasyonellikten uzak olduğuna,
11 REKABET KURUMU
bu çerçevede, Petkim Petrokimya Holding A.Ş. hakkında soruşturma açılmasına
gerek bulunmadığına OYÇOKLUĞU ile karar verilmiştir.
KARŞI OY GEREKÇESİ
Rekabet Kurulu’nun 17.08.1999 gün ve 99-38/404-260 Sayılı Kararı’na
aşağıda sunduğum nedenle katılamıyorum.
Kurulumuzun “ soruşturulacak bir ihlal davranışı görülmediğinden, soruşturma
açılmasına gerek bulunmadığı..” yolundaki görüşün aksini somut verilerle ve
uygulamalarla kanıtlayıcı nitelikteki bulguların varlığına karşın, bu sektörde hiçbir
araştırma (soruşturma) yapılmaması yolundaki karara katılmak olanağı bulamıyorum.
Petkim Petrokimya Holding A.Ş.’nin ilgili pazarda % 61’lik pay ile hakim
durumda olduğu da uyuşmazlık konusu değildir. Petkim’in bu konumu ile pazara yeni
girecek teşebbüslere karşı bir giriş engeli oluşturduğu, üretilen ürünün, son
tüketiciye ulaşmasına değin bir dikey entegrasyon sağlandığı, pazar bilgisi ve insan
gücü avantajları, satış sistemi koşullarını dilediği gibi uygulayabilmesi, ceza
yaptırımlarını farklı ölçülerle uygulamaya sokması gibi bulguların gözardı edilmesine
olanak bulunmadığı, bu nedenlerle soruşturma açılması gerektiği görüşündeyim.
İSMET CANTÜRK
Rekabet Kurulu Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy