1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D1/1/H.U.-01/1 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 01-56/554-130
Karar Tarihi : 20.11.2001
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M.Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Dr. Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM,
Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER,
Mustafa PARLAK
B- RAPORTÖRLER: Harun ULU, Şenol KOCAER
C- ŞİKAYET EDEN: - Aslı Kimya Petrol Ürünleri ve Isı Sistemleri İthalat
İhracat Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti.
Çanakkale Asfaltı Cumhuriyet Cad. No:4 Koyundere,
Menemen-İzmir
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN
- Petrol Ofisi A.Ş.
Eski Büyükdere Cad. No:37 Maslak-İstanbul
E- DOSYA KONUSU: Petrol Ofisi A.Ş.'nin parafinin hammaddesi olan light wax
pazarındaki hakim durumunu kötüye kullandığı iddiası.
F- İDDİALARIN ÖZETİ: Aslı Kimya Petrol Ürünleri ve Isı Sistemleri ithalat İhracat
Sanayi Ticaret Ltd. Şti. (Aslı Kimya)'nin, parafin üretmek için tesis kurduğu, ancak
parafinin hammaddesi olan “light wax”ın dağıtımında tekel olan Petrol Ofisi’nin
(POAŞ) mal vermeyi kesmesi üzerine tesisin faaliyetlerinin durdurulduğu iddia
edilmektedir.
G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 8.8.2001 tarih ve 3339 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 21.9.2001 tarih, D1/1/H.U.-01/1 sayılı İlk İnceleme
Raporu, 2.10.2001 tarih, 01-46 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6. maddesinin ihlaline ilişkin bir
soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, aynı Kanun'un
40/1. maddesi uyarınca, 00-46/474-M sayı ile önaraştırma yapılmasına karar
verilmiştir.
İlgili karar uyarınca düzenlenen 13.11.2001 tarih ve D1/2/H.U.-01/2 sayılı
Önaraştırma Raporu 16.11.2001 tarih, REK.0.05.00.00/114 sayılı Başkanlık önergesi
ile 20.11.2001 tarih ve 01-56 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek, karara
bağlanmıştır.
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; POAŞ'ın müşteri sözleşmesini
yenilememek suretiyle Aslı Kimya'ya mal vermeyi kesmesinin 4054 sayılı Kanun'un
2 REKABET KURUMU
6. maddesini ihlal etmediği, dolayısı ile anılan teşebbüs hakkında soruşturma
açılmasına gerek olmadığı ifade edilmektedir.
İ- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. Ürün Pazarı
Ham petrol rafine işlemlerinin en son basamağında, madeni yağ üretiminde
kullanılan "light neutral" elde edilmektedir. Waxlar, light neutralın içinde bulunan
donucu bir maddedir. Bu nedenle, light neutraldan ayrıştırılması gerekmektedir.
Başka bir ifadeyle, rafineriler ticari amaçla doğrudan wax üretimi yapmamakta, bu
ürünler madeni yağ üretimi sırasında kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Waxlar
ergime ve sahip oldukları yağ oranına göre light wax, heavy wax, spindle wax ve
bright wax olmak üzere dört çeşittir.
Waxlar parafin üretiminde kullanılırlar. Ham parafin içinde %20’ye kadar yağ
barındırmakta ve bu ürünün parafine dönüştürülmesi amacıyla içindeki yağ oranının
belli bir seviyeye indirilmesi ve “de-oiling” işlemlerinden geçirilerek rafine edilmesi
gerekmektedir. Parafin rafinasyonunda başlıca iki teknik bulunmaktadır. “Sweating”
(terletme) tekniği ile waxlardaki yağ çeşitli proseslerle terletilerek ayrıştırılmaktadır.
Yağın ayrıştırılmasıyla elde edilen parafin, beyazlatma ve şeffaflaştırma
işlemlerinden geçirilip kalıplandıktan sonra pazara sunulduğu gibi, bazı diğer katkı
maddeleri ile özel amaçlı parafin üretiminde de kullanılmaktadır. Waxlardan parafin
üretmenin diğer bir tekniği de “solvent ekstraksiyon” tekniğidir. Bu prosesle waxlar
kimyasal tepkimelerle parafine dönüştürülmektedir.
Parafin üretim tekniklerinden terletme metodu, solvent ekstraksiyon metoduna
göre daha basit teknoloji ve az yatırım gerektiren bir üretim metodudur. Solvent
ekstraksiyon yoluyla parafin üreten bir tesisin maliyeti en az 10 milyon ABD
Doları'dır. Diğer taraftan, bu tesisin rantabl çalışması için yıllık en az 20.000 ton
parafin üretilmesi gerekmektedir. Gerek sermayenin, gerekse parafin üretiminde
girdi olarak kullanılan light waxın kıtlığı nedeniyle ülkemizde sadece terletme metodu
ile üretim yapılmakta, solvent ekstraksiyon metodu ile üretim yapan tesis
bulunmamaktadır.
Bu açıklamalar çerçevesinde, ülkemizde mevcut teknoloji ile parafin
üretiminde kullanılmaya uygun tek wax çeşidinin light wax olduğu, solvent
ekstraksiyon tekniği ile parafin üretimi yapan tesis bulunmadığı için heavy waxtan
parafin üretilemediği dikkate alınarak, ilgili ürün pazarı "light wax pazarı" olarak
belirlenmiştir.
I.1.2. Coğrafi Pazar
Light waxın satış alanları itibarıyla ilgili coğrafi pazar Türkiye Cumhuriyeti
sınırları olarak tespit edilmiştir.
I.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.2.1. İlgili Pazar Hakkında Genel Bilgiler
Madeni yağ üretiminde kullanılan "light neutral" ülkemizde yalnız Tüpraş
Aliağa Rafinerisi tarafından üretildiğinden, waxların üretimi de aynı rafineride
3 REKABET KURUMU
gerçekleştirilmektedir. 1970’li yıllardan itibaren parafin üretimi yapan teşebbüslerin
kurulmasına bağlı olarak waxlar için ayrı bir pazar oluşmuştur. Pazarda 1994 yılına
kadar 8-15 teşebbüs etkinlik göstermiş ve wax arzı, talebini karşılamıştır. Ancak
1994 yılından itibaren parafin talebinin ihracattaki artışa bağlı olarak artması
neticesinde wax arzı, talebini karşılayamaz duruma gelmiştir.
Light waxta arz açığının ortaya çıktığı 1994 yılına kadar söz konusu ürün
Tüpraş tarafından üretilmiş ve dağıtılmıştır. Ancak hammadde darlığı nedeniyle
Tüpraş light waxın dağıtım işini 1994 yılında POAŞ’a devretmiştir.
Wax dağıtımının POAŞ’a devredilmesinden sonra mevcut arz açığı nedeniyle
firmalar arasında ortaya çıkacak eşitliksizlikleri gidermeye yönelik olarak kota sistemi
oluşturulmuştur.
Light waxın ithal edilmesinin önünde hukuki bir engel bulunmamaktadır.
Ancak, söz konusu ürünün ithal edilebilmesi için denizyolunun kullanılması ve oda
sıcaklığında donucu bir niteliğe sahip olması nedeniyle, en küçüğü 4.000 ton tonajlı
özel gemilerle taşınması gerekmektedir. İç pazardaki firmaların kapasitelerinin
küçük, sermayelerinin de yetersiz olması nedeniyle böyle bir ithalat
gerçekleştirilememekte, dolayısıyla iç pazardaki arz eksikliği ithalat yoluyla da
kapatılamamaktadır. Başka bir ifadeyle, ithalatın önünde hukuki bir engel
olmamasına rağmen, ekonomik nedenlerden dolayı light wax ithalatı
yapılamamaktadır.
I.2.2. Yapılan İnceleme
I.2.2.1. POAŞ’ın Kota Sistemi
POAŞ’ın kota sistemi, önce müşterinin toplam üretimden alacağı oransal
payın belirlenmesini, daha sonra Tüpraş tarafından yıl içerisinde üretilen toplam
üründen müşterinin payına düşen miktarın kendisine teslim edilmesini içermektedir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden; 1995 yılında kotaların, müşterilerin
önceki yıllara ait mal alım ve üretim miktarları ile tesislerinde yapılan incelemeler
sonucunda belirlendiği anlaşılmıştır. Buna göre, teşebbüslerin 1995 yılına ilişkin
light wax kotaları aşağıda yer almaktadır:
Tablo 1- 1995 yılı light wax kotaları
Firma Adı POAŞ Kotası (%)
Baykim + Türkeli 11.50
AGS 20.00
Işıksan 1.70
Öztin Kimya 18.00
Deskim 6.00
Mercan Kimya 8.60
Ar Kimya 7.50
Tepar + Petyan 15.50
Delen Petrol 3.70
Sümerbank 2.00
Mehmet Yazgan 3.00
Mohan Kimya 1.00
4 REKABET KURUMU
İnka Kimya 0.50
Kristal Kimya 1.00
Kotalar her yıl yeniden belirlenirken, müşterinin önceki yıllara ait light wax
alımı, parafin üretimi ve POAŞ’la olan ticari ilişkilerinde sorun olup olmadığı dikkate
alınmaktadır. Kotasının altında mal alan müşterilerin almadıkları miktar diğer
müşteriler arasında paylaştırılmaktadır. Bu çerçevede, şirketlerin kotaları 2000 yılı
için aşağıdaki şekilde oluşmuştur:
Tablo 2- 2000 yılı kotaları
Firma İsmi POAŞ Kotası (%)
Mercan Kimya 12
Ar Kimya 6
Öztin Kimya 17
Baykim Kimya 15
Petyan Parafin 14
Delen Petrol 2
AGS Kimya 24
Deskim Kimya 5
Kristal Kimya 1
Işıksan Kimya 3
Yazganlar 1
POAŞ satış fiyatını, Tüpraş tarafından tespit edilen fiyat üzerine %5 oranında
kar ekleyerek belirlemektedir. Bu fiyatlar bütün müşteriler için geçerli olmakta ve bu
fiyat dışında satış yapılmamaktadır.
Light wax müşterileri POAŞ’la madeni yağ bayilik sözleşmeleri ile benzer
hükümler içeren 5 yıllık bayilik sözleşmesi imzalamaktadır.
I.2.2.2. Petrol Ofisi A.Ş.
POAŞ, faaliyetlerine 1941 yılında kamu kuruluşu olarak Petrol Limited
ünvanıyla başlamış, 5.9.1990 tarihinde özelleştirilmek üzere Başbakanlık
Özelleştirme İdaresi Başkanlığına devredilmiştir. POAŞ’ın %51 oranında hissesi blok
satış yöntemiyle 24.7.2000 tarihinde özelleştirilmiş olup, şirket sermayesinin %51’lik
hissesi İş Doğan Petrol Yatırımları A.Ş.’ye, %42,3’lük hissesi Başbakanlık
Özelleştirme İdaresi Başkanlığı'na, %6,7’lik hissesi ise diğer ortaklara aittir.
Önaraştırma çerçevesinde raportörlerin görüştüğü POAŞ Madeni Yağ
Direktörü ve Distribütör Satışları Müdürü özetle; arzın kısıtlı olması nedeniyle talebi
karşılayabilmek amacı ile POAŞ'ın kota sistemini geliştirdiği, şirketlerin kotalarının
1990 yılı öncesindeki mal alışlarına bakılarak oransal olarak düzenlendiği, piyasanın
daha iyi işlemesine yönelik olarak çeşitli kota alternatiflerinin düşünüldüğü, ancak
yaklaşık 10 yıldır uygulanmakta olan oransal kota sisteminden daha işlevsel bir kota
sisteminin oluşturulamadığı, POAŞ'ın 1993-2000 yılları arasında, arzın kısıtlı olması
ve hali hazırdaki müşterilerin kapasite kullanımlarının düşük olması nedenleriyle yeni
5 REKABET KURUMU
müşteri kabul edilmediği, 2000 yılında ilk olarak Aslı Kimya ile sözleşme yapıldığı
açıklamalarında bulunmuşlardır.
Ayrıca söz konusu yetkililer, Aslı Kimya’nın sözleşmesinin yenilenmemesi ile
ilgili olarak aşağıdaki gerekçeleri ileri sürmüşlerdir;
"a-Aslı Kimya, POAŞ yetkililerinin parafin tesisi kurulması halinde kendilerine light
wax verileceği konusunda güvence verdiklerini ileri sürmektedir. Ancak Aslı Kimya bu
güvenceyi kimin verdiği konusunda bir açıklama veya belge sunamamaktadır.
Dolayısıyla yapmış olduğu yatırımın atıl olarak kalmasından şirketimiz mesul değildir.
b-Aslı Kimya’nın talep ettiği mal miktarının karşılanması diğer daimi müşterilerimizin
kapasite kullanım oranlarının iyice düşmesine neden olacaktır.
c-Aslı Kimya anlaşma hükümlerine uymayarak aldığı light waxı kendi üretiminde
kullanmak yerine Ordu ilindeki bir firmaya sattığı yönünde izlenim edinilmiştir.
d-Öte yandan söz konusu firma ortaklarının kamu düzenini bozucu oluşumlar
içerisinde oldukları tespit edilmiştir. Şirket politikamız gereği dürüst bayilerle çalışmak
esastır. Aynı şekilde söz konusu firma yetkilileri şirketimizle olan ilişkilerinde hadlerini
aşan davranışlarda bulunmuşlardır.”
I.2.2.3. Aslı Kimya Petrol Ürünleri ve Isı Sistemleri İth. İhr. San. ve Tic. Ltd. Şti.
Kuruluşu 12.4.2000 tarihli Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilen şirket
iki ortaklıdır. Önaraştırma çerçevesinde raportörlerin görüştüğü Şirket İşletme
Müdürü aşağıdaki açıklamalarda bulunmuştur:
“ ...2000 yılına kadar bu binada başka bir işte faaliyet gösteriyorduk. 2000 yılı Ocak
ayında parafin üretimi yapmaya karar verdik. Çünkü parafine yönelik talebin oldukça
iyi durumda olduğunu biliyorduk... 4-5 ay gibi bir süre içerisinde kendi imkanlarımızla
ısıtma-soğutma tesisatını kurduk. Parafin pazarına girmeden önce piyasadaki
mevcut firmalar veya tüccarlarla görüşmedik. Dolayısıyla light wax arzının kısıtlı
olduğu ve Petrol Ofisi’nin light wax satışlarında kota uyguladığını bilmiyorduk... Tesisi
kurmadan önce Tüpraşla görüştük. Tüpraş yetkililerinin light waxın POAŞ tarafından
dağıtıldığını söylemeleri üzerine POAŞ İzmir Bölge Müdürlüğüne başvurdum. POAŞ
yetkilileri tesisin kapasite raporunun sunulması halinde yan ürün müşteri sözleşmesi
yapılabileceğini söylemiştir. Tesisi kurmamızın ardından POAŞ’la yan ürün müşteri
sözleşmesi imzaladık. Bu olaylar POAŞ’ın özelleştirilmesinin öncesinde
olmuştur…..Söz konusu sözleşmenin 1 yıllık olduğunu imzaladığımız zaman
farketmedik. POAŞ’la yapılan müşteri sözleşmesinin 1 yıllık olduğunu sonradan
farkettik... Şimdiye kadar light waxı rafineriden alıp direkt olarak dışarı satmamız söz
konusu olmamıştır. Ordu ilindeki Ant Kimya’ya işlenmiş parafin satıyoruz.”
I.2.3. Değerlendirme
I.2.3.1. POAŞ’ın Kota Sisteminin Değerlendirilmesi
Bazı pazarlarda ürün arzının kısıtlı olması, buna karşın talebin yüksek olması
neticesinde ortaya çıkan arz açığı nedeniyle kota sistemleri uygulanmaktadır. Bu
sistemde ürün, çeşitli kriterler çerçevesinde belirlenen kotalara göre müşterilere
dağıtılmaktadır.
6 REKABET KURUMU
Söz konusu kota uygulamalarının diğer bir özelliği kıt olan kaynağın arzı
artırılmadıkça tekel konumundaki firma tarafından yeni müşteri kabul edilmemesidir.
Bu durumun ekonomik olarak gerekçesi bulunmaktadır. Firmaların üretim maliyetleri
belirli bir üretim miktarına kadar yükselmekte ve bu miktardan sonra düşmeye
başlamaktadır. Maliyetlerdeki bu düşüş, üretimin artmasına bağlı olarak sabit birim
maliyetinin azalmasından, pazarlama ve şirket organizyonunun daha verimli bir hale
getirilmesinden kaynaklanmaktadır. Bu bakımdan, firmanın etkin olarak çalışacağı ve
kara geçeceği bir üretim düzeyi bulunmaktadır. Bu üretim düzeyinin altında, firmanın
satış fiyatları maliyetlerini karşılayamamakta ve firmanın zarar ederek pazardan
çekilmek zorunda kalmasına neden olmaktadır. Öte yandan firmaların iç ve dış
pazarda rekabetçi bir yapıya sahip olması için maliyetlerinin en düşük seviyede
bulunması, ürünün kalitesinin yüksek olması, araştırma-geliştirme çalışmalarına ve
pazarlama-dağıtım sistemlerinin iyileştirilmesine de kaynak ayrılması gerekmektedir.
Bu ise firmanın kara geçtiği üretim miktarından daha fazla üretim yapması, başka bir
ifadeyle firmaların üretim açısından belirli bir büyüklüğe ulaşmasıyla mümkündür.
Söz konusu durum POAŞ’ın yeni müşteri kabul etmeme yönündeki davranışı
için de geçerlidir. Şöyle ki; piyasada mevcut 11 firma kapasitesinin altında üretim
yapmaktadır. Bu firmalardan Tepar, AGS ve Baykim firmaları üretimlerinin büyük bir
bölümünü ihraç etmektedir. Söz konusu firmalar ürünlerinin kalitesini artırmaya ve
yeni ürünler geliştirmeye yönelik olarak Ar-ge çalışmalarına da kaynak ayırmakta ve
20’nin üzerinde parafin çeşidi üretmektedir.
Parafin üreticisi firmaların yıllık light wax alımlarının 2000 yılında aşağıdaki
şekilde gerçekleştiği görülmektedir.
Tablo 3- Yıllık Light Wax Alımları
Firma İsmi Miktar (Ton)
Mercan Kimya 2.927
Ar Kimya 1.213
Öztin Kimya 3.702
Baykim Kimya 3.355
Petyan Parafin 3.078
Delen Petrol 337
AGS Kimya 5.489
Deskim Kimya 921
Kristal Kimya 109
Işıksan Kimya 596
Yazganlar 351
Bu tablodan da görüleceği üzere, piyasadaki 6 firma tahmini kara geçiş
düzeyi olarak belirlenen yıllık 1.200 ton'dan daha fazla hammadde almaktadır.
Ayrıca bu firmalar Ar-ge çalışmalarına kaynak ayırabilen, ihracat üzerine yoğunlaşan
firmalardır.
POAŞ’ın light wax talep eden tüm firmalara mal vermesi ve bunun sonucunda
piyasaya yeni girişlerin olması halinde, parafin pazarındaki mevcut kapasite kullanım
oranı daha da düşecek, her firmanın alabileceği hammadde miktarı düşeceği için,
7 REKABET KURUMU
piyasadaki firmaların üretim miktarları da azalacak, üretim maliyetleri artacak ve
fiyatlar yükselecektir. Bu durum, piyasadan hiçbir teşebbüsün çıkmasına neden
olmasa dahi, kaynakların verimsiz kullanılmasına ve dış piyasalardaki rekabet
gücünün kaybolmasına neden olacaktır.
Dosya mevcudu bilgilerden, POAŞ’ın belirlediği kota sistemi ve
fiyatlandırmanın, parafin piyasasında faaliyet gösteren firmalar arasındaki rekabeti
bozup bozmadığına ilişkin olarak görüşmelerde bulunulduğu ve kotaların
belirlenmesinde POAŞ’ın objektif davrandığı, piyasadaki rekabeti etkileyecek
davranışlarda bulunmadığı müşterilere fiyat bakımından ayrımcılık yapmadığı
sonucuna ulaşılmıştır.
I.2.3.2. Mal Vermeyi Kesme Yoluyla Hakim Durumun Kötüye Kullanılması
- Mal vermeyi reddeden teşebbüsün hakim durumda olması
Söz konusu davranışın rekabet hukuku ihlali sayılması için bu eylemi
gerçekleştiren teşebbüsün ilgili pazarda hakim durumda bulunması gerekmektedir.
İlgili pazarda, TÜPRAŞ ilgili ürünün üretilmesinde, POAŞ ise ilgili ürünün
dağıtımında tekel, dolayısıyla hakim durumdadırlar.
- Teşebbüsün bazı müşterilere mal satarken bazılarına ürün vermeyi reddetmesi
Ürün satmayı reddetmek suretiyle hakim durumun kötüye kullanılması,
teşebbüsün bazı alıcılarına ürün satmaya devam etmesine karşılık bazılarına ürün
vermeyi reddetmesi halinde ortaya çıkmaktadır. POAŞ diğer alıcılarla
özelleştirmeden önceki dönemde yapılmış olan sözleşmelerini sürdürmekte olup,
sadece yürürlük süresi dolan Aslı Kimya’nın sözleşmesini yenilemeyi reddetmiştir.
- Hakim durumdaki teşebbüsün uzun süre mal vermekte olduğu müşterisine mal
vermeyi reddetmesi ve mal vermeyi kesmenin objektif gerekçelere dayanmaması
Ürün satmayı reddetme davranışının hakim durumun kötüye kullanılması
olarak değerlendirilebilmesi için hakim durumdaki teşebbüs ile alıcı arasında uzun
süreli düzenli bir ticari ilişkinin var olması gerekmektedir.
Parafin pazarına en son giriş 1993 yılında olmuştur. Aslı Kimya dışındaki
teşebbüsler 1995 yılından itibaren POAŞ’la bayilik sözleşmesi imzalamış olan daimi
müşterilerdir. POAŞ’la Aslı Kimya arasında düzenli bir ilişkinin var olduğunu
söylemek mümkün görülmemektedir. POAŞ, Aslı Kimya’nın ilk defa mal talep etmesi
üzerine bu talebe olumsuz yanıt vermiş, daha sonra, yıl sonuna kadar bir miktar mal
vermeyi kabul etmişse de 1 yıllık süre sonunda sözleşmeyi yenilememiştir. Başka bir
ifadeyle, Aslı Kimya ile POAŞ arasında ticari ilişkinin başlamasından itibaren
sorunlar ortaya çıkmıştır. Bu nedenle, Aslı Kimya’nın POAŞ’ın düzenli bir müşterisi
olarak kabul edilemeyeceği kanaatine varılmıştır.
İlgili davranışın kötüye kullanılma sayılmasının en önemli şartı ise satışı
reddetmenin objektif olarak haklı gerekçelere dayanmamasıdır.
Bu çerçevede, POAŞ’ın sözleşmenin yenilenmemesi ile ilgili olarak ileri
sürdüğü gerekçelerin incelenmesi gerekmektedir.
8 REKABET KURUMU
- Sözleşmenin siyasi baskı ile imzalanması
POAŞ yetkilileri, özelleştirme öncesinde Aslı Kimya'nın POAŞ’tan siyasi baskı
ile mal almaya çalıştığını, bu çabalar sonunda POAŞ’ın özelleştirilmesinin son
aşamasına gelindiği 2000 yılı Temmuz ayında sözleşme imzalandığını, sözleşmenin
altında imzası bulunan görevlilerin özelleştirmenin ardından şirketten ayrıldıklarını
belirtmişlerdir. Ayrıca yetkililer, light wax ve diğer yan ürün müşterileriyle 5 yıllık
bayilik sözleşmesi imzalanmasına rağmen, Aslı Kimya ile 1 yıllık müşteri
sözleşmesinin yapılmasının; sözleşmenin, light waxında dahil olduğu bütün yan
ürünleri alınabileceğine ilişkin birinci maddesinin üstü çizilerek ve “sadece Aliağa
ürünü light wax” yazılmış olmasının ve Aslı Kimya’nın tesis kurulması durumunda
kendisine mal verileceği yönünde güvence verildiğini iddia etmesine rağmen bu
güvenceyi kimin verdiğine ilişkin bir açıklama veya belge sunmamasının, bu işin
siyasi çaba ve aceleyle yapıldığının kanıtı olduğunu ifade etmişlerdir.
- Aslı Kimya’nın POAŞ’a yönelik davranışları
POAŞ yetkilileri, sözleşmenin imzalanmasından sonra Aslı Kimya’nın talep
ettiği yıllık 1.400 ton'luk light waxı şirkete veremeyeceklerini, ama haftalık 15 ton
light wax ile mevcut kota sistemi içerisinde diğer müşterilerin kullanmadığı kota
miktarının kendisine verilebileceğini ifade ettiklerini belirtmişler, bu durum üzerine
Aslı Kimya yetkililerinin POAŞ’a karşı ticari hayatın gereklerine ters düşen tutumlar
içerisine girdiklerini ifade etmişlerdir.
- Mevcut parafin üreticilerinin kapasitelerinin altında çalışması ve Aslı Kimya’nın
aldığı light waxı üretimde kullanmak yerine spot piyasada satması
Müşterilerin kotalarını belirlerken mal alımının yanında üretim ve Ar-ge
çalışmaları gibi unsurların dikkate alındığını belirten POAŞ yetkilileri, Aslı Kimya’nın
POAŞ’tan aldığı bir kısım light waxı kendi üretiminde kullanmak yerine, işlemeden
direkt olarak Ordu’daki bir firmaya sattığı yönünde izlenim elde ettiklerini ifade
etmişlerdir. Konuyla ilgili olarak Aslı Kimya’da yapılan görüşmede şirket yetkilisinin,
light waxı işlemeden satmalarının söz konusu olmadığını, Ordu’daki Ant Kimya Ltd.
Şti.’ye parafin sattıklarını ifade ettiği anlaşılmıştır. Aslı Kimya POAŞ’tan toplam 322
ton light wax almış olup, light wax alım ve satım faturaları çerçevesinde aşağıdaki
tablo ortaya çıkmıştır.
Tablo 4- light wax alım ve satışları
Aslı Kimya light Wax Alışı Ant Kimya’ya Yapılan Satış
Tarih Miktar (kg.) Fiyat
(kg/TL)
Tarih Miktar (kg) Fiyat
(kg/TL)
200.000 10.04.2001 14.500 221.535
18.05.2001 14.580 229.624 24.05.2001 14.580 279.624
18.06.2001 14.400 229.624 18.06.2001 14.400 270.000
Aslı Kimya, Ant Kimya’ya light wax değil, parafin sattığını iddia etmektedir.
Ancak Aslı Kimya’nın aynı tarihlerdeki light wax alım fiyatları ile parafin satış fiyatları
arasında en fazla 50.000 TL/kg. fark olduğu görülmektedir. Parafin üretim maliyetinin
(330 $/ton), hammadde maliyetinin (200 $/ton) 1.65 katı olduğu, Aslı Kimya’nın
9 REKABET KURUMU
parafin olarak sattığını iddia ettiği ürünün satış fiyatının ise hammadde alış fiyatının
1.10 ile 1.20 katı arasında değiştiği ve kar unsuru da dikkate alındığında parafinin bu
fiyatla satılamayacağı kanaatine varılmıştır.
Ayrıca, Aslı Kimya’nın satış faturalarına göre, “A-2 arıtılmış 58-60” türü
parafini Nisan 2000 ayında 511.500 kg/TL.’den satarken aynı ayda başka bir tür
parafini, 221.535 kg/TL.’den sattığını iddia etmesi, aynı dönemde hammaddeyi
200.000. kg/TL’den alması ve bu hammaddenin üretimde %25 oranında fire verdiği
hususları dikkate alındığında çelişkili bir durum olarak ortaya çıkmaktadır.
Bu açıklamalar çerçevesinde; Aslı Kimya’nın light waxı, işlemeden Ant
Kimya’ya sattığı sonucuna ulaşılmaktadır.
- POAŞ’ın İleri Sürdüğü Gerekçelerin ve Mal Vermeyi Kesmesinin Rekabeti Kısıtlayıcı
Amacı Olup Olmadığının Değerlendirilmesi
POAŞ’ın kıt olan light waxı firmalar arasında ayrımcılık yapmadan ekonomik
bakımdan en verimli şekilde dağıtım sorumluluğu bulunmaktadır. POAŞ’ın herhangi
bir gerekçe olmaksızın yıllardır mal sağladığı, düzenli müşterilerine mal vermeyi
kesmesi piyasadaki rekabeti kısıtlayabilecek bir davranıştır. Aslı Kimya ile yapılan
müşteri sözleşmesinin 9. maddesi, müşterinin aldığı light waxı kendi üretiminde
kullanacağına yönelik düzenleme getirmektedir. Kıt olan ürünlerin verimli şekilde
kullanılmasına yönelik bu maddenin düzenli müşteri olmayan Aslı Kimya tarafından
ihlal edilmesi sözleşmenin yenilenmemesini haklı gösterebilecek nedenlerdendir.
Öte yandan, POAŞ’ın mal vermeyi kesme yoluyla pazarda rekabeti
sınırlandırmak veya ortadan kaldırmak amacını ve/veya etkisini taşıyıp taşımadığının
tespitinde, hakim durumdaki teşebbüsün müşterilerinin pazarında faaliyet gösterip
göstermediği hususu da dikkate alınmalıdır. Bu durumun varlığı halinde, rakip
alıcılarına mal verme ve hizmet sunma imkanına sahip hakim durumdaki teşebbüsün
rakiplerine mal vermeyi kesmesinin, nihai ürün ve hizmet piyasasındaki rekabeti
kısıtlama amacına yönelik olduğu söylenebilecektir. Ancak, POAŞ'ın parafin
üretiminde faaliyeti bulunmadığından, şikayet konusu davranışın rekabeti sınırlama
amacı taşımadığı anlaşılmıştır.
POAŞ’ın arz açığı bulunan light wax pazarında, düzenli bir müşterisi olarak
kabul edilemeyecek olan Aslı Kimya’ya, müşteri sözleşmesinin yenilenmemesi
suretiyle mal vermeyi kesmesinin haklı nedenlere dayandığı, bu davranışın
piyasadaki rekabeti kısıtlayıcı etkisi ve amacı bulunmadığı kanaatine varılmıştır.
J- SONUÇ
Yukarıda yer verilen değerlendirmeler çerçevesinde,
- Petrol Ofisi A.Ş.’nin müşteri sözleşmesini yenilememek suretiyle Aslı Kimya
Petrol Ürünleri ve Isı Sistemleri İthalat İhracaat Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti.’ne mal
vermeyi kesmesinin 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6.
maddesini ihlal etmediğine, dolayısıyla anılan teşebbüs hakkında soruşturma
açılmasına gerek bulunmadığına; şikayetin reddine
OY BİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy