Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş. (PMSA) ve British American Tobacco Exports B.V. (BAT)'nin satış noktalarında stand münhasırlığına yönelik uygulamaları olduğu iddiası - Karar Sayı 04-18/153-35

REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı : 2002-3-124 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 04-18/153-35
Karar Tarihi : 3.3.2004

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER

Başkan : Mustafa PARLAK 10
Üyeler : Tuncay SONGÖR, R. Müfit SONBAY, Murat GENCER,
Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL, M.Sıraç ASLAN,
Süreyya ÇAKIN

B. RAPORTÖRLER: Orçun SENYÜCEL, Pelin ERDOĞAN,
Bedia Sanem ŞİMŞEK

C. ŞİKAYET EDEN: JTI Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş.
Maya Plaza Yıldırım Oğuz Göker Cad.
Sümbül Sok. Kat:4 20
80630 Akatlar / İstanbul

D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN:
Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş.
Maya Akar Center Büyükdere Cad.
No:100-102 B Blok Kat: 27 80280 Esentepe / İstanbul

British American Tobacco Exports B.V.
Büyükdere Cad. Yapı Kredi Plaza C Blok No:15
Levent / İstanbul 30

E. DOSYA KONUSU: Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş.
(PMSA) ve British American Tobacco Exports B.V. (BAT)’nin satış
noktalarında stand münhasırlığına yönelik uygulamaları olduğu iddiası.

F. İDDİALARIN ÖZETİ: Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş.
(PMSA) tarafından yapılan 4.12.2002 tarih ve 5225 sayılı başvuruda özetle;

- JTI Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş.(JTI)’nin bar, restoran, kafe gibi
işletmelerle yapmış olduğu sözleşmelerde, açıkça münhasırlık içeren ve rakip 40
sağlayıcıların standlarının bu gibi mekanlarda bulunmasını engelleyen
hükümler bulunduğu,

- Bakkal, market gibi perakende satış noktalarıyla yapılan sözleşmelerde ise
benzer bir hüküm bulunmamasına rağmen; sadece sigara raf ünitelerinin
değil, ilgili iş yerlerindeki tüm rafların JTI tarafından döşenmesi nedeniyle
rakip sağlayıcıların anılan satış noktalarına sigara standı koyabilmelerinin
engellendiği, dolayısıyla fiili bir münhasırlığın ortaya çıktığı

04-18/153-35
2
iddia edilmiş ve 16.1.2003 tarih ve 03-04/45-M sayılı Kurul toplantısında söz 50
konusu şikayetlerle ilgili olarak önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
Önaraştırma kapsamında JTI firmasından gönderilen yazıda; PMSA ve
BAT’nin de stand münhasırlığına yönelik uygulamalarının olduğu ifade
edilmiş, söz konusu iddialara yönelik 21.8.2003 tarih ve 03-58/678-M sayılı
Kurul toplantısında ise, PMSA ve BAT hakkında önaraştırma yapılmasına
karar verilmiştir.

G. DOSYA EVRELERİ: Rekabet Kurulu'nun 21.8.2003 tarih ve 03-58/678-M
sayılı toplantısında alınan karar gereğince hazırlanan 13.1.2003 tarih ve
2002-3-124/BN-03-HB sayılı Bilgi Notu, 16.1.2003 tarih ve 03-04 sayılı Kurul 60
toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Kanun’un ihlaline ilişkin bir
soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla
Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.

İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 24.7.2003 tarih
2002-3-124/ÖA-03-OS sayılı Önaraştırma Raporu 28.7.2003 tarih ve
REK.0.07.00.00/97 sayılı Başkanlık önergesi ile 03-54 sayılı Kurul
toplantısında görüşülmüş Tütün Mamulleri ve Alkollü İçkiler Piyasası
Düzenleme Kurulu ile de istişare edilmesini teminen incelemenin devamına
karar verilmiştir. Önaraştırma kapsamında JTI firmasından gönderilen yazıda; 70
PMSA ve BAT’nin de stand münhasırlığına yönelik uygulamalarının olduğu
ifade edilmiş, söz konusu iddialara yönelik 21.8.2003 tarih ve 03-58/678-M
sayılı Kurul toplantısında ise, PMSA ve BAT hakkında 4054 sayılı Kanun’un
40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. Anılan
karar üzerine hazırlanan 30.1.2004 tarih ve 2002-3-124/ÖA-04-OS sayılı
Önaraştırma Raporu 9.2.2004 tarih ve REK.0.07.00.00/27 sayılı Başkanlık
önergesi ile 04-17 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve ek inceleme
yapılmasına karar verilmiştir. Bunun üzerine hazırlanan Bilgi Notu, 8.12.2003
tarih REK.0.07.00.00/168 sayılı Başkanlık önergesi ile 03-82 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek, PMSA ve BAT ile ilgili benzer konudaki 80
önaraştırmada ulaşılacak sonuçlar ile birlikte Kurul gündemine getirilmesine
karar verilmiştir. Bu karar üzerine hazırlanan 27.2.2004 tarihli Bilgi Notu ile 04-
18 sayılı Kurul toplantısında konu tekrar ele alınarak karara bağlanmıştır.

H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda;

- Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş. ve British American
Tobacco Exports B.V. Merkezi Hollanda Amsterdam Türkiye İstanbul
Şubesi’nin satış noktalarında stand münhasırlığına yönelik faaliyetleriyle ilgili
şu aşamada soruşturma açılmasına gerek olmadığı, 90
- 24.7.2003 tarih ve 2002-3-124/ÖA-03-OS sayılı Önaraştırma Raporunda
ele alınan JTI Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş. firmasının satış noktalarında
stand münhasırlığına yönelik eylemlerinin de aynı kapsamda
değerlendirilebileceği dolayısıyla,

4054 sayılı Kanun’un 9. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca söz konusu
teşebbüslerin gerek distribütörleri ve satış temsilcilerine, gerekse satış
noktalarına stand münhasırlığına yol açan uygulamaların Kanun’a aykırı
04-18/153-35
3
olduğunu ve bir noktada birden fazla standın bulunabileceğini bildirmeleri
yönünde bir görüşün gönderilmesi sonuç ve kanaatine ulaşıldığı, 100

ifade edilmektedir.

İ. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

I.1. Taraflar

I.1.1. JTI Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş. (JTI)

Japan Tobacco International Company, 1999 yılında RJR International 110
Grubunun Amerika dışındaki tütün faaliyetlerini devralmış ve söz konusu
devralma Rekabet Kurulu’nun 99-27/245-129 sayılı kararıyla Türkiye’de de
geçerli hale gelmiştir. 1993 yılında İzmir Torbalı’da üretime geçen RJR sigara
fabrikası ve RJR Pazarlama ve Dağıtım A.Ş., bu devralma kapsamında JTI’ın
kontrolüne geçmiş ve pazarlama dağıtım şirketi, JTI Tütün Ürünleri Pazarlama
A.Ş. adını almıştır. Söz konusu şirketin 2002 yılı cirosu (……………………..)
TL. olarak gerçekleşmiştir. JTI Company Netherlands BV’nin tamamına
yakınına sahip olduğu JTI’ın, yönetim kurulu Servisîmin Cömert, Erdem
Seçkin ve James Riordan’dan oluşmaktadır.
120
I.1.2. Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş. (PMSA)

1994 yılında Philip Morris Grubu ile Sabancı Grubu ortaklığında kurulan şirket,
Philip Morris International (PMI) bünyesinde bulunan ve İzmir-Torbalı’da 1992
yılında faaliyete geçen Philip Morris-Sabancı Sigara ve Tütüncülük Sanayi ve
Ticaret A.Ş. (PhilSA) tarafından üretilen sigaraların fiyatlama, pazarlama,
dağıtım ve satışını yürütmektedir.

I.1.3. British American Tobacco Exports B.V Merkezi Hollanda
Amsterdam Türkiye İstanbul Şubesi (BAT) 130

2001 yılında kuruluşu tescil edilen ve British American Tobacco Exports
B.V’nin İstanbul şubesi olarak faaliyet gösteren BAT, 2002 yılında Kent ve
Viceroy markalarıyla Türkiye sigara pazarına giriş yapmıştır. Üretimini İzmir’de
kurulu tesislerinde gerçekleştiren BAT ürünlerinin dağıtımı Düzey Pazarlama
A.Ş. tarafından yürütülmektedir.

I.2. İlgili Pazar

I.2.1. Sektöre İlişkin Bilgiler 140

I.2.1.1. Ürün ve Sektörün Yapısı

Sigara, içerdiği tütün çeşitlerine göre dört ayrı grupta değerlendirilmektedir:

- Şark Tipi: Türkiye'de yaygın olarak tüketilen TEKEL ürünlerinden Maltepe,
Samsun ve Yeni Harman markalarının örnek olarak verilebileceği bu tip
sigaralar tamamen Şark tütünlerinden üretilmektedir. Gelir seviyesindeki
04-18/153-35
4
artışa paralel olarak son yıllarda ülkemizde söz konusu sigaraların tüketimi
azalmış ve tüketiciler giderek “Amerikan Harmanı” sigaralara yönelmeye 150
başlamıştır.
- Fransız Tipi: Dünya tüketimi çok sınırlı olan bu tip sigaralar kara tütünlerin
harmanlanmasıyla üretilmektedir. Ülkemizde hiç üretimi olmayan söz konusu
sigaralara Gitanes örnek verilebilir.
- İngiliz Tipi: Tamamen Virginia-Burley tipi tütünlerden üretilen bu sigaralar
ülkemizde üretilmemektedir. Rothmans, Dunhill gibi markaların örnek teşkil
ettiği bu tip sigaraların, dünya genelinde pazar payları “Amerikan Harmanı”
sigaralar karşısında gerilemektedir.
- Amerikan Tipi: Gerek Türkiye'de gerekse dünyada pazar payları giderek
artmakta olan bu tip sigaralar, Virginia-Burley ve Şark tipi tütünlerin 160
harmanlanmasıyla üretilmekte ve “Amerikan Harmanı” ya da “Blended”
sigaralar olarak adlandırılmaktadırlar. Bu sigaralara örnek olarak Marlboro,
Parliament, Winston, Camel, TEKEL 2000 ve TEKEL 2001 verilebilir.

Türkiye sigara pazarına bakıldığında, Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol
İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TEKEL)’nün bazı yabancı sigaraları ithal etmeye
başladığı 1983 yılına kadar, üretimin tamamının söz konusu kuruluş
tarafından gerçekleştirildiği görülmektedir. 1986 yılında Bakanlar Kurulu
Kararıyla tütün mamullerinin üretim, dağıtım ve satışında devlet tekeli
kaldırılmış, 1991 yılında da özel sektöre, ürettikleri sigaraları fiyatlandırma 170
yetkisi verilmiştir. Bu dönemde üretim tesislerini kuran Philip Morris (PM) ve
R.J. Reynolds (RJR), Türkiye'de faaliyet göstermeye başlamıştır. 1999
yılında, ABD dışındaki faaliyet ve varlıklarını Japan Tobacco International
(JTI)’a devreden RJR’ın Türkiye’deki faaliyetleri de JTI tarafından
devralınmıştır. Ekim 2002’de ise British American Tobacco (BAT), üretim
tesisini kurarak Türkiye’de faaliyete geçmiştir.

Tablo 1: Türkiye’de Üretilen Sigaralar ve Kategorileri1
PMSA JTI TEKEL BAT
Premium (Üst) Marlboro Parliament Camel Salem - Kent
Üst-Orta Lark TEKEL 2000 -
Orta Chesterfield Winston - Medium
Alt-Orta
(Popular) L&M Monte Carlo TEKEL 2001 Viceroy
Low (Alt) - -
Samsun, Maltepe,
Yeni Harman,
Ballıca, Best,
Meltem vb.
-

Tablodan da görülebileceği üzere, alt sınıfta yer alan Şark tipi sigaraların 180
TEKEL dışında üreticisi bulunmamaktadır. Aşağıda, sigara pazarında mevcut
firmaların önce sektörün tamamında, ardından Amerikan harmanlı sigaralar
içinde pazar paylarına yer verilmiştir.


1 Bu kategorizasyon, üretici firmalar tarafından fiyat-kalite-imaj ilişkisine bağlı olarak yapılmaktadır.
04-18/153-35
5
Tablo:2 Sigara Firmalarının Sektördeki Pazar Payları
FİRMA 1997 (%) 1998 (%) 1999 (%) 2000 (%) 2001 (%) 2002 (%)
TEKEL 70.4 69.0 70.2 69.8 68.8 (……)
PMSA 23.4 23.5 22.7 22.9 21.3 (……)
JTI 6.2 7.5 7.1 7.3 9.9 (……)
BAT - - - - - (……)
TOPLAM 100 100 100 100 100 100

Tablo:3 Amerikan Harmanı Sigaralara İlişkin Pazar Payları
FİRMA 1997 (%) 1998 (%) 1999 (%) 2000 (%) 2001 (%) 2002 (%)
TEKEL 42 45 51 50 47.0 (……)
PMSA 46 42 37 38 36.3 (……)
JTI 12 13 12 12 16.7 (……)
BAT - - - - - (……)
TOPLAM 100 100 100 100 100 100

I.2.1.2. Pazara Giriş Engelleri
190
3.1.2002 tarih ve 4733 sayılı "Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz Ve Alkol İşletmeleri
Genel Müdürlüğünün Yeniden Yapılandırılması İle Tütün Ve Tütün
Mamullerinin Üretimine, İç Ve Dış Alım Ve Satımına, 4046 Sayılı Kanunda Ve
233 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair
Kanun"un,

“Türkiye’de tütün mamülleri üretmek isteyenlerin yıllık üretim kapasitesi tek
vardiyada sigara için iki milyar adet, diğer tütün mamülleri için ise onbeş
tondan az olmayan, tütün hazırlama bölümleri dahil tam ve yeni teknoloji ile
tesisler kurmaları şarttır.” 200

şeklindeki 6. maddesi hükmü gereğince, sigara üretebilmek için kurulacak
tesisin belirli kapasitede, entegre ve yeni teknoloji ile donanmış olma
zorunluluğunun bulunması, sigara pazarında önemli bir giriş engeli
yaratmaktadır. Öte yandan, 4207 sayılı “Tütün Mamullerinin Zararlarının
Önlenmesine Dair Kanun” ile sigara ve diğer tütün mamullerinin reklamının ve
bu ürünlere ilişkin her türlü promosyon faaliyetinin yasak olması da pazara
giriş engeli yaratan bir diğer durumdur. Sigaranın tüketicide bağımlılık yapan
özelliğinin bulunması, ürünlere ait talebin fiyat esnekliğinin düşük olması
sonucunu doğurmaktadır. Bu özellik söz konusu ürünün üzerine oldukça yüklü 210
miktarda vergi konulabilmesine olanak tanımaktadır. Nitekim ülkemizde
satılan sigaranın perakende satış fiyatının %73’üne yakın bir kısmını vergi ve
diğer fonlar oluşturmaktadır. Bu durum, devletin bu piyasayı kontrol altında
tutma eğilimini güçlendirmektedir.

I.2.2. İlgili Ürün Pazarı

Bir ürünün diğer bir ürünle aynı pazarda yer alabilmesi için bu ürünlerin
tüketici gözünde nitelikleri, kullanım amaçları ve fiyatları bakımından benzer
olmaları gerekmektedir. 220

Genel olarak, Amerikan harmanı ve Şark tipi sigaralar kıyaslandığında, içerik,
kalite, kullanılan tütün, imaj, materyal ve fiyat bağlamında söz konusu
sigaralar arasında önemli farklılıklar bulunduğu görülmektedir. Buna ek olarak,
04-18/153-35
6
Amerikan harmanı sigaraların kalite farkı nedeniyle, kullanıcılarda tüketici
sadakati anlamında “ürün bağımlılığı” da yaratmakta olduğu dikkate
alındığında iki ürün grubunun farklı pazarlarda yer aldığı söylenebilir. Ancak,
başvuru konusu şikayet, satış noktalarında fiili münhasırlık yaratılarak, diğer
teşebbüslerin standlarının söz konusu noktalara girmesinin engelendiği iddiası
üzerine yoğunlaşmaktadır. Bu bağlamda, mevcut durumda sadece Amerikan 230
harmanı sigara üreten/satan üç teşebbüs ile, Amerikan harmanına ek olarak,
Şark tipi sigara alanında da faaliyeti bulunan TEKEL’in anılan durumdan
etkilenebileceği açıktır. Ayrıca söz konusu uygulama, hangi tipte üretim
yaparsa yapsın, pazara girmek isteyen diğer teşebbüsler bakımından da
çeşitli sonuçlar doğuracağından, ilgili ürün pazarı, “sigara satışı pazarı” olarak
belirlenmiştir.

I.2.3. İlgili Coğrafi Pazar

Coğrafi pazar belirlenirken, özellikle ilgili mal ve hizmetlerin özellikleri ile 240
tüketici tercihleri bakımından giriş engellerinin, ilgili bölge ile komşu bölgeler
arasında teşebbüslerin pazar payları veya mal ve hizmetlerin fiyatları
bakımından hissedilir bir farklılığın varlığı gibi unsurlar dikkate alınmaktadır.
Sigara ürünü açısından, yukarıda sayılan unsurlar bakımından, bölgesel bir
farklılığın mevcut olmadığı göz önüne alınarak ilgili coğrafi pazar “Türkiye
Cumhuriyeti Sınırları” olarak tespit edilmiştir.

I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme

I.3.1. Elde Edilen Bulgular 250

I.3.1.1. British American Tobacco Exports B.V. Merkezi Hollanda
Amsterdam Türkiye İstanbul Şubesi (BAT)

Raportörlerce BAT'da yapılan yerinde incelemelerde aşağıda sunulan bilgi ve
belgelere ulaşılmıştır:
 Düzey Pazarlama A.Ş. Grup Satış Yöneticisi tarafından gönderilen
26.3.2003 tarihli e-postada, “PMI’ın JTI ürünlerine puanlama başlatmasının
yanında bizim stand taktığımız noktalara baskı uygulamaktadır. Stand takılan
noktaya standı çıkarması karşılığında televizyon önermektedirler. 5 noktamız 260
rafı çıkarma noktasındadır.” ifadesi yer almaktadır.
 BAT İzmir Bölge Yöneticisi tarafından gönderilen 9.4.2003 tarihli e-
postada, rakiplerle aralarındaki rekabet kastedilerek, “Kimse bunun
kazanması kolay bir çarpışma veya savaş olacağını söylemedi” ifadesi
kullanılmıştır.
 30.9.2003 tarihli e-postadan, BAT tarafından da satış noktalarına
promosyon olarak malzeme (televizyon, radyo gibi) verildiği anlaşılmaktadır.
 BAT Ankara Bölge Yöneticisi tarafından gönderilen 8.4.2003 tarihli e-
postada, POP’larını söken rakip firmalara “standlarını sökebileceğimiz
şeklinde göz dağı verebiliriz” ifadesi kullanılmıştır. 270
 BAT Ankara Bölge Yöneticisi tarafından gönderilen 8.5.2003 tarihli e-
postada, “PMI bazı ana satış noktalarıyla anlaşmamızı BAT ünitesinin yerine
PMI ünitesi koymak için ne istediğini sorarak yok etmeye çalışmaktadır”
ifadesi yer almaktadır.
04-18/153-35
7
 Düzey Pazarlama A.Ş. Grup Satış Yöneticisi'ne gönderilen 26.12.2003
tarihli e-postada, PMSA’nın “noktalarda bulunan çift katlı sergileme
ünitelerimizi çıkarmaları durumunda puan artıracaklarını ifade ederek
noktaları etkilemeye” çalıştığı belirtilmiştir.
 Düzey Pazarlama A.Ş. Grup Satış Yöneticisi tarafından gönderilen
26.8.2002 tarihli e-postada, PMSA’nın “yeni nokta tespitleri yaparak, tüm 280
nokta içerisini kapsayan yenileme çalışmalarına alt yapı” oluşturduğu
bildirilmiştir.
 Düzey Pazarlama A.Ş. Grup Satış Yöneticisi tarafından gönderilen
25.4.2003 tarihli e-postada, “ziyaret edilen tüm müşterilerden rakiplerimizin
standının bulunup bulunmadığı (vardı-yoktu) bilgisi toplanacaktır.” ifadesi
kullanılmıştır.
 “İstanbul Attack Planı Ağustos 2003” isimli sunuşta, rakip firmalara yönelik
stratejiler ele alınmış, “eğer tüm İstanbul’da çok ciddi olarak tepki vermek
isterlerse …ordumuzun gerçek çarpışma kapasitesini hepimiz göreceğiz!”
ifadesine yer verilmiştir. 290
 26.12.2003 tarihli e-postada, “PMI bizim stand koyduğumuz dolayısıyla
onların standlarını almaları gereken bir noktadan standı geri çekmek için
tutanak imzalatmaya çalışıyor.” ifadesi kullanılmıştır.
 6.10.2003 tarihli e-postada, “PMI + BAT Standı olan noktalarda PMI
müşterileri puan kampanyası sonucu kazanılmış haklarını BAT standını
çıkarmadıkları takdirde alamayacaklarını ve ziyaret sayılarını düşürecekleri
konusunda tehdit etmektedir… PMI bu uygulamayı bölgemde
genelleştirmektedir. 2 noktaya daha bu şekilde tehditlerde bulunulmuştur.”
ifadesi geçmekte, buna cevaben Ankara Bölge Yöneticisi gönderdiği
6.10.2003 tarihli e-postada, bu yaklaşımın yaygınlaşmaya başladığını 300
belirterek, “Ya standı sökmek ya da bizi raftan dışarı atmak gibi bir yaklaşımı
agresif bir şekilde sergilemekteler. Biz gerekirse atlas üniteyi çıkarması
halinde kendi ünitemizi koyabileceğimizi ve puan karşılığı alacağı hediyeyi de
fazlasıyla karşılamayı önermemize rağmen PMI’ın ziyaret azaltma hediye
vermeme gibi tehditleri etkili olmaktadır… Konuyla ilgili olarak satış
noktalarındaki yerimizi garanti edebilmek için benzer bir kampanya
uygulamakta fayda olacaktır diye düşünüyorum.” ifadesini kullanmıştır.
 Yapılan incelemede bulunan ve (………)’le yapılacak şekilde hazırlanmış
olan imzasız bir tutanakta, “1.9.2003 tarihinde BAT ile akdetmiş olduğum raf
ariyet sözleşmesini, iş yerimde rafı bulunan bir başka sigara firmasının, 310
BAT’ye ait rafı işyerimden çıkarmadığım takdirde uygulamakta oldukları puan
kampanyasından yararlanamayacağım ve işyerime ziyaret sayılarını
düşüreceklerini bildirmiş olması nedeniyle tek taraflı olarak feshediyorum.”
ifadeleri geçmektedir.
 Ankara Bölge Yöneticisi tarafından gönderilen 15.12.2003 tarihli e-
postada, “Camel geçen haftanın ortasından itibaren büfe müşterilerimizi
ziyaret edip Winston ve Camel renklerinde büfe yapımına başladıklarını
bildirmeye başlamıştır. İzmir’de 4 adet büfenin yapımın gerçekleştirdiklerini ve
Ankara’da da bu aktiviteyi 2004 itibariyle başlatacakları bilgisini piyasaya
vermekteler. Bununla birlikte müşterilerimizde bulunan standlarımızı veya PMI 320
standlarının da sökülmesi durumunda doğacak tüm kanuni zorunlulukları –
tazminat vb- karşılayacakları garantisini vermekteler.” ifadelerine yer
verilmiştir.
04-18/153-35
8
 15 Kasım 2003 Samsun Bölge BAT + Düzey Saha Çalışması’nda,
“Rakiplerin (JTI ve PMI) kendi standları olan noktalarda diğer firma
standlarının montajı durumunda müşteriyi mahkemeye vermek vb sorunlarla
korkutması (çevre iller için geçerlidir).” ifadesi kullanılmıştır.
 24.12.2003 tarihinde (………) tarafından Bursa Bölge Yöneticisi
(…………)’na, ondan da Batı Bölgeler Müdürü (………)’e gönderilen Eskişehir
raporunda, “… ciddi paralar harcayarak store decorationlar yapan ve bu 330
noktalarda Bursa’dakinden daha fazla sayıda yeni ünitelerini kullanan JTI’ın
noktalar üzerinde kendi ünitelerinin yanına rakibi sokmamak için ciddi baskısı
var. Ayrıca JTI kendi ünitelerine mümkün olduğunca rakip ürünleri sokmamak
için (özellikle dekorasyon yaptığı noktalarda) nokta sahiplerine press
yapmaktadır…
…
… bu bölgelerdeki TM noktalarının büyük kısmı henüz kısa bir zaman önce
dekorasyon karşılığı sözleşme imzaladıklarından bu noktalarda yanlarına
girmek, sadece ‘yanlarına girmek’ için ciddi bir maliyet oluşturduğundan ve
rakibinde agresif tarzına cevap vermek, böylece noktalar üzerindeki 340
baskısının çözülmesine yardımcı olması amacıyla şehirde bilinen, ses
getirecek 4 nokta ile rakip üniteleri çıkarmak karşılığında anlaşılmıştır.
Bunların 3’ünde rakip çıkarılarak installasyon yapılmıştır. Bunlar ve
görüşmelerin devam ettiği diğer noktalardaki durum aşağıdadır;
(………): … JTI ünitesi yerine PALL MALL panel monte edilmiştir.
(………..): … Noktada dekorasyon yapılarak PMI atlası yerine PALL MALL
panel konmuştur.
(……….): … JTI dekorasyonu ve ünitesi çıkarılarak yerine BAT ünitesi monte
edilmiş, dekorasyon yapılarak dış cephede overhead çalışması yapılmıştır.
(…………): …PMI atlasının çıkması karşılığında anlaşılmış kısa bir süre sonra 350
JÜPİTER XL montajı yapılacaktır.” ifadeleri yer almaktadır.
 Ankara Bölge Müdürü'ne ait 21.7.2003 tarihli raporda, PMSA
elemanlarının “… kendi standları olan büfelere eğer BAT ünitesi kullanırlarsa
sigorta uygulamasını kaldırmakla” tehdit ettikleri belirtilmiştir. 14.7.2003 tarihli
raporda, PMSA elemanlarının “PMI standı kurulu olan büfeleri, Viceroy
overhead kurulması veya kurulmuş olan overheadin kaldırılmaması
durumunda, yapılan sigortanın iptal edilmesi ile” tehdit ettikleri, henüz
sigortası iptal edilen bir büfe bulunmadığı bildirilmiştir. 9.6.2003 tarihli raporda
ise, “Bölgede stand takmadığımız PMI anlaşmalı büfelere standımızın
takılmaması karşılığında bizim harcayacağımız bütçenin iki katını teklif 360
ediyorlar.” ifadesi kullanılmıştır.

I.3.1.2.Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş. (PMSA)

Raportörlerce PMSA'da yapılan yerinde incelemelerde aşağıda sunulan bilgi
ve belgelere ulaşılmıştır:
 15 Kasım 2003 tarihli e-postada, (……….) yetkilileriyle yapılan toplantı
hakkında bilgi verilmiş; mevcut JTI raflarının yerine PMSA raflarını monte
etmek istediklerini ilettikleri, bir sonraki görüşmede ise PMSA rafları verilene
kadar JTI raflarının sökülmeyeceği belirtilmiştir. 370
 5 Şubat 2003 tarihli e-postada, ellerinde olmaması nedeniyle (……..)’larda
“JTI raflarını söküp yerine PM raflarının” montajının yapılamadığı ifade
edilmiştir.
04-18/153-35
9
 27 Haziran 2003 tarihli e-postada, (………………) JTI raflarının geri
verileceğinin ve PMSA raflarının takılacağının, JTI’ın talebi olmasına rağmen
raf taktırmadıklarının belirtildiği ifade edilmiştir.
 PMSA avukatının Rekabet Kurumu tarafından münhasırlığı teşvik ettiği için
uygun görülmeyen (………) anlaşmasının değiştirilmesi gerektiği görüşüne
ilişkin olarak PMSA Satış Pazarlama Müdürü (…………) tarafından gönderilen
23 Haziran 2003 tarihli e-postada, bu anlaşmaların zincir mağazalar (key 380
accounts) arasında “anlaşılmaya başlandığı, bu nedenle çok büyük bir kayıp
olmadığı” belirtilmiştir.
 (………….)’ın bilgisayarından alınan “Sorunlu Marketler” sunumunda,
(……… ve ……..) isimli marketler için “sadece PM raf kullanımının
sağlanması” ifadesi kullanılmıştır.
 27 Aralık 2003 tarihli e-postada, (………) ile yapılan sözleşmelerin
uygulanması konusunda sıkıntılar yaşandığı, JTI’ın (……………) ikinci ünite
olarak girebildiği ve “arzu ettiği takdirde raf girmesinin doğal hakkı olduğu gibi
argümanlarla PMSA’yı zor duruma düşürdüğü” ifade edilmiştir.
390
Yukarıdaki e-postaya istinaden (………..) tarafından gönderilen 29 Aralık
2003 tarihli e-postada, (…………) yaşanan problemler konusunda (……) saha
ekibinden destek alamadıkları, saha ekiplerinin sözleşme ile ilgili
bilgilendirildiği, sözleşmenin ne amaçla imzalandığı ve ne beklediklerinin
iletildiği belirtilmiştir.
 Benzin istasyonları ile yapılacak olan “Sigara Satış Rafı Yerleşim
Sözleşmesi” örneğinin 7. maddesinde bayilerde satışa sunulan tüm
sigaraların PMSA tarafından verilen sigara satış rafında teşhir edileceği,
benzin istasyonu şirketinin, bayilerinde rakip teşebbüslerin satış rafının
kullanılması ve bulundurulması konusunda sözleşme akdetmeyeceği ifade 400
edilmiştir.
 12.1.2004 tarihinde yapılan görüşmede (……………) sahibi, Philip Morris
ile 3 yıl önce stand sözleşmesi imzaladığını, yaklaşık 6 ay önce dükkanına
BAT firmasına ait standın da yerleştirilmesinden 2 ay sonra Philip Morris’ten
Hedef Programı’ndan çıkarıldığına dair bir yazı gönderildiğini, bu nedenle
puanlama sistemine göre alması gereken bilgisayarı vermediklerini, ayrıca
sigorta kapsamından da çıkarıldığını ifade etmiştir. Ayrıca BAT firmasının da
kendi standından başka stand bulunmaması halinde (………) USD, başka
standın yanısıra kendi standlarının da takılması halinde (………) USD teklif
ettiklerini eklemiştir. İşletme sahibinin sözünü ettiği 11.11.2003 tarihinde 410
teslim aldığı yazıda, Hedef Programı kapsamında birtakım esaslara uyulması
gerektiği, kendisinin bu esaslara uymaması nedeniyle Hedef Programı’ndan
çıkarıldığı ve (………) teminatının sona erdiği bildirilmiştir.
 12.1.2004 tarihinde yapılan görüşmede (…………) yetkilisi, dükkanına
PMSA standının yanısıra BAT standını da koyduktan sonra, Philip Morris’in
kendisine ait standın görüntüsünün engellendiği gerekçesiyle BAT standının
kaldırılmaması halinde puanlama sistemine göre vermeleri gereken
televizyonu vermeyeceklerini belirttiklerini, nitekim hediyenin verilmediğini ve
sigortanın iptal edildiğini ifade etmiştir. (…………) yetkilisi, BAT standını kasa
üzerine monte etmesinin nedenini duvardayken ürünlerin çalınma tehlikesinin 420
bulunması olarak açıklamıştır.
 JTI tarafından temin edilen ve PMSA standı bulunan (…………) ve
(……………) isimli satış noktalarına gönderilen yazılarda da, birtakım
04-18/153-35
10
esaslara uymadıkları için Hedef Programı’ndan çıkarıldıkları ve bu çerçevede
(………….) teminatının sona erdiği ifade edilmiştir. JTI, (……………)’e Aralık
2003’te JTI standı takılması üzerine, (……………..)’e ise yine Aralık 2003’te
BAT standı takılması üzerine sırasıyla 29 Aralık 2003 ve 25 Aralık 2003
tarihlerinde gönderildiğini belirtmektedir.
 15.1.2004 tarihinde yapılan görüşmede (……………) yetkilisi, 2003 yılının
Ekim ayında Philip Morris ile stand sözleşmesi imzaladıklarını ve dükkanının 430
dekore edildiğini, ayrıca bedelsiz sigara verilmesi konusunda anlaştıklarını,
PMSA standının yanına BAT standının takılması üzerine bedelsiz sigaranın
verilmediğini, sigortadan ve Hedef Programı’ndan çıkarıldığını belirtmiştir.
Bunun üzerine PMSA standını çıkaran (………………) yetkilisi, yerine JTI
standını koyduğunu, daha sonra PMSA tarafından 6 gün olan ziyaret
sayısının 2 güne düşürüldüğünü ve PMSA standının çıkarılması nedeniyle
13.1.2004 tarihinde ihtarname çekildiğini ifade etmiştir. Nitekim PMSA
çalışanlarının 20 Aralık 2003, 5 Ocak 2004 ve 7 Ocak 2004 tarihli
yazışmalarında, sözkonusu bayiinin PMSA rafı takılırken belirtilen bedelsiz
ürün verilmeden PMSA standını tekrar takmayacağını, Philip Morris’e kırgın 440
olduğu için JTI standını taktığını beyan ettiği ifade edilmiştir.
 21.10.2003 tarihli Merchandising Yorum Raporunda PMSA Tanzim Teşhir
Sorumlusu, BAT’nin önemli noktalardaki PMSA bayilerine PMSA ünitelerini
kaldırmaları ve kendi raflarını monte etmesi karşılığında çeşitli eşya ve
komple tadilat önerdiklerini, (……………..) unvanlı bayiden PMSA standını
sökerek komple tadilat yaptırdıklarını rapor etmiştir. 27.10.2003 tarihli
raporunda da PMSA Tanzim Teşhir Sorumlusu, JTI’ın PMSA standlı (Atlas
üniteli) bayilere elektronik eşya teklif ettiğini, diğer yandan BAT tarafından iki
bayiden Atlas ünitesi sökülerek komple tadilat yapıldığını bildirmiştir. Yine
29.12.2003 tarihli raporunda da, rakiplerin bayilere sunduğu avantajları ve 450
teklifleri arttırması sonucunda Atlas üniteli bayilerle sorunlar yaşandığını
belirtmiştir.
 20.10.2003 tarihli Merchandising Yorum Raporunda PMSA Tanzim Teşhir
Sorumlusu, BAT’nin komple dekorasyonunu yaptırarak PMSA standını
çıkardıkları bir bayi ile görüşülerek ikinci raf olarak PMSA standını koymak
üzere anlaşıldığını, ancak bayiin BAT ile yaptığı görüşmede başka raf
konduğu takdirde tüm tadilat masrafının geri alınacağının bildirildiğini rapor
etmiştir.
 3.11.2003 tarihli Merchandising Yorum Raporunda PMSA Tanzim Teşhir
Sorumlusu, JTI’ın PMSA bayilerine Atlas ünitelerinin çıkarılması karşılığı 460
tadilat önerdiğini, bir başka satış noktasına yanına başka bir firma rafı
takılabilir koşuluyla kendi standlarını takmayı teklif ettiğini, diğer yandan
BAT’nin Atlas ünitesinin yanına kendi standını takması karşılığı (…….) USD
önerdiğini, muhtelif bayilere “rekabete aykırı olduğunu düşündüğü bir şekilde”
PMSA rafının çıkarılması için teklifte bulunduğunu bildirmiştir.
 10.11.2003 tarihli Merchandising Yorum Raporunda PMSA Tanzim Teşhir
Sorumlusu (………..), JTI’ın Atlas üniteli bayilere PMSA raflarının sökülmesi
karşılığında komple dükkan tadilatı, yanına koymak kaydıyla hediye teklif
ettiğini; BAT tarafından da teklifler arttırılarak “Atlas rafın sökülmesi karşılığı
yüksek bedeller önerilirken, Atlas rafın yanına raf takmak için de ciddi teklifler 470
sunulduğunu” ifade etmiştir.
 11.11.2003 tarihli Merchandising Yorum Raporunda PMSA Tanzim Teşhir
Sorumlusu, Atlas raflarının yanına küçük üniteleriyle girmeye çalışan JTI satış
04-18/153-35
11
ekibinin başarılı olmaya başladığını ve bayi ile sürtüşmelere yol açtığını
belirtmiş; yüksek rakamlı öneriler karşısında “bayilere TP (Trade Program)
mantığı, PM’den kazandıkları ve kazanacakları, sözleşme yükümlülüklerini”
anlattıklarını ifade etmiştir.
 8.12.2003 tarihli Merchandising Yorum Raporunda PMSA Tanzim Teşhir
Sorumlusu, BAT ve JTI’ın Atlas üniteli bayilere artan baskıları ve yüksek
teklifler karşısında bayilerin beklentilerinin arttığını ve saha ekiplerinin bu 480
durumdan sıkıntı duyduğunu, rakiplerin ihtarnamelerin gecikmesini
sözleşmelerin geçersiz olduğu yönünde kullandığını belirtmiştir. 22.12.2003
tarihli raporunda da PMSA Tanzim Teşhir Sorumlusu, artan rakip
baskılarından söz etmiştir.
 29.1.2002 tarihli e-postada, Edirne-Kırklareli bölgesinde JTI elemanlarının
PMSA rafını sökme konusunda bayilere teklifte bulunduğu belirtilmiştir.
 1.4.2002 tarihinde gönderilen e-postada, BAT ekibinin Atlas raf
sözleşmesinde tespit edilen açık bir noktayı kullanarak Philip Morris’in
sözleşmeleri tek taraflı olarak feshetmesini sağlayacağı yönünde duyumlar
iletilmiştir. 490
 13.5.2002 tarihli e-postada yer alan yazıda hem PMSA hem de JTI rafı
bulunan bir bayide karşılaşılan JTI bölge müdürünün bayi ile yapılacak Atlas
sözleşmesi üzerine JTI raflarının sökülemeyeceğini, aksi takdirde mahkemelik
olacaklarını belirttiğini ifade etmiştir.
 27.6.2002 tarihli e-postada, 3.6.2002 tarihinde montajına başlanan Atlas
raflarından JTI’ın rahatsız olduğu, bayilerden sökülen raflarını tekrar monte
etmek için çalıştığı, satış temsilcilerinin monte edilen JTI raflarını söktüğü
belirtilmiştir.
 7.8.2002 tarihli e-postada, Atlas rafının yanına JTI raf takma karşılığında
hediye teklifinde bulunduğu, bayi ikna edilerek JTI rafının söküldüğü ifade 500
edilmiştir.
 PMSA Satış Pazarlama Müdürü tarafından gönderilen 29.8.2002 tarihli e-
postada, Rekabet Kurumu’nun raf sözleşmesindeki stand münhasırlığını
uygun bulmadığı, bu nedenle ek protokol düzenleneceği, bu noktada Trade
Program’ın devreye girdiği, bayilere programın anlatılarak “programa dahil
olmak istiyorlarsa o zaman (Philip Morris’i) tek raf olarak bulunduracakları”
belirtilmiştir.
 9.9.2002 tarihli PMSA ekibine gönderilmesi düşünülen yazı hakkında
yetkililerin önerileri istenmiş, şirket avukatı yazıda kullanılan “bir süre JTI rafını
takmasına göz yumabiliriz” ifadesinin kanuna ve usule uygun olmadığını, 510
başka raf takmanın bayiin kendi inisiyatifinde olduğunu belirtmiştir. Bunun
üzerine PMSA Satış Pazarlama Müdürü, söz konusu cümlenin yerine
kullanılacak ifadede “bayiler (saha) “münhasırlığın kaybedildiğini” bilmediği
için” dikkatli olunması gerektiğini ifade etmiştir.
 PMSA Tanzim Teşhir Sorumlusu tarafından gönderilen 7.10.2002 tarihli e-
postada, JTI tarafından tadilatı yapılarak Atlas rafının sökülen bir bayii örnek
gösteren başka bir bayiin de Atlas rafını JTI tarafından söküldüğü belirtilerek
şirket avukatından hukuki işlem başlatılması istenmiştir. PMSA Satış
Pazarlama Müdürü, ariyet sözleşmesindeki “rafın yeri değiştirilemez ve
sökülemez” maddesinin Rekabet Kurumu’na göre problem teşkil etmediğini 520
belirterek şirket avukatından bayilerde tespit yapılmasını rica etmiştir.
04-18/153-35
12
 18.11.2002 tarihli e-postada, BAT’nin pilot bölge seçtiği İzmir Karşıyaka’da
sözleşme yaptıkları bayiden PMSA ve JTI raflarını söktüğü, bir bayide de JTI
rafının yanına kendi rafını monte ettiği rapor edilmiştir. Ayrıca, 7.1.2003 tarihli
e-postada BAT’nin Atlas ünitesinin yanına raf koyma çalışmalarından söz
edilmiştir. Yine PMSA Tanzim Teşhir Sorumlusu 24.12.2003 ve 14.1.2003
tarihli e-postalarda, JTI’ın Atlas raflı ve rafsız bayilere komple dükkan tadilatı
uyguladığını, BAT’nin Atlas rafı yanına montajın yanı sıra önemli noktadaki
bayilere Atlas rafını sökmeleri halinde komple tadilat önerdiğini belirtmiştir.
 26.5.2003 tarihli ve Tadilat onay talebi konulu e-postada, devralınan bir 530
bayide bulunan JTI ünitesinin çıkarılarak PMSA rafının monte edilmesi onaya
sunulmuştur.
 11.11.2003 tarihli e-postada, bir (………………) Atlas rafını sökerek JTI
rafını, bir (………………….) da Atlas rafını sökerek BAT rafını taktığı yasal
takibin başlatılması için bildirilmiştir. PMSA Zincir Mağazalar Pazarlama
Müdürü, (……………) ve (………………)’ten söz konusu şirketlerin
yetkililerine bu noktalarla “normal IRM sözleşmesi” yapıldığını ve bu noktalar
için (………) USD ceza-i şart uygulanacağını hatırlatmalarını istemiştir.
 PMSA çalışanları tarafından gönderilen 8.12.2003, 9.12.2003, 16.12.2003
ve 6.1.2004 tarihli e-postalarda, JTI’ın çeşitli bayilerde Atlas rafını sökerek 540
kendi rafını monte ettiği ya da dükkana komple tadilat yaptırdığı belirtilmiştir.
Bunlardan 9.12.2003 tarihli e-postada, bayiin komple dükkan tadilatı
yapılırken JTI’ın sadece kendi rafının bulunması şartını ileri sürdüğünü beyan
ettiği ifade edilmiştir.
 PMSA çalışanları tarafından gönderilen 9.12.2003, 16.12.2003 ve
2.1.2004 tarihli e-postalarda, BAT’nin çeşitli bayilerde Atlas ünitelerini sökerek
kendi rafını taktığı belirtilmiştir. 28.11.2003 tarihli e-postada ise, BAT’nin bir
bayie Atlas rafı sökmesi için baskıda bulunduğu, bayiin sökmemesi üzerine
teklifini yükselterek Atlas rafın yanına kendi rafını taktığı ifade edilmiştir.
 PMSA Tanzim Teşhir Şefi tarafından gönderilen 6.1.2004 tarihli e-postada, 550
Atlas ünitesi bulunan bir bayinin dükkanında tadilat yaptıracağı için üniteyi
emaneten geri verdiği, ertesi gün gidildiğinde dükkanın BAT tarafından
komple dekore edilerek BAT rafının takıldığının tespit edildiği, rakip
girişimlerin diğer bayilere örnek olacağı belirtilerek, “Atlas bayilerimiz de bizim
yaptırım gücümüze göre hareket edeceklerini ima etmektedirler. Diğer
bayilerin önünü kesmek ve daha önce de kiracı olduğu büfede rafımızı
çıkarmaya çalışan bayinin bu girişimlere karşılık frekansında yeni
düzenlemeler yapılması...” ifadesi kullanılmıştır.
 PMSA çalışanları tarafından gönderilen 4.11.2003 ve 9.1.2004 tarihli e-
posta iletilerinde, BAT rafı takarak Atlas ünitesinin görüntüsünü engelleyen bir 560
bayie (………….) ihtarname çekildiği ve bayiin BAT rafını Atlas ünitesinin
görüntüsünü engellemeyecek şekilde yana kaydırdığı, bu nedenle yasal
işlemin durdurulduğu belirtilmiştir. Diğer yandan Atlas rafını sökerek BAT rafı
takan iki bayie (…………ve …………) karşı yasal işlem başlatılması
istenmektedir. 16.10.2003 tarihli e-postada, yasal işlem yapılacak ve
ihtarname çekilecek bayiler için işleyişin nasıl olduğu açıklanmış ve sözleşme
hükümlerine uyulmaması başlığı altında rafın sökülmesi, rafın yerinin
değiştirilmesi, rafın görüntüsünün engellenmesi, rafın PMSA standartlarına
uygun olarak kullanılmaması, rafın kaybedilmesi ya da rafa kasti hasar
verilmesi sayılmıştır. Yazının sonunda “Görüntümüzü engellemeyen ve belirli 570
04-18/153-35
13
bir mesafede kullanılan rakip raf, sözleşmeye aykırılık oluşturmaz” ifadesi
kullanılmıştır.
 8.10.2003 tarihli e-postada yer verilen ve PMSA Satış Pazarlama
Müdürünün ağzından yazılan yazıda, Atlas bayilerini hedef alan rakiplerin (JTI
ve BAT) yüksek miktarları bulan tekliflerde bulunduğu, bazı bayilerin kısa
vadeli kazanç uğruna PMSA sözleşmelerini hiçe sayarak Atlas rafını çıkarıp
rakip raf taktığı konusuna ilişkin olarak, “rakip ne teklif ederse etsin, bu
noktaların kaybedilmemesi için gerekenin yapılacağının bilinmesini isterim.”
ifadesine yer verilmiştir.
 26.9.2002 tarihli e-postada İzmit ve Sakarya bölgelerinde faaliyet gösteren 580
üniversite kantinlerini ziyaret eden JTI ekibinin Rekabet Kurulu kararından söz
ederek bu bayilere anlaşma teklifinde bulunduğu ve PM ile çalışmaya devam
etmelerinin kendileri açısından bir sakıncası olmadığını dile getirdiği, İzmit’teki
bir kantine (………) USD teklif ederek rafların yanyana monte edilebileceğini
ifade ettiği belirtilmiştir.

I.3.2. Değerlendirme

I.3.2.1.Kurul’un Sigara Satış Stand Sözleşmeleri ile İlgili Kararları
590
Sigara stand sözleşmeleriyle ilgili Kurul kararlarının ve yapılan incelemelerin
genel olarak ele alınması, söz konusu şikayet kapsamında teşebbüslerin
uygulamalarının daha doğru ve tutarlı bir biçimde değerlendirilmesini
sağlayacaktır.

JTI, satış noktalarıyla yapmış olduğu sigara stand sözleşmelerine ilişkin
5.4.2002 tarihinde Kurumumuza muafiyet başvurusunda bulunmuştur.
28.5.2002 tarih ve 02-32/368-154 sayılı Kurul kararında; sözleşmeye içerdiği
rekabet kısıtlamaları dolayısıyla menfi tespit verilemeyeceğine, anlaşma
konusu ürünlerin dağıtımında iyileşme sağlamakla birlikte, rekabetin zorunlu 600
olandan fazla kısıtlanmasına yol açması ve pazara giriş engeli yaratabilecek
nitelikte olması nedeniyle söz konusu anlaşmaya bireysel muafiyet de
tanınamayacağı belirtilmiştir.

Kurul kararında; sözleşmede yer alan “…Satıcı, yukarıda 1. maddede yazılı
amacın ve taahhütlerin ihlal edilmemesi bakımından, işyerinde satışa arz
olunan sigaraların bulundurulması veya satışa arz edilmesi için herhangi bir
diğer raf ünitesi veya ünitelerini ya da bu amaca yönelik herhangi bir diğer
üniteyi işyerinde bulunduramaz veya bu konuda taahhüt altına giremez.
Ancak JTI’ın uygun görüp yazılı onay vermesi durumunda, başka bir raf 610
ünitesi veya ünitelerini ya da bu amaca yönelik herhangi bir diğer üniteyi
işyerinde bulundurabilir.” şeklindeki sözleşme hükmünün, “ilgili iş yerinde
diğer sağlayıcılara ait raf ünitesinin ya da ünitelerinin bulundurulabilmesinin
herhangi bir şarta bağlı kalmaksızın mümkün kılınması ve JTI'a ait ünitelerin
kullandırılmaması hükmünün ise yalnızca ayrı raf ünitesi bulunduran
sağlayıcılar bakımından geçerli olacak şekilde yeniden düzenlenmesi halinde
söz konusu anlaşmaya menfi tespit belgesi verileceği” belirtilmiştir.

JTI, sözleşmenin stand münhasırlığına yol açan ilgili maddesini şu şekilde
değiştirmiştir: 620
04-18/153-35
14

“Satıcı, işyerinde satışa arz olunan sigaraların bulundurulması veya satışa arz
edilmesi için başka raf ünitesi veya ünitelerini ya da bu amaca yönelik
herhangi bir diğer üniteyi işyerinde bulundurabilir. Satıcı’nın herhangi bir diğer
raf ünitelerini veya bu amaca yönelik herhangi bir diğer üniteyi işyerinde
bulundurması halinde, JTI, sözleşme konusu raf ünitelerinde, diğer raf
ünitelerini Satıcı’ya sağlayan firmanın ürünlerinin sergilenmemesini tercih
edebilir. Satıcı, JTI tercihine uygun davranmayı kabul ve taahhüt eder.”

Aynı kararda, giriş engeli yaratabilecek nitelikte olan bu tür anlaşmaların 630
sektörde var olduğunun bilinmesi nedeniyle aynı incelemenin Tütün, Tütün
Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri (TEKEL) Genel Müdürlüğü ve PMSA’nın
anlaşmaları bakımından da yapılması kararlaştırılmıştır.

25.7.2002 tarih ve 02-45/533-221 sayılı Kurul kararı gereğince, elde edilen
bilgiler çerçevesinde TEKEL hakkında herhangi bir işlem yapılmasına gerek
olmadığına karar verilmiştir.

Söz konusu kararda PMSA’nın;
640
a) Bakkal ve marketlerle yaptığı anlaşmalarda yer alan, “… Satıcı, satış
noktasında sigaraların sergilenmesi için herhangi bir başka raf ünitesi monte
edilmesi hususunda üçüncü kişilerle sözleşme yapamaz, taahhüt altına
giremez.”,

b) Hipermarketlerle yaptığı sözleşmelerde yer alan, “Alıcı, bu sözleşme
süresince ... diğer sigara markalarına ait teşhir malzemelerini mağazalarında
kullanamaz.”,

c) Restoran, bar, kafe gibi işletmelerle yaptığı anlaşmalarda yer alan, 650
“...İşletmeci, işletmesinde sigaraların teşhiri için herhangi bir başka satış
ünitesi yerleştirilmesi hususunda üçüncü kişilerle sözleşme yapmayacağını,
taahhüt altına girmeyeceğini kabul, beyan ve taahhüt eder.”

hükümlerinin, “sigara satış noktasının rakip sağlayıcılarla benzer raf ünitesi
anlaşmaları yapmasını ve/veya rakip teşebbüslere ait bu gibi üniteleri
bulundurmasını engelleyici” nitelikte olduğundan sözleşmeden çıkarılmasına
karar verilmiştir.

PMSA, anılan karar gereği münhasırlık oluşturan sözleşme hükümlerini 660
kaldırmış, bunların yerine PMSA standının iki ya da üç metre yakınına rakip
bir sigara standının konmamasını içeren maddeler koymuştur. İç hacmi
görece küçük olan büfe, bakkal ve market gibi satış noktalarında, anılan
hükümlerin “fiili münhasırlığa” yol açmasının muhtemel olduğu raportörlerce
PMSA temsilcilerine ifade edilmiştir. Bu doğrultuda PMSA tarafından
Kurumumuza yapılan 30.9.2002 tarih ve 4276 sayılı ek bildirimde, fiili
münhasırlık yaratmaya müsait hükümlerin sözleşme metninden çıkartıldığı
belirtilmiş, bunun üzerine Kurul, 11.10.2002 tarih ve 02-62/775-MB sayılı
kararı ile sözleşmelere menfi tespit belgesi verilebileceğini onaylamıştır.
670
04-18/153-35
15
Yukarıda değinilen anlaşmalardan farklı olarak PMSA, hipermarket,
süpermarket ve benzin istasyonlarında kullanılmak üzere vereceği sigara
satış raf ünitelerine ilişkin imzalanan ve ileride imzalanması düşünülen
sözleşmeler için 18.4.2003 tarihinde Kurumumuza başvurarak menfi tespit
belgesi verilmesi talebinde bulunmuştur.

12.6.2003 tarih ve 03-42/464-203 sayılı Kurul kararında, PMSA’nın yaptığı
sözleşmelerde yer alan;
 “(A)…ALICI’ya sözleşme süresinin her 1 (bir) yılı için SATICI aşağıda
belirtilen tarihlerde KDV dahil $(………) (………) Amerikan Doları miktarındaki 680
meblağı vermeyi kabul eder. Bu A bendinde öngörülen bedel, Mağazalardaki
sigara raf ünitesi için ayrılmış olan tüm alanların SATICI’ya ait raf üniteleri ile
dekore edileceği düşünülerek belirlenmiştir….”

 “(B) …Eğer Mağazalarda sigara satış rafları için ayrılmış alanın ikinci bir
kişi veya şirket ile paylaşılması durumu sözkonusu olursa, bedel, işbu
maddenin (A) bendinde belirtilen toplam bedellerinin %50'si oranında, bu
alanın üçüncü bir kişi veya şirket ile paylaşılması halinde %33’ü, üçten fazla
kişi veya şirket ile paylaşılması halinde ise %25’i oranında hesaplanarak
ödenecektir…” 690

maddelerinde sağlanan nakdi avantajların münhasırlığı teşvik edici özelliğinin
bulunması, diğer bir deyişle fiili münhasırlığa yol açabilecek olması nedeniyle,
ilgili hükmün sözleşmeden çıkarılmasına karar verilmiştir.

Yukarıda ele alınan dört Kurul kararı incelendiğinde;

a) Sigara satış standlarında münhasırlığa hiç bir şekilde izin verilmediği,
b) Sonuçları itibarıyla “fiili münhasırlığa” sebep olabilecek gerek zorlayıcı
gerekse de teşvik edici maddelerin kabul edilmediği 700

anlaşılmaktadır.

I.3.2.2. Sözleşmelerin Niteliği

Sigara firmalarının satış noktalarıyla imzaladığı sözleşmelerin yapısının ele
alınması rekabet ihlalinin olup olmadığını irdeleyebilmek açısından önem
taşımaktadır. Her üç firmanın imzaladığı sözleşme de sigara satışını değil,
sigara standlarının teslimini içeren ariyet sözleşmesidir. Sektörün yapısı
gereği sigaralar satış noktalarına -genel olarak- firmalar tarafından değil, 710
dağıtıcılar tarafından satılmakta, ödeme ise satış sırasında nakit olarak
yapılmaktadır. Bu bağlamda sigara firmaları satış noktalarıyla sigara satışına
yönelik her hangi bir sözleşme yapmamakta, sadece sigaraların teşhiri için
kullanılacak sigara standlarını satış noktasına bırakmayı içeren anlaşmalar
imzalamaktadır.

2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği’nin 2. maddesi,
grup muafiyetinin kapsamını, “üretim veya dağıtım zincirinin farklı
seviyelerinde faaliyet gösteren iki veya daha fazla teşebbüs arasında belirli
mal veya hizmetlerin alımı, satımı veya yeniden satımı amacıyla yapılan 720
04-18/153-35
16
anlaşmalar” olarak belirlemiştir. Sigara firmalarının satış noktalarıyla yaptıkları
ariyet sözleşmesi sigaranın alımını, satımını ya da yeniden satımını hiç bir
şekilde içermediği, sadece sigara standının satış noktasındaki yerini,
muhafazasını ve kullanımını kapsadığından söz konusu sözleşmeler hiçbir
tereddüt ve şüpheye yer bırakmayacak şekilde 2002/2 sayılı Tebliğ’in
kapsamına girmemektedir.

Tütün Mamülleri, Alkol ve Alkollü İçkilerin Toptan ve Perakende Satışı ile
Satış Belgelerine İlişkin Yönetmelik’in Satış Yerlerine Ait Şartlar başlıklı 13.
maddesinin beşinci fıkrası gereğince, satış noktaları her türlü sigara ürününü 730
bulundurmak ve bunların adil teşhirini sağlamakla yükümlüdürler. Dolayısıyla
satış noktalarında tüm sigara markaları yer almaktadır. Ancak yukarıda da
değinildiği gibi, incelemeye konu olan şikayet sigara satışındaki münhasırlık
değil, sigara standındaki münhasırlıktır. Standı bırakan firmanın standın üst
raflarında sigara markalarını teşhir edebilmesinden dolayı, sigara standlarında
olası bir münhasırlık satış miktarlarını artırmakta, bu sebeple firmalar için çok
büyük önem taşımaktadır. Nitekim bu durumu teyit edici nitelikte, PMSA Satış
Pazarlama Müdürüne gönderilen e-postada, önemli satış noktalarının bölge
müdürlüklerince belirlenmesi ve bu noktalarda standlarının çıkarılmaması için
“rakip ne teklif ederse etsin” gerekenin yapılacağı belirtilmektedir. Yerinde 740
incelemede bulunan belgelerde de, firmaların satış noktalarında standlarının
bulunması için (………) $’a kadar para ödemeleri yaptıkları anlaşılmaktadır.
Sektörde stand için ciddi miktarda ödemelerin yapılması, stand vasıtasıyla
firmaların satış miktarlarını artırabildiklerini göstermektedir.

Konunun ne kadarının Rekabet Kanunu kapsamında, ne kadarının 4207 sayılı
Tütün Mamüllerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun’un kapsamında
olduğu da ayrı bir önem arz etmektedir. Tütün Kurulu tarafından Kurumumuza
gönderilen 28.8.2002 tarihli yazıda; 4207 sayılı Kanun’a atıfta bulunularak,
“bakkallar ve bayilerde, üzerinde sigara markalarını veya alametlerini veya 750
bunu çağrıştıran renk ve işaretlerini taşıyan sigara rafları, ürün reklamı
niteliğinde olduğundan” yasaya aykırılık teşkil ettiği belirtilmektedir. Tütün Üst
Kurulu Hukuk Müşavirliği ile yapılan görüşmelerde de bu durum teyit edilmiş,
ancak reklam yasağı net olarak uygulansa bile firmaların münhasır olarak
kendi standlarının bulunmasını istedikleri, bu sayede üst raflara kendi
markalarını koyarak satışı artırmayı hedefledikleri belirtilmiş, bu sebeple
konunun 4207 sayılı Kanun açısından ele alınmasının doğru olmadığı ifade
edilmiştir. Dolayısıyla stand münhasırlığına yönelik faaliyetlerin (dekorasyon
yaparak başka standın girmesini engelleme, para karşılığı rakip standı
çıkarttırma vb.) 4054 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilmesi gerekmiştir. 760

I.3.2.3.Satış Noktalarındaki Fiili Münhasırlık Şikayeti

Sigara pazarında faaliyet gösteren teşebbüslerin stand politikalarının, Kurul’un
konu hakkında almış olduğu kararlar baz alınarak, iki dönem halinde
değerlendirilmiştir. Bu hususta ilk karar, JTI’ın stand sözleşmelerine ilişkin
yaptığı muafiyet başvurusu sonucu 28.5.2002 tarih ve 02-32/368-154 sayı ile
alınmış, benzer bir inceleme Philip Morris’e ait sözleşmeler üzerinde de
yapılarak 25.7.2002 tarih ve 02-45/533-221 sayılı karar ile stand münhasırlığı
04-18/153-35
17
sağlanmasına ilişkin hükümlerin sözleşmelerden çıkarılması hükme 770
bağlanmıştır.

Elde Edilen Bulgular bölümünde yer verilen belgelerden, stand sözleşmelerine
ilişkin ilk Kurul kararlarının alınmış olduğu yukarıdaki tarihlerden önceki
döneme ait olanlar, pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin bu dönemde
halihazırda sigara standı bulunduran noktalara ikinci stand olarak girmek veya
rakip teşebbüslere ait standları noktalardan çıkarmak yönünde çalışmaları
olduğunu ortaya koymaktadır.

Kurul’un sözleşmelerde, doğrudan stand münhasırlığına yol açan hükümlere 780
yahut fiili münhasırlığa yol açabilecek nitelikteki teşvik unsurlarına izin
verilemeyeceği yönündeki kararlarından sonra da pazardaki teşebbüslerin
benzer uygulamalarına devam ettiği anlaşılmaktadır. Nitekim Elde Edilen
Bulgular bölümünde sunulan ve Kurul kararlarından sonraki döneme ait olan
belgeler içinde, özellikle rakip teşebbüslere ait standların sökülmesi
uygulamalarına işaret eden yazışmalar büyük yer kaplamaktadır. Buna ek
olarak, Kurul’un stand münhasırlığına izin vermediği kararlarının Philip Morris
tarafından bayilere bildirilmediği ve bu nedenle yeni düzenlemelerinde
bayilerin bu konuda “henüz” bilgi sahibi olmamalarından hareketle dikkatli
olunması gerektiği yönündeki ifadelerin de yazışmalar arasında bulunduğu 790
gözönüne alınmalıdır.

Söz konusu yazışmalardan, teşebbüslerin rakiplere ait standları sökerek
yerlerine kendi standlarını koyma yahut yanlarına ikinci stand olarak
yerleştirilmiş olanları sökerek noktada tek başlarına yer alma yolunda hareket
ettikleri anlaşılmaktadır. Öyle ki, bir teşebbüse ait POP materyallerinin (fiyat
listesi gibi) söküldüğü durumlarda rakip standının sökülebileceği, bir tehdit
unsuru olarak dahi algılanabilmektedir. Rakip standların sökülmesi
çalışmalarına ek olarak, teşebbüsler standlarının yer aldığı noktalara başka
standların girmesini engellemek, diğer bir deyişle noktalardaki münhasır 800
varlıklarını korumak saikiyle de hareket edebilmektedirler.

Ancak belirtmek gerekir ki, satış noktaları bazında yapılan incelemelerde
özellikle fiziki açıdan engelin bulunmadığı, diğer bir deyişle belirli bir öneme
sahip pek çok noktada, farklı teşebbüslere ait standların bulunabildiği ve bu
durumun işletmeci ile stand sahipleri arasında herhangi bir soruna yol
açmadığı görülmüştür. Ayrıca, yukarıda yer verilen yazışmalar arasında
halihazırda rakip standın bulunduğu bir noktaya ikinci stand olarak girme
çalışmalarına ve Rekabet Kurulu kararlarına paralel olarak başka bir standın
da noktada yer alabileceğine ilişkin ifadeler bulunmaktadır. 810

Teşebbüslerin satış noktalarını ikna etmek amacıyla çeşitli enstrümanlar
kullandığı dosya mevcudu bilgi ve belgeden anlaşılmıştır. Bunlardan biri, satış
noktalarına yüksek meblağlarda nakit ödemeleri yapmak şeklindedir. Bu tür
bir uygulama JTI ve Philip Morris için de geçerli olmakla birlikte, son dönemde
agresif bir penetrasyon stratejisi güden BAT’ın uygulamalarına bakıldığında,
ikinci stand olarak girilecek noktalara teklif edilen meblağlar rakip standı
çıkarma amacı söz konusu olduğunda yüksek oranda arttırılmaktadır.
Denilebilir ki, nakit ödemelere ilişkin uygulamalar özellikle BAT’ın noktalara
04-18/153-35
18
ilişkin aktivitelerini yoğunlaştırmasıyla birlikte pazarın rutin bir uygulaması 820
haline gelmiştir.

Teşebbüslerin başvurduğu bir diğer önemli enstrüman teşvik programlarıdır.
Bu noktada da Philip Morris’in 2002 yılının ilk yarısında Atlas standlarının
satış noktalarına yerleştirilmeye başlanması ile birlikte ağırlık kazanan Hedef
Programı (Trade Program), teşvik programlarına en iyi örneği teşkil
etmektedir. Bu programa ve paralelinde yürütülen destek programlarına göre,
“bulunabilirlik, görünebilirlik ve raf besleme” gibi objektif sayılabilecek
kriterlere göre satış noktalarına belirli bir puan verilmektedir. Noktalar bu
şekilde topladıkları puanların karşılığında genellikle kişisel faydalarına yönelik 830
bilgisayar, televizyon gibi bazı hediyeleri almaya hak kazanmaktadırlar.
Ancak, satış noktalarında düzenlenen tutanaklarda görülmektedir ki, bu
programın uygulanması rakip sigara standlarının da noktaya yerleştirilmesi
durumunda o nokta için durdurulmakta ve hak edilen hediyelerin işletmelere
verilmesinden imtina edilmektedir. Rakip standın sökülmesi durumunda
verilecek puanın arttırılacağı da ifade edilebilmektedir. Dolayısıyla, Hedef
Programı kapsamında “rakip standın bulundurulmaması” bir kriter olarak
ortaya çıkmıştır. Benzer şekilde, nokta ile anlaşma doğrultusunda taahhüt
edilen bedelsiz ürün teminin gerçekleştirilmemiş olması da 15.1.2004 tarihli
tutanak ile sabittir. 840

Philip Morris, yine bir teşvik programı olarak, satış noktasındaki sigara
ürünlerinin (………...) tarafından sigortalanmasını da sağlamaktadır. Ancak
benzer bir şekilde işyerlerine Atlas standının yanı sıra diğer teşebbüslere ait
sigara standını da yerleştiren satış noktalarının (…………) teminatları da iptal
ettirilmektedir. Dolayısıyla, bu yolla rakip standların girişi yönünde fiili bir engel
yaratılmaya çalışılmaktadır.

Ayrıca, yukarıdaki şekilde Hedef Programından çıkartılma ve sigorta
teminatlarının iptali için noktalara sözlü iletilen gerekçelerden biri de sonradan 850
yerleştirilen rakip standın Philip Morris standının görüntüsünü engellediği
yönündedir. Bu husus sigara standlarına ilişkin noktalarla imzalanan
sözleşmelerde yer bulmakta, işletmenin rakip standı Philip Morris standının
görüntüsünü engelleyecek şekilde yerleştirmesi sözleşme hükümlerine aykırı
davrandığı anlamına gelmektedir. Ancak gerek teşebbüslerin iç
yazışmalarında, gerekse satış noktalarında düzenlenen tutanaklarda açık
olduğu üzere, görünürlüğün engellenmesi gerekçesi teşvik programlarının
Philip Morris tarafından tek yanlı olarak durdurulması uygulamalarını tek
başına açıklamakta yetersiz kalmakta, rakip standların girişini engelleme
saikinin varlığını dışlamamaktadır. Satış noktalarına Hedef Programından 860
çıkartılma ve sigorta iptali için gönderilen yazılarda gerekçe olarak “Hedef
Programı için öngörülen birtakım esaslara uyulmaması” gösterilmiştir.

Yukarıda açıklanan türde teşvik programları Philip Morris’in yanı sıra BAT ve
JTI tarafından da uygulanmaktadır. Nitekim, bu teşebbüsler de puanlama
sistemi ile hediye dağıtımı, ürünlerin, hatta işyerinin işyeri sahibi ile birlikte
sigortalanması ve bedelsiz ürün verme gibi araçları kullanabilmektedirler.

04-18/153-35
19
Pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin stand politikaları kapsamında
faydalandıkları önemli bir enstrüman, satış noktalarının tüm raf düzenlemesini 870
yapmaktır. İşletmelerin sadece sigara raf ünitelerinin değil, ilgili işyerlerindeki
tüm rafların JTI tarafından döşenmesi nedeniyle rakip sağlayıcıların satış
noktalarına sigara standı koyabilmelerinin engellenmesi ve bu yolla fiili
münhasırlığa yol açıldığı iddiası, Rekabet Kurulu’nun 16.1.2003 tarih ve 03-
04/45-M sayılı kararı ile açılan önaraştırmanın da konularından birini teşkil
etmiştir. Bu önaraştırma kapsamında yapılan incelemelerde satış noktasının
tüm raf düzenlemesini bedelsiz olarak yeniden yapmanın JTI dışında Philip
Morris ve BAT açısından da geçerli olduğu anlaşılmıştır. Ancak bu iki
teşebbüsün uygulamaları ile JTI’ın “JTI Shop” kavramı altında yürüttüğü
uygulamalar farklıdır. 880

24.7.2003 tarih ve 2002-3-124/ÖA-03-OS sayılı Önaraştırma Raporu’nda
belirtildiği üzere, JTI Shop konsepti kapsamında, satış noktalarında bir
yeknesaklık oluşturulmaya çalışılmakta, rafların ve sigara satış ünitelerinin
aynı renk ve tarzda olması hedeflenmektedir. Dolayısıyla, JTI Shop
konseptine dahil olan noktanın genel raf dizaynından, rafların kim tarafından
yapıldığı anlaşılmaktadır. Bir diğer deyişle, tüm raf düzenlemesi, sigara satış
üniteleriyle benzer şekilde, renk unsuru vasıtasıyla (Winston için mavi-beyaz,
Camel için sarı-lacivert) tüketici nezdinde ürünü anımsatması amacına hizmet
edebilmektedir. Ancak, BAT ve Philip Morris tarafından yapılan raf 890
düzenlemeleri bu niteliğe sahip değildir. Söz konusu teşebbüsler, yaptırılan
raflarda renk unsurunu genel olarak kullanmamakla birlikte, satış temsilcileri
raf dekorasyonu yapılan satış noktalarına şifahi olarak buna karşılık rakip
standı almamalarını belirtebilmekte, buna ek olarak rakip standı da işyerine
alan noktalar, teşvik programlarından çıkarma gibi yollarla bir anlamda
cezalandırılmaktadır. Sonuç olarak, JTI’ın JTI Shop konsepti ile elde etmeyi
umduğu faydalar arasında rakip firmaların stand yerleştirmesini engellemek
iken, aynı durum rafların fiziki nitelikleri ile olmamasına rağmen, BAT ve Philip
Morris açısından da geçerlidir.
900
Yukarıda yer verilen uygulamalar kadar sık karşılaşılmamış olsa da, sigara
standında münhasırlık yaratma yönünde kullanılan bir diğer unsur da satış
noktalarına düzenlenen ve teşebbüslerce “frekans” olarak adlandırılan sigara
ürünlerini bırakma amaçlı ziyaretlerdir. Özellikle teşebbüse ait standın sökülüp
yerine rakip standının konması durumlarında noktaya yönelik frekansın
düşürülmesi bazı durumlarda tehdit unsuru olarak kullanılabilmekte, bazı
durumlarda ise tehditi aşıp uygulamaya geçirilebilmektedir.

Yukarıda yer verilen değerlendirmeler genel olarak bakkallar, tekel bayileri ve
kuruyemişçiler gibi noktaları kapsamıştır. Zincir marketler ve akaryakıt 910
istasyonları bünyesindeki marketler için de benzer bir durumun söz konusu
olduğunu söylemek mümkündür. Özellikle Philip Morris bünyesinden alınan
yazışmalarda, puanlama sisteminin işlemekte olduğu zincir marketlerde rakip
firmalara ait standların sökülerek yerine teşebbüse ait standların takılması
uygulamalarının yaygın olduğu anlaşılmaktadır. Bunun sebebi yine söz
konusu yazışmalarda görülmektedir. Nitekim, Philip Morris Satış Pazarlama
Müdürü tarafından gönderilen 23.6.2003 tarihli e-postada Rekabet Kurulu’nun
fiili münhasırlık yaratması sebebiyle menfi tespit tanımadığı (…………) ile
04-18/153-35
20
yapılan stand sözleşmesine ilişkin olarak, “bu tür anlaşmaların anlaşılmaya
başlandığı, dolayısıyla Rekabet Kurulu’nun kararı ile büyük bir kayıp 920
yaşanmadığı” belirtilmiştir. Bu ifadeden, Kurul kararı ne olursa olsun, zincir
marketlerin uygulamada münhasır olarak stand bulundurma amacını anladığı
ve dolayısıyla bu uygulamada bir engel bulunmadığının düşünüldüğü
anlaşılmaktadır.

Akaryakıt istasyonları marketlerinde ise özellikle Philip Morris’in (………) ile
imzalamış olduğu “Sigara Satış Rafı Yerleşim Sözleşmesi” kapsamında
(………) istasyonlarındaki marketlere münhasır olarak Atlas standı yerleştirme
konusunda sorunlar yaşandığı anlaşılmaktadır. Söz konusu stand
sözleşmelerine ilişkin olarak 30.11.2003 tarih ve 5249 sayı ile menfi tespit 930
başvurusunda bulunulmuş, 25.12.2003 tarih ve 03-83/1006-Mİ sayılı Kurul
kararıyla söz konusu dosyanın incelemeye alınmasına karar verilmiştir.
Başvuru kapsamında yapılan incelemede, başvuruya konu olan ilgili
sözleşmede stand münhasırlığına yol açacak herhangi bir hükmün yer
almadığı tespit edilmiştir. Bununla beraber, söz konusu önaraştırma
kapsamında elde edilen bulgular, Philip Morris’in (………) akaryakıt
istasyonlarındaki marketlerde Atlas standlarının münhasır olarak bulunması
yönünde eylemler içinde bulunduğunu göstermektedir. Diğer bir deyişle, Philip
Morris ile (………) arasında imzalanan ve menfi tespit başvurusuna konu olan
sözleşmede Atlas standlarının münhasıran bulundurulmasına ilişkin bir 940
düzenleme bulunmamasına rağmen, uygulamada söz konusu sözleşmenin bu
amaçla imzalandığının (………) yetkililerine hatırlatılması yoluyla özellikle
Atlas standlarının yanına JTI’a ait standların girmesinin önüne geçilmeye
çalışılmaktadır.

Yukarıda açıklandığı üzere, sigara üreticileri için satış noktalarına stand
yerleştirme, halihazırda yerleştirilmiş olan standların korunması ve noktada
münhasır olarak stand bulundurma büyük bir önem arz etmektedir. Bu önem
her üç teşebbüsün de söz konusu amaçlara ulaşmak için yüksek miktarda
yatırım yapmak suretiyle, nakit ödemeleri, teşvik programları ve raf 950
dekorasyonları gibi araçlara başvurmalarından da anlaşılmaktadır. Kimi
yerlerde özellikle nakit ödemelerinin oldukça yüksek meblağlara ulaştığı ve
ikinci stand olarak bulunma ile münhasır olarak bulunmaya göre teşvik
unsurlarının farklılaştığı görülmektedir. Dolayısıyla sigara satış üniteleri,
reklam yasağının bir giriş engeli olarak değerlendirilmesi gerektiği bir pazarda
faaliyet gösteren teşebbüsler arasında rekabetin önemli bir boyutu haline
gelmektedir. Satış noktaları açısından da sigara satış üniteleri işyerinin
görüntüsü açısından olumlu bir etkiye sahip ve satış arttırıcı bir araç olarak
algılanmaktadır.
960
Elde Edilen Bulgular bölümünde yer verilen belgeler incelendiğinde, özellikle
Kurul’un ariyet sözleşmelerine yönelik kararlarından sonra teşebbüslerin kendi
raflarının yanı sıra rakip raflarının da satış noktasında yer alabileceğinin
bilincinde olduğu, ancak satış temsilcilerinin sözlü olarak özellikle dükkan
tadilatı yapılan bayilerden rakip raf koymamasını istedikleri izlenimi
edinilmiştir. Kaldı ki, Raportörlerce önaraştırma sırasında görüşülen ve
dükkanında tek raf bulunan bayilerin satış temsilcilerinin ifadelerini ilgili
standın münhasıran bulunması gerektiği yönünde algıladıkları gözlenmiştir.
04-18/153-35
21
Ancak İstanbul ve Ankara’da ziyaret edilen 100’ü aşkın satış noktasında
birden fazla standın bulunabildiği noktaların da olduğu gözönünde 970
bulundurulmalıdır.

Bir teşebbüsün rafının bulunduğu noktalarda Rekabet Kurulu kararlarının
rakip teşebbüslerce gerekçe gösterilerek satış noktalarının kararlardan bu
şekilde haberdar olması ve ikinci stand takılmasına karar vermesi
göstermektedir ki, standlara ilişkin fiili münhasırlığın pazarın genelinde
ortadan kaldırılması için teşebbüslerin yanı sıra satış noktalarının da kendi
serbest iradeleriyle ikinci bir standı koymalarına herhangi bir engel
bulunmadığının bildirilmesi gerekmektedir.
980
Kurul’un 28.8.2003 tarih ve 03-59/710-331 sayılı, 28.8.2003 tarih ve 03-
59/710-332 sayılı ile 25.12.2003 tarih ve 03-83/1000-M sayılı kararları
gözönünde bulundurulduğunda, usul ekonomisi açısından 4054 sayılı
Kanun’un 9. maddesinin üçüncü fıkrası önem arz etmektedir. Bu noktada,
soruşturma ile elde edilecek sonuca, Kanun’un 9. maddesinin üçüncü fıkrası
uyarınca teşebbüslere gerek distribütörleri ve satış temsilcilerine, gerekse
satış noktalarına stand münhasırlığına yol açan uygulamaların Kanun’a aykırı
olduğu ve bir noktada birden fazla standın bulunabileceğini bildirmeleri
yönünde bir görüşün gönderilmesi ile de ulaşılabileceği kanaatine varılmıştır.
Benzer biçimde, 23.12.2003 tarih ve 03-82/996-M sayılı kararda; JTI’ın tam 990
dekorasyonla satış noktalarında münhasır faaliyetlerde bulunup
bulunmadığının ele alındığı önaraştırmanın, PMSA ve BAT hakkında
yürütülecek önaraştırma ile birlikte Kurul gündemine getirilmesi hükme
bağlanmıştır. JTI’ın da bu çerçevede ele alınarak, Kanun’un 9. maddesinin
üçüncü fıkrası kapsamında değerlendirilmesi gerekmektedir. Sonuç olarak, şu
aşamada soruşturma açılmasına gerek olmadığı, Kanun’un 9. maddesinin
üçüncü fıkrası kapsamında görüş bildirilmesinin uygun olacağı kanaatine
varılmıştır.

J. SONUÇ 1000

Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;

1- Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş. ve British American
Tobacco Exports B.V. Merkezi Hollanda Amsterdam Türkiye İstanbul
Şubesi’nin satış noktalarında stand münhasırlığına yönelik faaliyetleriyle ilgili
şu aşamada soruşturma açılmasına gerek olmadığına;

2- Standlara ilişkin fiili münhasırlığın pazarın genelinde ortadan kaldırılması
için 4054 sayılı Kanun’un 9. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca teşebbüslere 1010
kendilerinin yanı sıra, dağıtıcıları kanalıyla satış noktalarının da kendi serbest
iradeleriyle diğer teşebbüslere ait ikinci bir stand koymalarının önünde
herhangi bir engel bulunmadığının duyurulması yönünde JTI Tütün Ürünleri
Pazarlama A.Ş., Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş., British
American Tobacco ve yine bu alanda faaliyet gösteren TEKEL'e görüş
bildirilmesine;

04-18/153-35
22
3- Bu duyuruların yapıldığına ilişkin belgelerin, kararın teşebbüslere
tebliğinden itibaren 60 gün içerisinde Rekabet Kurumu'na gönderilmesine;
Kurulumuzca öngörülen bu duyuru yapılmadan uygulamaya devam edilmesi 1020
halinde haklarında soruşturma açılacağının ve aynı Kanun'un 16 ve 17.
maddeleri uyarınca işlem yapılacağının taraflara bildirilmesine;

OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.





Full & Egal Universal Law Academy