Rekabet Kurumu Başkanlığına,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı :2003-3-33 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 04-46/597-145
Karar Tarihi : 8.7.2004
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler :Tuncay SONGÖR, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit
SONBAY, Murat GENCER, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ,
Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, Süreyya ÇAKIN
B. RAPORTÖRLER: Kürşat ÜNLÜSOY, Osman Tan ÇATALCALI
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : Pınar Süt Mamulleri Sanayii A.Ş.
20
D. TARAFLAR : Pınar Süt Mamulleri Sanayii A.Ş.
Kemalpaşa Asfaltı No:1 35060 Pınarbaşı / İzmir
Sodima SAS
170 bis Boulevard du Montparnesse 75014
Paris / FRANSA
E. DOSYA KONUSU: Pınar Süt Mamulleri Sanayii A.Ş. ile Sodima SAS
teşebbüsleri arasında akdedilen “Lisans Sözleşmesi”ne menfi tespit
belgesi verilmesi veya muafiyet tanınması talebi. 30
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 6.3.2003 tarih ve 932 sayı ile giren
ve en son 11.4.2003 tarih ve 1551 sayı ile eksiklikleri tamamlanan bildirim
üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4., 5. ve 8.
maddeleri ile 1997/2 sayılı Anlaşmaların, Uyumlu Eylemler ve Teşebbüs Birliği
Kararlarının Kanun’un 10. Maddesine Göre Bildiriminin Usul ve Esasları
Hakkında Rekabet Kurulu Tebliği’nin ilgili hükümleri uyarınca yapılan
inceleme sonucu düzenlenen 1.7.2004 tarih ve 2003-3-33/MM-04-KÜ sayılı
Menfi Tespit Ön İnceleme Raporu 5.7.2004 tarih ve REK.0.07.00.00/146 sayılı
Başkanlık Önergesi ile 04-46 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara 40
bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda;
-Başvuru konusu anlaşmaya, münhasırlık ve rekabet etmeme yükümlülüğü
gibi 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi anlamında rekabeti sınırlayıcı hükümler
içermesi nedeniyle menfi tespit belgesi verilemeyeceği,
04-46/597-145
2
-Bununla birlikte, anılan Kanun’un 5. maddesinde belirtilen koşulların
tamamını sağlaması nedeniyle söz konusu anlaşmaya 5 yıl süre ile bireysel 50
muafiyet tanınabileceği sonucuna ulaşıldığı ifade edilmiştir.
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. İlgili Pazar
H.1.1. İlgili Ürün Pazarı
1997/1 sayılı Rekabet Kurulu'ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve
Devralmalar Hakkında Tebliğ’in 4. maddesi uyarınca ilgili ürün pazarının 60
tespitinde; tüketicinin gözünde fiyatı, kullanım amaçları ve nitelikleri
bakımından aynı sayılan mal ve hizmetlerden oluşan pazar dikkate alınmakta,
tespit edilen pazarı etkileyebilecek diğer unsurlar da değerlendirilebilmektedir.
Bildirim formunda başvuru konusu sözleşme kapsamında yer alan ürünlerin
meyveli ve aromalı yoğurtlar, sütlü ve aromalı tatlılar, pudingler, içilebilir
aromalı yoğurtlar, aromalı ve meyve kıvamı yoğunlaştırılmış sütler, farklı
yapılarda hazırlanmış aromalı ve sade peynirler (quark tipi-özellikle çocuklar
için), tartlar, kremalar, aromalı köpük tatlılar (muslar), jöleler ve çeşitli tatlı
spesiyalleri olduğu belirtilmiştir. Bunların dışında kalan süt ve süt ürünleri (süt, 70
peynir, ayran, tereyağ vb.) ise sözleşme kapsamı dışında bırakılmıştır.
Bildirim formunda yukarıda sıralanan ürünlerin bazılarının ağırlıklı olarak keyif
verici/eğlendirici (indulgence) olarak görüldüğü, bir kısmının ise özellikle
çocukların sağlıklı gelişimine yönelik olarak tasarlandığı belirtilmiştir. Diğer
yandan bu özel ürünlerin çocukların ebeveynlerince besleyici özellikleri
dikkate alınarak satın alınmasına karşın bu ürünlerin çocuklar hatta bazı
büyüklerce de keyif verici ya da eğlendirici ürünler olarak algılanması
nedeniyle çikolata, bisküvi, dondurma ve çerez gibi ürünler yerine de
tüketildiği ifade edilmiştir. 80
Ürünlerin bu özellikleri göz önünde bulundurularak geniş bir pazar
tanımlaması yapmak mümkün görünmekle birlikte 1997/1 sayılı Tebliğ’de
sıralanan unsurlar ve anlaşma konusu ürünler göz önünde bulundurularak,
ilgili ürün pazarlarının söz konusu işlem bakımından "meyveli ve aromalı süt
ürünleri pazarı" ve "hazır tatlı pazarı" olarak tespit edilmiştir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden Türkiye’de ilgili ürün pazarlarında faaliyet
gösteren teşebbüslerin meyveli yoğurt ve hazır tatlı ürünlerine ilişkin pazar
paylarının aşağıdaki gibi olduğu anlaşılmaktadır: 90
Meyveli Yoğurt
Şirketler Danone Sütaş Nestle Pınar Ülker
Pazar Payı (%) (….) (….) (….) (….) (….)
Hazır Tatlı
Şirketler Danone Pınar Nestle
Pazar Payı (%) (….) (….) (….)
04-46/597-145
3
H.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Teşebbüslerin faaliyet gösterdikleri alanın, rekabet koşullarının yeterli
derecede homojen ve özellikle rekabet koşullarının komşu bölgelerden
hissedilir derecede farklı olması; ilgili coğrafi pazarın tespitinde büyük bir 100
önem taşımakta ve belirleyici olmaktadır.
İlgili coğrafi pazar dosya konusu ürünlere ilişkin faaliyetlerin ülke genelini
kapsayacak ölçüde öngörülmesi dikkate alınarak "Türkiye Cumhuriyeti
sınırları" olarak belirlenmiştir.
H.2. Taraflar
H.2.1.Pınar Süt Mamulleri Sanayii A.Ş.(Pınar Süt)
110
Pınar Süt, 1975 yılında kurulan ve merkezi İzmir’de bulunan bir şirkettir. Şirket
ağırlıklı olarak süt ve süt mamulleri, meyve suları, sos ve toz ürünlerin üretim
ve satışı alanında faaliyet göstermektedir. Yaşar Grubu bünyesinde faaliyet
gösteren Pınar Süt’ün belirli süt ürünleriyle ilgili üretim süreçleri, formül ve
teknikleri, satış ve dağıtım yöntemlerini içeren bir know-how’a sahip olduğu
dosya mevcudu bilgi ve belgeden anlaşılmaktadır.
Pınar Süt’ün ortaklık yapısına Tablo-1'de yer verilmiştir.
Tablo 1- Pınar Süt’ün Ortaklık Yapısı 120
Pay Sahibinin Adı/Unvanı Pay Oranı (%)
Yaşar Holding A.Ş. 24.42
Yapaş A.Ş. 38.11
Batı Sigorta A.Ş. 1.69
Diğer 35.78
Toplam 100.00
Şirketin Yönetim Kurulu üyeleri; Selçuk Yaşar (Yön. Kur. Bşk.), İdil Yiğitbaşı
(Yön. Kur. Bşk. V.), Murat Ata Kudat, Taşkın Tuğlular, Ahmet Arsan, Uray
Ergun ve Mehmet Aktaş'dan oluşmaktadır.
Şirketin son üç yıla ilişkin toplam cirolarına Tablo 2'de yer verilmiştir.
Tablo 2: Pınar Süt’ün 2000, 2001 ve 2002 Yılı Ciroları
Yıllar 2000 2001 2002
Ciro (TL) (……………………) (……………………) (……………………)
H.2.2. Sodima SAS (Sodima) 130
Sodima, Fransız yasaları uyarınca kurulan ve merkezi Paris’te bulunan
Yoplait SAS’nin bir yavru şirketidir. Sodima, süt ve süt ürünleri alanında dünya
çapında faaliyet gösteren Yoplait Grubu’nun yeniden yapılandırılması
çerçevesinde Yoplait ticari markasının uluslar arası gelişiminden sorumlu
tutularak Yoplait Grubu’nun ticari markaları ve know-how bilgisine ilişkin
hakları kendisinde toplamıştır.
04-46/597-145
4
Şirket Yönetim Kurulu üyeleri, Jean-Claude Dorbec (Yön. Kur. Bşk.),
Dominique Megret, Bertrand Meunıer, Jacques Stevenın, Joseph Sarkıs, 140
Jacques Dupuıs, François Iches, René Schutz’dan oluşmaktadır.
Şirketin bağlı olduğu Yoplait Grubu’nun 2001 yılı toplam cirosu (………) ABD
Doları tutarındadır.
H.3.Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
H.3.1. Anlaşmanın Niteliği
Pınar Süt ile Sodima teşebbüsleri arasında 6.2.2003 tarihinde akdedilen ve 150
Sodima tarafından Pınar Süt’e münhasır olarak know-how bilgisi ile Yoplait
ürün serisine dahil markaların kullanım hakkının verilmesine ilişkin “Yoplait
Üretim ve Dağıtım Franchise Sözleşmesi” başlıklı lisans anlaşması 6.2.2003
tarihinde akdedilmiş ve anlaşmaya dair bildirim, Kurum kayıtlarına 6.3.2003
tarihinde intikal etmiştir. Dolayısıyla süresi içinde yapılmış bir bildirimdir.
Anılan sözleşme uyarınca Sodima Pınar Süt’e meyveli/aromalı süt ve hazır
tatlı ürünlerine ilişkin patentli ya da patentsiz know-how’ını, tescilli tasarım ve
modellerini kullanarak kendisine ait Yoplait markası ve Yoplait ürün serisine
dahil sair markalar ile üretim ve dağıtımı için bir franchise vermekle yükümlü 160
kılınmakta ve Pınar Süt de bu franchise’ı alma hakkını elde etmektedir. Bu
kapsamda Sodima’nın üretimin başlaması öncesindeki know-how’ın
sunulması aşamasında ve üretimin 18 ay sonra başlayabilmesi için hazırlık
aşamasında Pınar Süt’e ticari ve teknik destek vermesi öngörülmüştür.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, know how’ın Sodima’nın üretim
süreçleri, üretim formülleri ve sırlar, gizli bilgi ve tasarımlar, sözleşme konusu
ürünlerle ilgili şartname kitapçıklarında, yazılı plan ve çizimlerde ifade edilen,
özellikle teknik değere sahip diğer bilgiler, ürünleri teşhir, tanıtım ve
pazarlama etkinliklerinin tümü ve satış artırma yöntemleri, ürün isimleri, her 170
türlü kendine özgü kap ve ambalaj biçimi, reklam ve tanıtım materyalleri ve
Sodima’nın sahip olduğu veya olacağı telif hakkı saklı her türlü materyal gibi
unsurlardan oluştuğu anlaşılmaktadır.
Bu bilgiler ışığında know-how ve markanın karma olarak lisansa konu olduğu
bir anlaşma söz konusudur. Lisans anlaşmalarının genellikle bir patent,
marka, franchise, profesyonel hizmet, teknik veya yöntemsel know-how sahibi
ile, ikinci bir taraf arasında belli bazı tanımlanmış şartlar çerçevesinde yapılan
ve ikinci tarafı bu bilgilerden faydalanmaya yetkili kılan sözleşmeler olduğu
göz önünde bulundurularak söz konusu anlaşma bir lisans anlaşması olarak 180
değerlendirilmiştir.
Diğer yandan anılan anlaşmanın rakip teşebbüsler arasında yapılması ve asli
konusunun fikri hakların devri ve kullanılmasından oluşması nedeniyle 2002/2
sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği kapsamında
değerlendirilemeyeceği sonucuna varılmştır.
04-46/597-145
5
Patent, marka, know-how gibi sınai mülkiyet hakları ve bunların lisans yoluyla
devredilmesi zaman zaman Rekabet Hukuku ile çelişebilmektedir. Bu noktada
başvuru konusu sözleşmenin ilgili hükümlerinin Türk Rekabet Hukuku, buna 190
mehaz oluşturan Avrupa Birliği Rekabet Hukuku ve diğer mevzuat açısından
ele alınması yerinde olacaktır.
H.3.2. Anlaşma Hükümleri
1) Sözleşmenin II.1. maddesiyle Sodima’nın Pınar Süt’e aşağıda belirtilen
hakları içeren bir lisans vermesi öngörülmüştür:
“...a) Bölge (T.C. ve KKTC) dahilinde ürünleri üretmek ve satmak için, fakat
yalnızca bu amaçla ve bunu, sadece adı geçen bölgede yapmak için 200
SODIMA’nın ürünlere ait teknik bilgiyi (Know-how) kullanma hakkı
b) Sadece SODIMA’nın Know-how’ının kullanılması suretiyle bölge dahilinde
Franchise alan tarafından üretilen ürünlerin dağıtımı ve satışıyla bağlantılı
olarak bölge dahilinde Yoplait Grubu ticari markaları adı altında ürünleri
üretme, dağıtma ve satma hakkı...”.
Sözleşmenin II.2. maddesinde ise yukarıda anılan haklara ilişkin lisansın
inhisari bir nitelik taşıdığı belirtilmektedir:
210
“İşbu sözleşme uyarınca verilen franchise, sözleşme yürürlükte kaldığı sürece
bölge dahilinde münhasır bir franchise olacaktır. V-6 hükümlerine tabi olarak
SODIMA, bölge için başka franchise alanlar atamayacak, (Franchise alanın
açık talebi olması haricinde) bu bölgede ürünleri ne üretecek ne de
dağıtacaktır, ayrıca bir başka bölge için atanan herhangi bir franchise alana,
işbu sözleşmede verilen Know-how’ın kullanılması suretiyle ürünleri bölgede
üretmesi veya aktif olarak satması ve dağıtması konusunda izin
verilmeyeceğini garanti eder”.
Yukarıda yer verilen hükümlerden de anlaşılacağı üzere ticari marka ve know-220
how içeren inhisari bir lisans verilmesi söz konusudur. Bu noktada ticari marka
lisansının düzenlendiği 556 sayılı Markaların Korunması Hakkında Kanun
Hükmünde Kararname (KHK) hükümleri ile 4054 sayılı Kanun arasındaki ilişki
ön plana çıkmaktadır.
556 sayılı KHK’nın 21. maddesinde marka sahibine inhisari lisans verme
hakkı tanınmış ve bu durumda lisans verenin başkasına lisans veremeyeceği
ve hakkını açıkça saklı tutmadıkça, kendisinin de markayı kullanamayacağı
düzenlenmiştir. Diğer yandan KHK’nın 21/11. maddesi marka lisans
sözleşmelerinde; “.... diğer kanun, tüzük, yönetmelik ve tebliğlere aykırı 230
hükümler bulunamaz. Bu tür düzenlemeler lisans tarihinden sonra yapılsa
dahi, lisans sözleşmelerindeki aykırı hükümler geçersiz sayılır.” hükmünü
öngörmektedir. Dolayısıyla inhisari lisansa KHK’nın 21. maddesiyle izin
verilmesi nedeniyle bu durumun 4054 sayılı Kanun’a aykırı olarak
değerlendirilemeyeceği yorumu tartışmalı hale gelmektedir. Bununla birlikte,
Rekabet Kurulu 12.6.2003 tarih ve 03-42/463-202 sayılı kararında Anadolu
Efes Biracılık ve Malt San. A.Ş. ile Brauerei Beck& Co. arasında yapılan
04-46/597-145
6
benzer nitelikteki bir lisans anlaşmasına 4054 sayılı Kanun’a aykırı hükümler
içermesi nedeniyle menfi tespit verilemeyeceğine ancak bireysel muafiyet
tanınabileceğine hükmetmiştir. Bu bakımdan inhisari lisansın rekabeti 240
sınırlayıcı niteliği nedeniyle 4054 sayılı Kanun’a aykırı olduğunu söylemek
yanlış olmayacaktır.
Rekabet Hukuku bakımından lisans sözleşmeleri ile yatay rekabet sınırlaması
yaratmak mümkündür. Buna örnek olarak bir sektörde faaliyet gösteren bir
şirketin sektör için önemli olan bir lisansı sadece anlaştığı firmalarla yaptığı
inhisari lisans sözleşmeleriyle vermesi gösterilebilir. Böylece hem yeni
girişlerin önüne geçilecek hem de anlaşma yapılan firmalara kendi
bölgelerinde tek satıcı olma hakkı verilmiş olacaktır. Bunun hakim durumdaki
bir firma tarafından gerçekleştirilmesi durumunda ise lisans verenin hakim 250
durumunu güçlendirdiğinden söz edilebilir.
İnhisari lisans sözleşmeleri mehaz mevzuatta rekabeti sınırlayıcı bulunmakta
ve kural olarak yasaklanmaktadır. Buna gerekçe olarak ise genellikle bu tür
sözleşmelerin hem lisans alanın hem de lisans verenin ekonomik özgürlüğüne
sınır getirmesi gösterilmektedir. Ayrıca bu sözleşmeler aynı lisansı kullanma
potansiyeline ve isteğine sahip üçüncü kişileri de bu imkandan
yararlanmalarını engellemeleri nedeniyle olumlu karşılanmamaktadır.
Diğer yandan mehaz mevzuatta rekabeti sınırlayıcı bulunan inhisari lisansların 260
rekabete olumlu etkide bulunmaları da göz önünde bulundurularak
muafiyetten yararlanabilmektedirler. Yani taraflar arasındaki sözleşmenin
teknik gelişme sağlamaya yönelik olması, bunun gerçekleştirilmesi için
inhisarlık kaydının gerekli olması ve sağlanan bu gelişmeden tüketicilerin
fayda sağlayacak olmaları halinde muafiyet koşullarının karşılandığı
söylenebilecektir.
Bu açıklamalar doğrultusunda Sodima tarafından Pınar Süt’e verilen ticari
marka ve know-how içeren inhisari lisansın kural olarak 4054 sayılı Kanun’un
4. maddesi anlamında rekabeti sınırlayıcı olduğu ancak Kanun’un 5. 270
maddesinde yer alan koşulları karşılaması halinde muafiyetten
yararlanabileceği kanaatine varılmıştır.
2) Sözleşmenin V.2. maddesiyle Pınar Süt’e belli koşullar dışında anlaşma
konusu ürünlerle ilgili olarak ihracat yasağı getirilmektedir:
“...Franchise alan SODIMA’nın yazılı izni olmadan Yoplait ürünlerini, bunları
bölge dışına satacak bir şirkete veya toptancıya, Ticari Markalardan herhangi
biri veya başka herhangi bir ticari marka altında ne doğrudan ihraç edecek ne
de satacaktır. 280
Ancak;
a) Franchise alan SODIMA’dan, Yoplait Grubunun bir franchise alanı
bulunmayan kendi yöresindeki bir ülkeye ve mutabık kalınacak bir süre
boyunca Yoplait ürünlerini ihraç etme izni isteyebilir. Bu izin, gayri makul
nedenlerle verilmemezlik edilmeyecek ve işbu franchise sözleşmesinin
hükümlerine tabi olacaktır.
04-46/597-145
7
b) SODIMA franchise alandan, bölge dışındaki bir başka franchise alana yerel
Yoplait iş ortağının mevcut ürün serisini tamamlayıcı nitelikteki ürünleri 290
satmasını isteyebilir. Böyle ihracatların hüküm ve koşulları, her seferinde ilgili
üç taraf arasında müzakere edilecektir.”
Yukarıda yer verildiği üzere bu konu ile bağlantılı olarak II.2. maddede;
Sodima’nın bölge için başka franchise alanlar atamayacağı, (Franchise alanın
açık talebi olması haricinde) bu bölgede ürünleri üretmeyeceği ve
dağıtmayacağı ayrıca bir başka bölge için atanan herhangi bir franchise
alana, sözleşmede verilen know-how’ın kullanılması suretiyle ürünleri bölgede
üretmesi veya aktif olarak satması ve dağıtması konusunda izin verilmeyeceği
öngörülmüştür. 300
Ancak getirilen bu sınırlamalar sözleşmede yer alan münhasırlığın bir
sonucudur. Lisans veren tarafından tanınan münhasırlık lisans alana, o
bölgedeki tek satıcı olma hakkını tanır. Bir lisans alanın, aynı ürünü başka bir
lisans alanın münhasır bölgesinde satması durumunda, belli bir royalty ücreti
ödeyen firma zor durumda kalmaktadır ve münhasırlığın sağladığı avantajları
kaybetmektedir. Dolayısıyla lisans alana münhasırlık olan başka bir bölgeye
mal ihraç etmeme şartı getirilmesinin amacı, lisans alanlara tanınan
münhasırlığı sağlamlaştırmaktır.
310
Diğer yandan mehaz mevzuatta diğer lisans alanların bölgesinde lisanslı
ürünleri piyasaya sürmek için aktif politika izlenmemesi, özellikle doğrudan bu
bölgeleri hedefleyen reklamların yapılmaması ve bu bölgelerde dağıtım
bürosu kurmama yükümlülüklerine muafiyet verilebileceği belirtilmiştir. Yine
mehaz mevzuatta teknoloji transferi anlaşmalarına ilişkin münhasır bölge ya
da müşteri grubuna yönelik aktif ve pasif satışların kısıtlanması durumuna ağır
rekabet ihlallerinin istisnaları arasında yer verilmiştir.
Bu durumda Pınar Süt’e getirilen doğrudan ihraç ya da aktif satış
sınırlamalarının lisansın inhisari niteliğinden kaynaklandığı, bu durumun da 320
556 sayılı KHK’nin 21. maddesine1 uygun olduğu ve bu nedenle 4054 sayılı
Kanun’a aykırı bulunamayacağı kanaatine varılmıştır. Buna ek olarak anılan
hükmün ihraç yasağı olması nedeniyle Türkiye Cumhuriyeti pazarı
etkilenmeyebilecektir. Kaldı ki makul olmayan nedenlerle Sodima’nın bu
yönde bir talebi geri çeviremeyeceği dikkate alınırsa Pınar Süt’ün söz konusu
ürünlerin bölge dışına ihracatını ya da satışını gerçekleştirebilme imkanı
bulunmaktadır.
Diğer yandan, benzer şekilde lisans verenin kabul ettiği aktif satış
sınırlamaları ve bu sınırlamaların diğer lisans alanlara getirilmesi de, 330
belirlenen bölgede üretim ve satış yetkisinin sadece lisans alana verilmesi
(anılan markalı ürünlerin ilk kez pazara sunulması yetkisinin lisans alana
tanınması) yani lisansın inhisari niteliği gereği olarak kabul edilmelidir.
1 556 sayılı KHK nın 21. maddesinde marka sahibine inhisari lisans verme hakkı tanınmış ve bu
durumda lisans verenin başkasına lisans veremeyeceği ve hakkını açıkça saklı tutmadıkça, kendisinin
de markayı kullanamayacağı ifade edilmiştir.
04-46/597-145
8
3) Sözleşmenin III.7. maddesiyle know-how’ın Yoplait Grubu dışına
devredilmemesi öngörülmüştür:
“…Mevcut sözleşme SODIMA’nın Know-how bilgisi göz önünde tutularak
akdedildiğinden, adı geçen ikinci taraf, söz konusu Know-how’ın bir kısmını
veya tamamını, Bölge dışında benzeri franchise sözleşmeleri çerçevesinde ve 340
kimseye açıklamama sözü ile devredilmesi durumu haricinde, YOPLAİT grubu
dışına devretmeyecektir”
Bu hükme paralel olarak sözleşmenin V.3. maddesinde de lisans alana know-
how bilgilerinin gizli tutulması ve açıklanmamasına yönelik düzenlemeler
bulunmakta ve bu düzenlemelerin sözleşmeden sonra da hüküm ifade etmeye
devam edeceği kararlaştırılmaktadır.
Mehaz mevzuatta, lisans alana lisans veren tarafından verilen know-how’ı
açıklamama yükümlülüğünün getirilebileceği ve lisans alanın bu yükümlülükle 350
anlaşma sona erdikten sonra da bağlı kalmaya devam edebileceği
düzenlenmiştir. Lisans alana lisanslı know-how’ı anlaşma sona erdikten sonra
ve know-how’ın hâlâ gizli olması şartıyla kullanmama yükümlülüğü
yüklenebileceği kanaatine varılmıştır.
Başvuru konusu sözleşmede öngörülen gizlilik hükümlerinin rekabeti
sınırlayıcı olarak değerlendirilemeyeceği, lisans verenin know-how’ının gizli
olduğu müddetçe açıklanmamasını ve sadece sözleşmede belirtilen amaçlarla
kullanılmasını istemesinin makul karşılanması gerekmektedir.
360
4) Sözleşmenin V.2 ve V.4. maddeleri ile Pınar Süt’e rekabet etmeme
yükümlülüğü getirilmektedir:
“V.2.:..Franchise alan, ürünlerin veya ürünlerle tamamen aynı veya benzer
olan herhangi bir ticari marka altındaki ürünlerin, SODIMA’nın yazılı ön onayı
olmadan dağıtım veya satışını yapmayacaktır...”
“V.4.: Franchise alan şunları taahhüt etmektedir:
- aynı veya benzer ürünleri üreten veya satan her türlü şirketteki doğrudan 370
veya dolaylı pay sahipliğiyle birlikte sermayesinin dağılımını, en geç işbu
sözleşmenin akdedilme tarihinde SODIMA’ya yazılı olarak bildirmeyi,
- gelecekte böyle bir şirkette çoğunluk hisse almamayı2 veya böyle bir şirkete
karşı teknik, ticari veya finansal taahhütlerde bulunmamayı,
- sermaye dağılımında veya bağlı kuruluşlarının sermayesinde önerilen her
türlü değişiklik hakkında bilgi sahibi olmasından itibaren 30 gün içinde
a) hisseler için başvurmuş kişi veya şirketlerin listesi, 380
b) önerilen hissedarın, aynı veya benzer ürünleri üreten veya satan
herhangi bir firmaya olan doğrudan veya dolaylı ilgi belirtisi
2 Sözleşmenin İngilizce olan asıl metninde kontrolünü almama kavramı kullanılmıştır.
04-46/597-145
9
vasıtasıyla SODIMA’ya bilgi vermeyi;...”
Lisans alanın lisans konusu ürüne benzer ürünleri üretmemesi veya
satmaması ile ilgili yükümlülükler lisans anlaşmalarında sıklıkla yer
almaktadır. Her ne kadar bu yükümlülükler genellikle lisans konusu korunan
hakkın varlığından çıkan hak olarak görülmemekte ve rekabeti sınırlayıcı
nitelikte görülseler de lisans verenin sağladığı teknik bilgilerin rakip ürünlerde 390
kullanılmaması konusundaki menfaati de gözetilmektedir. Bununla birlikte
lisans alanın lisans altında yapılan üretim ve pazarlamada elinden gelen en iyi
çabayı gösterme yükümlülüğünü yüklenmesi durumunda da anılan türde
yükümlülükler makul karşılanabilmektedir.
Ancak, başvuru konusu sözleşmedeki rekabet etmeme yükümlülüğünün
anlaşma süresince geçerli olması nedeniyle, anlaşmanın 10 yıllık süresi göz
önüne alındığında, bu hükmün oldukça uzun bir zaman dilimini kapsadığı
kanaatine varılmıştır. Ayrıca gelecekte aynı veya benzer ürünleri üreten veya
satan herhangi bir şirketin kontrolünün devralınamayacağına ilişkin hükmün –400
aksi kararlaştırılmadığı için sözleşme süresi ile sınırlı olduğu anlamı çıkmakla
birlikte- geçerlilik süresine ilişkin bir açıklığın olmaması rekabeti sınırlayıcı
etkilere neden olabilecektir. Buna karşın anlaşmaya bu aşamada
tanınabilecek muafiyet süresinin en fazla 5 yıl olabileceği dikkate alınırsa aşırı
yoğunlaşmış bir pazarın söz konusu olmaması nedeniyle ilgili hükümler
rekabetin önemli ölçüde sınırlanmasına yol açmayacaktır. Başka bir deyişle
pazardaki rekabetin boyutlarının, belli bir süre rekabet etmeme
yükümlülüğüne muafiyet verilmesine imkân tanıdığını söylemek mümkündür.
Bu bilgiler ışığında, yeni bir markanın piyasaya girebilmesi ve lisans verenin 410
ürününün pazarda tutunabilmesi amacıyla, lisans alanın rakip olabilecek
ürünler ile iştigal etmemesinin belirli bir süre ile zorunlu tutulması makuldür.
5) Sözleşmenin XIV.1. maddesinde sözleşme süresine ilişkin bir takım
hükümler bulunmaktadır:
“İşbu sözleşme SODIMA ile Franchise Alan arasındaki önceki tüm sözleşme
ve müzakereleri ilga ve ikame etmektedir. Başlangıç olarak işbu sözleşmenin
düzenlenmesinden itibaren on yıllık bir süre için akdedilmiş olup, sadece ve
sadece imza tarihinden itibaren altı ay içinde ilgili yetkili makamlar tarafından 420
gerekli tüm izin veya onaylar verilmiş olduğu taktirde yürürlüğe girecek, geçerli
ve taraflar için bağlayıcı olacaktır.
....
Her 10 yıllık dönem sonunda, her bir cari dönemin sona ermesinden en az on
iki ay önce taraflardan biri diğerine aksine dair yazılı bir bildirimde (iadeli
taahhütlü mektup) bulunmadığı takdirde işbu sözleşme müteakip 10 yıllık
sürelerle kendiliğinden uzar.”
Lisans sözleşmeleri sürekli borç ilişkisi doğuran ve genellikle de uzun süre ile
yapılan sözleşmelerdir. Bu sözleşmeler bazen de belirsiz süreler için 430
yapılabilmektedir.
04-46/597-145
10
Başvuru konusu sözleşmenin süresinin 10 yıl olarak öngörülmesi ve bu
sürenin 10 yılın sonunda yazılı bir bildirim olmaması halinde otomatik olarak
uzayacağı dikkate alındığında rekabeti sınırlayıcı olacaktır. Nitekim, mehaz
mevzuatta, lisanslı teknolojinin diğer taraf veya lisans alacakların bölgelerinde
işletilmesini önlemek amacıyla sözleşme süresinin otomatik uzatılmasını
öngören kayıtların muafiyetten yararlanamayacağı öngörülmüştür. Bu
bakımdan Kanun’un 5. maddesi hükmü de dikkate alındığında diğer koşulların
sağlanmış olması kaydıyla anlaşmaya 5 yıllık bir süre için muafiyet
verilebileceği kanaatine ulaşılmıştır. 440
6) Sözleşmenin IX.2.1. maddesinde Pınar Süt’ün keşfedeceği yeniliklere
ilişkin hükümler şu şekildedir:
“IX.2.: Franchise Alan Tarafından Keşfedilen Yenilikler
IX.2.1. İster yeni ürünler ister yeni teknikler olsun yenilikler, burada belirtilen
ürünler alanında olan ve geliştirilmeleri, SODIMA Know-How’ını tam anlamıyla
bilen ve bu alanda yetenekli bir kişi için bariz olmayan her türlü ürün veya
süreç anlamına gelecektir. 450
İşbu sözleşmenin amaçları bakımından “bariz olamayan” terimi, tekniğin
mevcut durumuna oranla gerçekten yaratıcı bir kapasite gerektiren şeklinde
yorumlanacaktır.
Bu tür yeni ürün veya teknikler mutlaka;
- SODIMA’nın hiçbir yardımı olmadan ve Know-How bilgisi hiçbir
şekilde kullanılmadan geliştirilmiş olmalı
- Adı geçen SODIMA Know-How bilgisinden ayrılabilmeli, 460
- Franchise alanın, geliştirildiğini SODIMA’ya açıkladığı tarihte SODIMA
mensupları tarafından bilinmiyor olmalıdır.
IX.2.2. Franchise alan, yukarıda tanımlandığı şekliyle her “yeni ürün veya
süreci” hemen SODIMA’ya bildirecektir ve işbu sözleşmeyle SODIAAL
Grubu’na ve hissedarlarına, bölge (Bölgenin kendisi haricinde) veya uygulama
alanı açısından hiçbir kısıtlama olmaksızın lisans verme hakkı da dahil olmak
üzere kullanma, üretme ve satma konusunda gayrimünhasır ve gayrikabili
rücu hakkı, aşağıdaki.IX.2.3. Maddesinde öngörüldüğü şekilde tanımaktadır.
470
IX.2.3.SODIMA, IX.2.1. fıkrasında tanımlandığı şekliyle her türlü yeni ürün ve
süreçle bağlantılı, patentli veya patentsiz her türlü kullanım hakkını, SODIMA
ile Franchise alan arasında iyi niyetle müzakere edilecek hüküm ve koşullar
dairesinde alma seçeneğine sahip olacaktır.
SODIMA bu seçeneği kullanmazsa veya yukarıdaki fıkrayla ilgili
müzakerelerden bir sonuç alınamazsa, yeni ürün ve süreçler Franchise alan
tarafından serbestçe pazarlanabilir; ancak bu durum, V.2. maddesinin son
paragrafındaki ve V.3. maddesindeki hükümlere tabi olacaktır”.
480
04-46/597-145
11
Pınar Süt tarafından geliştirilen iyileştirmeler ise IX.3. maddede
düzenlenmiştir:
“IX.3.: Franchise Alan Tarafından Geliştirilen İyileşmeler
IX.3.1.Kullanılan malzemelerin yüzdesinin değiştirilmesiyle veya sadece
herhangi bir malzeme eklenmesi, değiştirilmesi veya çıkarılması suretiyle
karlılık, kalite ve içerik, sunum ve koruma biçimi (sıvı, katı, gaz, donmuş vb.)
dahil özellikler, basit bir şekilde değiştirildiğinde veya bunlarda iyileştirme
sağlandığında, kullanılan süreç veya araçlara bakılmaksızın, YOPLAIT ürün 490
serisi veya SODIMA’nın Know-how alanındaki her türlü ürün veya sürecin,
sadece mevcut Ürünlerin veya Süreçlerin basit bir iyileştirmesi olduğu
addedilecek ve bu yüzden, IX.2.1 Maddesinde tanımlandığı şekliyle bir yenilik
olarak kabul edilmeyecektir.
X.3.2. Franchise Alan, yapmış olacağı hemen yukarıda tanımlanan şekildeki
her iyileştirmeyi hemen SODIMA’ya bildirecek ve SODIAAL Grubuna, bölge
veya uygulama alanı üzerinde herhangi bir kısıtlama olmaksızın lisans verme
hakkı da dahil olmak üzere bu iyileştirmeleri kullanma, üretme ve satma
hususlarında münhasır (Franchise Alanın kendisinin kullanması haricinde), 500
gayrikabili rücu ve isim hakkı ücretine tabi olmayan bir hak tanıyacaktır....”
Lisans verenin iyileştirmeleri haber verme yükümlülüğü genellikle rekabeti
sınırlayıcı olarak görülmemektedir. Lisans verenin lisans konusu ürünün
kalitesinin korunması amacıyla üretim metot ve formüllerine bağlı kalınarak
üretilip üretilmediğini kontrol etmekte menfaat sahibi olduğu dikkate alınarak
yenilik ve iyileştirmelere ilişkin karşılıklı haber verme yükümlülüğünün makul
karşılanabileceği kanaatine varılmıştır.
Yukarıdaki açıklamalar göz önünde bulundurulduğunda; IX.2. maddede lisans 510
alan tarafından keşfedilen yeniliklere ilişkin hakların lisans verene devredilme
yükümlülüğünün olmaması nedeniyle rekabeti sınırlayıcı bir hüküm değildir.
Diğer yandan, IX.3. maddedeki orijinal know-how’dan ayrılabilir nitelikte
olmayan basit iyileştirmelere ilişkin hakların lisans verene devredilmesine
ilişkin hükmün lisans alanın rakip üretim teknikleri ile ilgilenmesi üzerinde
önemli bir etkide bulunmayacağı dikkate alınarak, söz konusu hükmün
rekabeti sınırlayıcı olmadığı kanaatine varılmıştır.
7) Sözleşmenin X. maddesinde kalite kontrolüne ilişkin hükümler
bulunmaktadır. Bu madde uyarınca Pınar Süt’ün üretimde yalnızca 520
onaylanmış kültürleri kullanacağı, ekipman ve hammadde tedarikçilerinin
seçimi için Sodima’nın önceden onayını alacağı, zaman zaman Sodima
tarafından makul olarak tayin edebilecek üretim, işleme, kalite, ambalaj ve
dağıtım standartlarına uyacağı, Sodima’nın kalite uygunluk denetimlerine
ilişkin haklara sahip olacağı, uygun nitelikte kişiler çalıştırmak zorunda olacağı
gibi konular hükme bağlanmaktadır.
Lisans sözleşmelerinde lisans veren ürün kalitesini risk altına sokmamak için
lisans alana kalite kontrolüne ilişkin bu tür yükümlülükler getirmektedir.
Böylelikle lisans verenin marka imajının korunması da amaçlanmaktadır. 530
04-46/597-145
12
Mehaz mevzuatta, kalite kontrolüne ilişkin lisans verene hak tanımanın,
lisanslı üründen teknik olarak yararlanabilmek veya ürünün lisans veren ve
diğer lisans alanların uyguladığı asgari kalite özelliklerine uygun olabilmesi
için gerekli olduğu hallerde muafiyetten yaralanabileceği kabul edilmiştir.
Sözleşme konusu ürünlerin kolay bozulabilen ürünlerden olması ve bir takım
kalite standartlarının uygulanmasında gerekli özenin gösterilmesinin gerekliliği
de göz önünde bulundurulduğunda sözleşmenin X. maddesinde öngörülen
hükümlerin muafiyetten yaralanabileceği sonucuna ulaşılmıştır.
540
8) Sözleşmenin XIII. maddesinde lisans alana sözleşme konusu haklarla ilgili
devir ve temlik yasağı getirilmektedir:
“…İşbu sözleşme, Franchise alan ile, bire bir adı geçen taraf göz önüne
alınarak akdedilmiştir. Sonuç olarak Franchise alan, SODIMA’nın yazılı ön izni
olmaksızın, işbu Sözleşme çerçevesindeki haklarını bir alt lisans
sözleşmesiyle verme veya Franchise, itibar veya işbu Sözleşme uyarınca
kendisine tanınan başka herhangi bir hakkı devir, temlik etme veya başka
şekilde elden çıkarma hakkına sahip değildir”
550
İlgili hükümde temel olarak lisans alanın alt lisans vermesi yasaklanmaktadır.
Bu tür yükümlülüklerin lisans verenin sınai hakkının korunan içeriğine dahil
olduğu kanaatine varılmıştır. Mehaz mevzuatta da lisans alana getirilen lisansı
devretmeme veya alt-lisans vermeme yükümlülükleri rekabeti sınırlayıcı
olarak değerlendirilmemiştir. 556 sayılı KHK’nın 21. maddesi de “Aksi
sözleşmede kararlaştırılmamışsa lisans sahipleri, lisanstan doğan haklarını
üçüncü kişilere devir edemez veya alt lisans veremez.” şeklindedir. Bu
bakımdan söz konusu madde rekabeti sınırlayıcı değildir.
H.3.3. Menfi Tespit ve Muafiyet Değerlendirmesi 560
Pınar Süt tarafından yapılan bildirimde ilgili sözleşmeye menfi tespit belgesi
verilmesi, bunun reddedilmesi halinde başvurunun muafiyet bildirimi olarak
değerlendirilmesi talep edilmiştir.
Ancak, başvuru konusu sözleşmenin devredilen ticari marka ve know-how’ın
münhasır olması ve rekabet etmeme yükümlülükleri getirilmesi gibi 4054 sayılı
Kanun’un 4. maddesine aykırı hükümler içermesi nedeniyle anılan
sözleşmeye menfi tespit verilmesi mümkün değildir. Bu durumda,
sözleşmenin Kanun’un 5. maddesinde yer alan koşulları karşılayıp 570
karşılamadığının ele alınması gerekmektedir.
Kanun’un 5. maddesine göre, muafiyet verilebilmesi için gereken koşullar
şunlardır:
a) Malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme
ve iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması,
b) Tüketicinin bundan yarar sağlaması,
c) İlgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması,
d) Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu
olandan fazla sınırlanmaması. 580
04-46/597-145
13
Bildirim formunda; ilgili ürünlerin üretimi ve geliştirilmesi için masraflı ve uzun
zaman alan araştırma ve geliştirme çalışmasının gerekli olduğu ve bu
çalışmanın sonucunun da önceden öngörülemediği ancak başvuru konusu
sözleşme ile Pınar Süt’ün değerli bir know-how’a ulaşacağı ve bu kapsamda
kaliteli ve zengin bir yelpazede üretim yapılabileceği belirtilmektedir. Pınar
Süt’ün halihazırda üretmediği bir takım ürünleri bu sözleşme ile sağlanan
haklar aracılığıyla üretebilecek olması, Pınar Süt’e teknik anlamda anlaşma ile
sağlanan olumlu katkılardandır. Bu açıklamalar doğrultusunda Kanun’un 5.
maddesinin “a” bendinde aranan koşul yerine getirilmiştir. 590
Başvuru konusu sözleşmenin pazara yeni ürünler sunulmasına imkan
tanıması, tüketici tercihlerini artıracaktır. Ayrıca; kalite, pazarlama ve satış
konularında sağlanacak gelişmelerden tüketicilerin yararlanması söz
konusudur. Bu bakımdan Kanun’un 5. maddesinin “b” bendindeki koşul da
sağlanmaktadır.
İlgili pazardaki rekabet koşulları açısından ise öncelikle Sodima’nın Türkiye’de
ilgili ürün pazarlarında halihazırda faaliyet göstermediğini belirtmek gerekir.
Bu nedenle başvuru konusu sözleşme aracılığıyla rekabetin yatay olarak 600
sınırlanmasından çok pazara yeni ve geliştirilmiş ürün girişinin söz konusu
olması bakımından pazarda dinamik etkilerin doğacağını söylemek
mümkündür. Pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin pazar paylarının yüksek
olması, genellikle güçlü sermaye yapısına, yurt dışı kaynaklı ve uzun yıllar
sonunda geliştirilmiş know-how bilgisine ve ar-ge olanaklarına sahip olmaları
nedeniyle Pınar Süt’ün bu teşebbüslerle aynı koşullarda rekabet edebilmesi
için başvuru konusu sözleşme ile sağlanan haklara sahip olması önem
taşımaktadır. Diğer yandan Pınar Süt’ün ilgili ürün pazarlarındaki paylarının
düşük olması (Meyveli Yoğurt pazarında %(….), Hazır Tatlı pazarında %(….))
nedeniyle anılan sözleşme ile ilgili pazarların önemli bir bölümünde rekabetin 610
ortadan kalkmayacağı kanaatine varılmıştır. Bu nedenle Kanun’un 5.
maddesinin “c” bendindeki koşulun sağlandığını söylemek mümkündür.
“Anlaşma Hükümleri” başlıklı bölümde ayrıntılı olarak değerlendirilen
sözleşmenin, rekabeti sınırlayıcı nitelikteki hükümlerinin 4054 sayılı Kanun’un
5. maddesinin “a” ve “b” bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu
olandan fazla oranda rekabeti sınırlamadığı dikkate alındığında, aynı
maddenin “d” bendindeki koşulun da gerçekleştiği anlaşılmıştır. Örneğin Pınar
Süt’e verilen lisansın inhisari niteliği, lisans verenin Pınar Süt’e tanınan
bölgeye satış yapmasının yasaklanması gibi unsurlar Pınar Süt’ün lisans 620
alması için gerekli olup, aksi takdirde Pınar Süt’ün lisans almaktan
kaçınabileceği, bu durumda Sodima’nın sözleşme konusu ürünleri üretmek
için gerekli yatırımı yaparak hakkında yeterli bilgiye sahip olmadığı farklı bir
coğrafi pazara girmekten kaçınabileceği dikkate alınmıştır. Pınar Süt’ün bölge
dışına satış yapmamasına dair yükümlülükler Sodima’nın kendisine veya
başka lisans alanlarına ayırmak isteyeceği bölgelerin korunmasına yönelik
olduğundan, bu yasakların kabul edilmemesi halinde Sodima da Pınar Süt’e
lisans vermekten kaçınabilecektir. Dolayısıyla tarafların anlaşmada kabul ettiği
yükümlülüklerin ilgili ürünlerin üretimi veya dağıtımında yeni gelişme ve
iyileşmelerin ya da teknik gelişmenin sağlanması ve tüketicinin yarar 630
04-46/597-145
14
sağlaması için gerekli olandan fazla oranda rekabeti sınırlayıcı olmadığı
kanaatine varılmıştır.
I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
1. Başvuru konusu anlaşmaya, münhasırlık ve rekabet etmeme yükümlülüğü
gibi 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. maddesi
anlamında rekabeti sınırlayıcı hükümler içermesi nedeniyle menfi tespit 640
belgesi verilemeyeceğine;
2. Bununla birlikte, anılan Kanun’un 5. maddesinde belirtilen koşulların
tamamını sağlaması nedeniyle söz konusu anlaşmaya 6.2.2003 tarihinden
itibaren 5 yıl süre ile bireysel muafiyet tanınmasına
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy