Sprawa C‑250/03
Giorgio Emanuele Mauri
przeciwko
Ministero della Giustizia i Commissione per gli esami di avvocato presso la Corte d’appello di Milano
(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunale amministrativo regionale per la Lombardia)
Artykuł 104 § 3 regulaminu – Dostęp do zawodu adwokata – Uregulowania dotyczące egzaminu umożliwiającego uzyskanie uprawnień do wykonywania zawodu adwokata
Postanowienie Trybunału (druga izba) z dnia 17 lutego 2005 r. I‑0000
Streszczenie postanowienia
Swobodny przepływ osób – Swoboda przedsiębiorczości – Adwokaci – Egzamin warunkujący dostęp do zawodu – Skład komisji egzaminacyjnej – Uczestnictwo adwokatów – Dopuszczalność – Naruszenie art. 81 WE i 82 WE – Brak
(art. 43 WE, 81 WE i 82 WE)
Artykuły 43 WE, 81 WE oraz 82 WE nie stanowią przeszkody dla uregulowania krajowego, które przewiduje, że w ramach egzaminu otwierającego dostęp do zawodu adwokata komisja egzaminacyjna składa się z pięciu członków mianowanych przez ministra sprawiedliwości, w tym dwóch sędziów lub prokuratorów, jednego profesora prawa oraz dwóch adwokatów wyznaczonych przez krajową radę izb adwokackich na wspólny wniosek rad izb adwokackich danego okręgu.
Jeżeli chodzi o art. 43 WE, o ile prawdą jest, że egzamin dopuszczający do zawodu adwokata może stanowić przeszkodę dla swobody przedsiębiorczości, o tyle nic nie wskazuje na to, że samo uregulowanie dotyczące składu komisji stanowi przeszkodę dla swobody przedsiębiorczości niezależnie od ograniczenia, jakie wynika w danym przypadku z istnienia samego egzaminu. W każdym razie, zakładając nawet, że uczestnictwo adwokatów w komisji egzaminacyjnej ds. egzaminu państwowego stanowi, samo w sobie, ograniczenie dla swobody przedsiębiorczości, może być ono uznane za usprawiedliwione przez interes ogólny, czyli potrzebę oceny w najlepszy możliwy sposób zdolności i kwalifikacji osób mających wykonywać zawód adwokata, jest więc odpowiednie dla zapewnienia realizacji tego celu.
Ponadto, o ile naruszenie art. 81 WE oraz 82 WE występuje wtedy, gdy Państwo Członkowskie narzuca lub faworyzuje zawieranie porozumień sprzecznych z art. 81 WE lub wzmacnia skutki tych porozumień, narzuca lub faworyzuje nadużycia pozycji dominującej sprzeczne z art. 82 WE lub wzmacnia skutki takich nadużyć, czy wreszcie pozbawia swoje własne regulacje charakteru państwowego przenosząc odpowiedzialność za podejmowanie decyzji ingerujących w sferę ekonomiczną na podmioty prywatne, to naruszenia nie ma, gdy dane Państwo Członkowskie przenosząc na rzecz komisji egzaminacyjnej, tworzonej w części przez adwokatów, odpowiedzialność za podejmowanie decyzji w dziedzinie dostępu do zawodu adwokata, w sytuacji gdy państwo to zajmuje istotne miejsce w ramach komisji egzaminacyjnej w związku z obecnością dwóch sędziów lub prokuratorów, gdy ministerstwo sprawiedliwości dysponuje dużymi kompetencjami umożliwiającymi mu kontrolę na każdym stadium prac komisji egzaminacyjnej, a nawet interweniowanie w te prace, jeśli zachodzi taka potrzeba, i wreszcie gdy negatywna decyzja podjęta przez komisję egzaminacyjną może stanowić przedmiot skargi do sądu.
(por. pkt 30–33, 35, 37, 42–45, 47 i sentencja)
POSTANOWIENIE TRYBUNAŁU (druga izba)
z dnia 17 lutego 2005 r.(*)
Artykuł 104 § 3 regulaminu – Dostęp do zawodu adwokata – Uregulowania dotyczące egzaminu umożliwiającego uzyskanie uprawnień do wykonywania zawodu adwokata
W sprawie C‑250/03
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunale amministrativo regionale per la Lombardia (Włochy), postanowieniem z dnia 13 listopada 2002 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 11 czerwca 2003 r., w postępowaniu:
Giorgio Emanuele Mauri
przeciwko
Ministero della Giustizia,
Commissione per gli esami di avvocato presso la Corte d’appello di Milano
TRYBUNAŁ (druga izba),
w składzie: C. W. A. Timmermans (sprawozdawca), prezes izby, C. Gulmann, R. Schintgen, J. Makarczyk, J. Klučka, sędziowie,
rzecznik generalny: P. Léger,
sekretarz: R. Grass,
po powiadomieniu sądu krajowego, że Trybunał zamierza orzec postanowieniem z uzasadnieniem, zgodnie z art. 104 § 3 regulaminu,
po wezwaniu podmiotów wymienionych w art. 23 Statutu Trybunału Sprawiedliwości do przedstawienia ewentualnych uwag w tym względzie,
po wysłuchaniu rzecznika generalnego,
wydaje następujące
Postanowienie
1 Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni „uregulowań Traktatu WE ustanawiających ochronę wspólnotowych zasad wolnej konkurencji i niedyskryminacji”.
2 Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy G. E. Mauriem a Ministero della Giustizia (ministerstwem sprawiedliwości) i Commissione per gli esami di avvocato presso la Corte d’appello di Milano (komisją ds. egzaminów adwokackich przy sądzie apelacyjnym w Mediolanie) w przedmiocie odmowy dopuszczenia tego pierwszego do etapu ustnego egzaminu państwowego prowadzącego do zdobycia uprawnień do wykonywania zawodu adwokata (zwanego dalej „egzaminem państwowym”).
Uregulowania krajowe
3 Z postanowienia odsyłającego wynika, że warunkiem dostępu do wykonywania zawodu adwokata we Włoszech jest złożenie egzaminu państwowego.
4 Na mocy art. 22 regio decreto legge (królewskiego dekretu z mocą ustawy) nr 1578 z dnia 27 listopada 1933 r. (GURI nr 281 z dnia 5 grudnia 1933 r., str. 5521, zwanego dalej „dekretem z mocą ustawy nr 1578/33”), w wersji obowiązującej w czasie, gdy miały miejsce okoliczności będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, komisje ds. egzaminu państwowego są mianowane przez ministerstwo sprawiedliwości i składają się z pięciu osób, w tym dwóch adwokatów wpisanych na listę od co najmniej ośmiu lat w okręgu sądu apelacyjnego, w którym odbywa się egzamin, dwóch sędziów lub prokuratorów tego samego okręgu w stopniu nie niższym niż consigliere di Corte d’appello oraz profesora zwyczajnego lub profesora wykładającego na uniwersytecie lub w instytucie studiów wyższych.
5 Consiglio nazionale forense (krajowa rada adwokacka, zwana dalej „CNF”) wyznacza, na wspólny wniosek rad izb danego okręgu, dwóch adwokatów mających wejść w skład danej komisji egzaminacyjnej, a minister sprawiedliwości mianuje spośród nich przewodniczącego i zastępcę przewodniczącego wspomnianej komisji.
Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
6 W grudniu 2001 r. G. E. Mauri wziął w okręgu sądu apelacyjnego w Mediolanie udział w egzaminach pisemnych egzaminu państwowego. Po ich sprawdzeniu przez komisję egzaminacyjną otrzymał niewystarczającą liczbę punktów, aby zostać dopuszczonym do etapu ustnego egzaminu, z którego w rezultacie został wykluczony.
7 G. E. Mauri wszczął postępowanie przed sądem krajowym w celu stwierdzenia nieważności decyzji podjętej w stosunku do niego. Podniósł on w szczególności, że skład komisji egzaminacyjnej przewidziany w art. 22 dekretu z mocą ustawy nr 1578/33 nie pozwalał na bezstronną ocenę i nie gwarantował właściwego mechanizmu konkurencji w zakresie dostępu do zawodu adwokata, naruszając przepisy art. 3 lit. g) WE, art. 28 WE, 49 WE i nast. oraz art. 81 WE i 82 WE.
8 Według tego sądu krytyka sformułowana przez G. E. Mauriego nie wydaje się zupełnie pozbawiona podstaw w odniesieniu do uprawnień, którymi dysponują rady – organy kierujące izbami adwokackimi, obowiązkowo zrzeszającymi adwokatów wykonujących zawód w danym okręgu – w zakresie wyznaczania najbardziej wpływowych członków komisji egzaminacyjnej i wpływania w ten sposób, mniej lub bardziej bezpośrednio, na ocenę przez nią wydawaną.
9 Rada wyznacza bowiem dwóch z pięciu członków komisji egzaminacyjnej, którzy wykonują ponadto funkcję przewodniczącego i zastępcy przewodniczącego, możliwe jest także, a nawet zdarza się to często, że trzeci członek komisji, wykładający prawo także jest adwokatem i w rezultacie jest wpisany na tę samą listę adwokacką izby.
10 Według sądu krajowego okoliczność ta wydaje się, przynajmniej w wymiarze abstrakcyjnym, umożliwiać izbom adwokackim ograniczanie w ten lub inny sposób dostępu do zawodu w celu ochrony interesów tych, którzy już go wykonują, dokonując nie tylko selekcji jakościowej, ale też ilościowej, związanej z logiką rynku.
11 Tribunale amministrativo regionale per la Lombardia, uznając, że rozwiązanie sporu przed nim zawisłego wymaga wykładni prawa wspólnotowego, postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy uregulowania traktatu ustanawiające ochronę wspólnotowych zasad wolnej konkurencji i niedyskryminacji, zgodnie z wykładnią, jaką nadaje im Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich, powinny być interpretowane w ten sposób, że włoskie uregulowania krajowe, a w szczególności art. 22 dekretu z mocą ustawy nr 1578 z dnia 27 listopada 1933 r., uzależniający dostęp do wykonywania działalności zawodowej adwokata od uprzedniego złożenia egzaminu państwowego, przyznając kompetencje w zakresie oceny zdolności i kwalifikacji zawodowych lokalnym organom izb zawodowych, których członkowie są podmiotami gospodarczymi wykonującymi już zawód na terytorium danego okręgu, jest sprzeczny [z traktatem] i w rezultacie bezprawny?”.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
12 Trybunał, uznawszy, że odpowiedź na postawione pytanie może zostać jednoznacznie wyprowadzona z istniejącego orzecznictwa, zgodnie z art. 104 § 3 regulaminu, powiadomił sąd krajowy o zamiarze rozstrzygnięcia w formie postanowienia z uzasadnieniem oraz zwrócił się do podmiotów, o których mowa w art. 23 Statutu Trybunału Sprawiedliwości, o przedstawienie ich ewentualnych uwag w tym przedmiocie.
13 Rządy włoski i irlandzki, jak również Komisja Wspólnot Europejskich przedstawiły swoje uwagi. Oba rządy opowiedziały się zasadniczo za tym, aby Trybunał orzekał w formie wyroku, biorąc pod uwagę wagę sprawy. Natomiast Komisja nie miała zastrzeżeń co do tego, aby Trybunał orzekał w formie postanowienia z uzasadnieniem.
W przedmiocie dopuszczalności
Uwagi przedstawione Trybunałowi
14 Rząd włoski podnosi, że pytanie prejudycjalne jest niedopuszczalne w związku z tym, że jego rozstrzygnięcie nie jest niezbędne dla wydania orzeczenia w postępowaniu wniesionym przez kandydata wykluczonego z egzaminu państwowego, a w każdym razie, w zakresie, w jakim nie jest możliwe wywnioskowanie takiej konieczności z postanowienia sądu krajowego.
15 Ponadto w zakresie, w jakim pytanie to dotyczy wspólnotowej zasady niedyskryminacji – a dokładniej, według rządu włoskiego, zasady traktowania krajowego odnośnie do swobody przedsiębiorczości lub swobodnego świadczenia usług – pytanie to powinno być również uznane za niedopuszczalne z uwagi na to, że przepisy traktatowe w zakresie swobodnego przemieszczania się, w tym swobody przedsiębiorczości i swobodnego świadczenia usług, nie mają zastosowania do działalności, której wszystkie elementy zamykają się w ramach jednego Państwa Członkowskiego.
16 Rząd irlandzki uważa również, że pytanie prejudycjalne jest niedopuszczalne.
17 W istocie spór przed sądem krajowym dotyczy włoskiego systemu edukacyjnego, jak również organizacji systemów edukacyjnych wchodzących w zakres kompetencji Państw Członkowskich, a nie kompetencji wspólnotowej. Ponadto, jego zdaniem, pytanie prejudycjalne pozostaje hipotetyczne, gdyż postanowienie sądu krajowego wskazuje, że skład komisji egzaminacyjnej mógłby stanowić „przynajmniej w wymiarze abstrakcyjnym” przeszkodę w dostępie do zawodu. Wreszcie wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie dostarczył szczegółowych informacji na temat funkcjonowania spornego systemu, umożliwiających Trybunałowi wypowiedzenie się w tym zakresie.
Ocena Trybunału
18 Należy przypomnieć, że jedynie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i który musi wziąć na siebie odpowiedzialność orzekania w sprawie, należy ocena szczególnych aspektów danej sprawy, zarówno konieczności orzeczenia prejudycjalnego w celu możności wydania swojego orzeczenia, jak również istotności pytań, które stawia on Trybunałowi. W rezultacie, o ile postawione pytania dotyczą wykładni prawa wspólnotowego, o tyle Trybunał jest, co do zasady, zobowiązany do wydania orzeczenia. Odmowa orzekania w przedmiocie pytania prejudycjalnego postawionego przez sąd krajowy jest możliwa tylko wówczas, gdy w sposób oczywisty wykładnia lub ocena ważności reguły wspólnotowej, o które zwrócił się sąd krajowy, nie mają żadnego związku z rzeczywistością lub przedmiotem sporu w postępowaniu krajowym, gdy problem ma charakter hipotetyczny lub gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego lub prawnego, które są konieczne, by odpowiedzieć w sposób użyteczny na pytania, które mu zostały postawione (zob. w szczególności wyrok z dnia 25 marca 2004 r. w sprawach połączonych od C‑480/00 do C‑482/00, C‑484/00, od C‑489/00 do C‑491/00 oraz od C‑497/00 do C‑499/00 Azienda Agricola Ettore Ribaldi i in., Rec. str. I‑0000, pkt 72 oraz powoływane tam orzecznictwo).
19 Tymczasem w tym konkretnym przypadku tak nie jest.
20 W istocie, o ile zwrócono się do sądu krajowego o rozstrzygnięcie sporu, w którym powód powołuje się na zarzut oparty na naruszeniu pewnych zasad prawa wspólnotowego z uwagi na skład komisji egzaminacyjnej, która zadecydowała o jego niedopuszczeniu do etapu ustnego egzaminu państwowego, o tyle nie można racjonalnie przyjąć, że pytanie postawione przez ten sąd nie ma związku z rzeczywistością lub przedmiotem sporu w postępowaniu krajowym lub że problem ma charakter hipotetyczny.
21 Ponadto odnośnie do sprzeciwu rządu włoskiego, według którego postanowienia traktatu dotyczące swobodnego przemieszczania się nie znajdują zastosowania z uwagi na to, że wszystkie elementy przedmiotowej działalności zamykają się w ramach jednego Państwa Członkowskiego, należy zauważyć, że odpowiedź może niemniej jednak być użyteczna dla sądu krajowego, w przypadku gdy prawo krajowe nakazuje, w postępowaniu takim jak w tej sprawie, aby w ramach egzaminu państwowego kandydat włoski mógł korzystać z takich samych praw jak prawa, które przysługują kandydatowi innego Państwa Członkowskiego w identycznej sytuacji na podstawie prawa wspólnotowego (zob. podobnie wyroki: z dnia 5 grudnia 2000 r. w sprawie C‑448/98 Guimont Rec. str. I‑10663, pkt 23 oraz z dnia 5 marca 2002 r. w sprawach połączonych C‑515/99, od C‑519/99 do C‑524/99 oraz od C‑526/99 do C‑540/99 Reisch i in., Rec. str. I‑2157, pkt 26).
22 Wreszcie Trybunał uważa, że został wystarczająco poinformowany w oparciu o informacje znajdujące się w postanowieniu odsyłającym i w uwagach, które mu zostały przedłożone, aby można było w sposób użyteczny odpowiedzieć na postawione pytanie.
23 Należy zatem udzielić odpowiedzi na pytanie prejudycjalne.
Co do istoty sprawy
24 Tytułem wstępu należy zauważyć, że pytanie prejudycjalne składa się z dwóch części.
25 Sąd krajowy odnosi się najpierw do „zasad wspólnotowych wolnej konkurencji” i stawia w ten sposób pytanie dotyczące wykładni art. 81 WE i 82 WE.
26 Następnie, odnosząc się do „wspólnotowych zasad niedyskryminacji”, sąd ten zwraca się zasadniczo do Trybunału z pytaniem o wykładnię art. 43 WE, który w istocie zawiera obowiązek niedyskryminacji po stronie Państw Członkowskich (wyrok z dnia 21 czerwca 1974 r. w sprawie 2/74 Reyners, Rec. str. 631, pkt 15 i 16).
27 Natomiast nie należy badać pytania prejudycjalnego pod kątem art. 49 WE, nawet jeśli przepis ten również zawiera obowiązek niedyskryminacji (wyrok z dnia 3 grudnia 1974 r. w sprawie 33/74 Van Binsbergen, Rec. str. 1299, pkt 27). Jak słusznie bowiem podnosi rząd irlandzki, nic nie wskazuje na to, aby można było sądzić, że adwokat z uprawnieniami innego Państwa Członkowskiego, który świadczyłby usługi we Włoszech, zostałby poddany egzaminowi państwowemu.
‑ W przedmiocie art. 81 WE i 82 WE
28 Poprzez pierwszą część swojego pytania prejudycjalnego sąd krajowy pyta zasadniczo, czy art. 81 WE i 82 WE stanowią przeszkodę dla uregulowania, takiego jak to przewidziane w art. 22 dekretu z mocą ustawy nr 1578/33, które przewiduje, że w ramach egzaminu uzależniającego dostęp do zawodu adwokata komisja egzaminacyjna składa się z pięciu członków mianowanych przez ministra sprawiedliwości, w tym dwóch sędziów lub prokuratorów, jednego profesora prawa oraz dwóch adwokatów wyznaczonych przez CNF na wspólny wniosek rad izb adwokackich danego okręgu.
29 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, o ile prawdą jest, że art. 81 WE i 82 WE, jeżeli o nie chodzi, dotyczą jedynie zachowania przedsiębiorstw i nie dotyczą przepisów ustawowych lub wykonawczych pochodzących od Państw Członkowskich, to niemniej należy wskazać, że art. 81 WE i 82 WE, w związku z art. 10 WE, który wprowadza obowiązek współpracy, nakładają na Państwa Członkowskie obowiązek nieprzyjmowania oraz nieutrzymywania w mocy przepisów, również o charakterze ustawowym i wykonawczym, które mogłyby eliminować skuteczność reguł konkurencji stosujących się do przedsiębiorstw (zob. w szczególności wyroki: z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie C‑35/99 Arduino, Rec. str. I‑1529, pkt 34 oraz z dnia 9 września 2003 r. w sprawie C‑198/01 CIF, Rec. str. I‑8055, pkt 45 i powoływane w nim orzecznictwo).
30 Trybunał orzekł w szczególności, że naruszenie art. 10 WE i 81 WE ma miejsce wówczas, gdy Państwo Członkowskie czy to narzuca lub faworyzuje zawieranie porozumień sprzecznych z art. 81 WE lub wzmacnia skutki tych porozumień, czy to pozbawia swoje własne regulacje charakteru państwowego, przenosząc odpowiedzialność za podejmowanie decyzji ingerujących w sferę ekonomiczną na podmioty prywatne (ww. wyroki: w sprawie Arduino, pkt 35 oraz w sprawie CIF, pkt 46 oraz orzecznictwo w nich powoływane).
31 Zakładając nawet, że adwokaci jako członkowie komisji egzaminacyjnej ds. egzaminu państwowego mogliby być zakwalifikowani jako „przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 81 WE i 82 WE, nie wydaje się, że w okolicznościach takich jak w postępowaniu przed sądem krajowym państwo pozbawiło własną regulację dotyczącą dostępu do zawodu adwokata charakteru państwowego, przenosząc na rzecz adwokatury odpowiedzialność podejmowania decyzji w dziedzinie dostępu do ich zawodu.
32 Należy bowiem zauważyć, po pierwsze, że państwo zajmuje istotne miejsce w ramach komisji egzaminacyjnej w związku z obecnością, na pięciu jej członków, dwóch sędziów lub prokuratorów, którzy, nawet jeśli nie są hierarchicznie podporządkowani ministrowi sprawiedliwości, muszą niemniej być uznani za emanację państwa.
33 Po drugie, należy wskazać, co także wynika z akt sprawy, że ministerstwo sprawiedliwości dysponuje dużymi kompetencjami umożliwiającymi mu kontrolę na każdym stadium prac komisji egzaminacyjnej, a nawet interweniowanie w te prace, jeśli zachodzi taka potrzeba.
34 W ten sposób wspomniane ministerstwo mianuje członków komisji egzaminacyjnej, wybiera tematy egzaminu, może go anulować w przypadku nieprawidłowości oraz może interweniować, wyznaczając własnego przedstawiciela, aby wykonał uzyskane instrukcje w celu zagwarantowania dyscypliny i właściwego przebiegu egzaminów.
35 Po trzecie, negatywna decyzja podjęta przez komisję egzaminacyjną może stanowić przedmiot skargi przed sądem administracyjnym, który ją zbada.
36 Kontrola wykonywana przez państwo na każdym stadium egzaminu będącego przedmiotem rozpoznania w postępowaniu przed sądem krajowym pozwala zatem na wyciągnięcie wniosku, że państwo nie zrezygnowało z wykonywania swych uprawnień na rzecz podmiotów prywatnych.
37 Z tych względów nie można również zarzucić temu państwu narzucania lub faworyzowania porozumień sprzecznych z art. 81 WE lub wzmacniania skutków takich porozumień (zob. także podobnie ww. wyrok w sprawie Arduino, pkt 43) ani również narzucania lub faworyzowania nadużyć pozycji dominującej sprzecznych z art. 82 WE lub wzmacnianie skutków takich nadużyć.
38 Należy zatem uznać, że art. 81 WE i 82 WE nie stanowią przeszkody dla uregulowania takiego jak to, zawarte w art. 22 dekretu z mocą ustawy nr 1578/33.
‑ W przedmiocie art. 43 WE
39 Poprzez drugą część swojego pytania prejudycjalnego sąd krajowy pyta zasadniczo, czy art. 43 WE stoi na przeszkodzie uregulowaniu takiemu jak to zawarte w art. 22 dekretu z mocą ustawy nr 1578/33.
40 Należy przypomnieć, że art. 43 WE nakłada obowiązek zniesienia ograniczeń w zakresie swobody przedsiębiorczości i że za takie ograniczenia muszą być uznane wszelkie środki, które zakazują, ograniczają lub zmniejszają atrakcyjność tej swobody (zob. w szczególności wyrok z dnia 17 października 2002 r. w sprawie C‑79/01 Payroll i in., Rec. str. I‑8923, pkt 26 oraz powoływane tam orzecznictwo).
41 Ponadto z utrwalonego orzecznictwa wynika, że jeśli środki stanowiące ograniczenie stosują się do wszystkich osób lub przedsiębiorstw wykonujących działalność na danym terytorium przyjmującego Państwa Członkowskiego, mogą one być usprawiedliwione, o ile odpowiadają nadrzędnym względom interesu ogólnego, o ile są właściwe do zapewnienia realizacji celu, do jakiego dążą, i nie wychodzą poza to, co jest konieczne do jego osiągnięcia (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie Payroll i in., pkt 28 oraz powoływane tam orzecznictwo).
42 W tej kwestii, o ile prawdą jest, że egzamin dopuszczający do zawodu adwokata może stanowić przeszkodę dla swobody przedsiębiorczości (zob. podobnie wyrok z dnia 7 maja 1991 r. w sprawie C‑340/89 Vlassopoulou, Rec. str. I‑2357, pkt 15), o tyle należy zauważyć, że w sporze przed sądem krajowym jedynie reguła dotycząca składu komisji egzaminacyjnej jest kwestionowana, a nie fakt organizowania takiego egzaminu.
43 Tymczasem nic nie wskazuje na to, że takie uregulowanie stanowi ograniczenie dla swobody przedsiębiorczości niezależnie od ograniczenia, jakie wynika w danym przypadku z istnienia samego egzaminu.
44 W każdym razie, zakładając nawet, że uczestnictwo adwokatów w komisji egzaminacyjnej ds. egzaminu państwowego stanowi, samo w sobie, ograniczenie dla swobody przedsiębiorczości, może ono, jak słusznie zauważyły rząd włoski i irlandzki oraz Komisja, być uznane za usprawiedliwione w niniejszej sprawie.
45 Uczestnictwo to odpowiada, w istocie, nadrzędnym względom interesu ogólnego, czyli potrzebie oceny w najlepszy możliwy sposób zdolności i kwalifikacji osób mających wykonywać zawód adwokata. Uczestnictwo to jest odpowiednie dla zapewnienia realizacji tego celu w związku z tym, że adwokaci posiadają doświadczenie zawodowe, które czyni ich szczególnie zdatnymi do oceny kandydatów pod kątem szczególnych wymogów ich zawodu. Wreszcie ograniczenia przywołane w punktach 32–35 niniejszego postanowienia gwarantują również, że środek nie wychodzi poza to, co jest konieczne do osiągnięcia wspomnianego wcześniej celu.
46 Należy zatem uznać, że art. 43 WE nie stoi na przeszkodzie uregulowaniu takiemu jak to, przewidziane w art. 22 dekretu z mocą ustawy nr 1578/33.
47 Na pytanie prejudycjalne należy zatem odpowiedzieć w ten sposób, że art. 81 WE, 82 WE oraz 43 WE nie stanowią przeszkody dla uregulowania takiego, jak to zawarte w art. 22 dekretu z mocą ustawy nr 1578/33, które przewiduje, że w ramach egzaminu uzależniającego dostęp do zawodu adwokata komisja egzaminacyjna składa się z pięciu członków mianowanych przez ministra sprawiedliwości, w tym dwóch sędziów lub prokuratorów, jednego profesora prawa oraz dwóch adwokatów wyznaczonych przez CNF na wspólny wniosek rad izb adwokackich danego okręgu.
W przedmiocie kosztów
48 Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
Artykuły 81 WE, 82 WE oraz 43 WE nie stanowią przeszkody dla uregulowania takiego jak to zawarte w art. 22 dekretu z mocą ustawy nr 1578 z dnia 27 listopada 1933 r., w wersji obowiązującej w czasie, gdy miały miejsce okoliczności będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, które przewiduje, że w ramach egzaminu uzależniającego dostęp do zawodu adwokata komisja egzaminacyjna składa się z pięciu członków mianowanych przez ministra sprawiedliwości, w tym dwóch sędziów lub prokuratorów, jednego profesora prawa oraz dwóch adwokatów wyznaczonych przez Consiglio nazionale forense (krajową radę izb adwokackich) na wspólny wniosek rad izb adwokackich danego okręgu.
Podpisy
* Język postępowania: włoski.
Top