1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı: D3/1/H.S.-00/3 (İlk İnceleme)
Karar Sayısı : 00-29/314-181
Karar Tarihi : 03.08.2000
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER:
Başkan : Prof.Dr. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Mehmet Zeki Uzun, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM,
Mustafa PARLAK, A.Ersan GÖKMEN, R.Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR,
Murat GENCER.
B- RAPORTÖRLER: Hakan SABUNCU, Hilmi BOLATOĞLU
C- ŞİKAYET EDEN: Afyon Sanayi ve Ticaret İl Müdürlüğü
D- HAKKINDA İLK İNCELEME YAPILAN: Afyon Ekmek, Un Mamülleri, Gıda Sanayi ve
Ticaret Ltd. Şti.
E- DOSYA KONUSU: Afyon ili merkez ilçesinde faaliyet gösteren on büyük ekmek
fabrikası sahibinin biraraya gelip "Afyon Ekmek, Un Mamulleri, Gıda San. ve
Tic. Ltd. Şti." unvanlı bir teşebbüs kurarak ekmek piyasasının büyük bölümünü
ele geçirdikleri, istedikleri fiyatı tespit edip tekelleşme girişiminde bulundukları
iddiası.
F- İDDİALARIN ÖZETİ:
1. Afyon Sanayi ve Ticaret İl Müdürlüğü’nün 15.11.1999 tarih ve 3742 sayılı şikayet
başvurusunda, özetle;
- 5590 sayılı Kanun’da değişiklik yapan 557 sayılı Kanun Hükmünde
Kararname’nin Anayasa Mahkemesi’nce iptal edilmesi ve yerine yeni bir
düzenlemenin getirilmemesi nedeniyle oda üyelerinin faaliyetleri ile ilgili fiyatları
kendilerinin belirlemeye başladıkları,
- Afyon ili merkez ilçesinde faaliyet gösteren 10 büyük ekmek fabrikası sahibinin
biraraya gelerek Afyon Ekmek Un Mamulleri Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.’ni kurarak
örgütlendikleri,
- Söz konusu şirketin Afyon Organize Sanayi Bölgesinde ekmek fabrikası açarak
ürettiği ekmeği şirket ortağı fırıncılar aracılığı ile pazarladığı, dolayısıyla ekmek
piyasasının büyük kısmını elinde tutarak istediği şekilde fiyat tespiti yapıp
uygulamaya koyduğu, satılan ekmeğin çevre illerdeki ekmek fiyatları ve
2 REKABET KURUMU
gramajları ile karşılaştırıldığında %25-30 daha pahalı olduğu, şirket bünyesinde
olmayan diğer ekmek fabrikalarının ise bu şirketle kapasite ve fiyat yönünden
rekabet etmesinin mümkün olmadığı, bu nedenle tespit edilen ekmek fiyatlarına
uydukları belirtilmiştir.
G- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ:
Raportörler tarafından düzenlenen 21.07.2000 tarih ve D3/1/H.S.-00/3 sayılı raporda
özetle;
1) Maliyet analizleri yapılarak; Afyon Ekmek Un Mamulleri Gıda San. ve Tic. Ltd.
Şti.’nin maliyetlerinin Afyon’da faaliyet gösteren diğer ekmek üreticilerinin
maliyetleriyle benzer olduğu, aralarında çok büyük farklılıklar bulunmadığı,
2) Hakim durum değerlendirmesi yapılarak; Söz konusu şirketin hakim
durumunun bulunmadığı,
3) Fiyat belirleme işlemi incelenerek; Söz konusu şirketteki fiyat hareketlerinin
maliyet değişmelerine bağlı olduğu ve 1580 sayılı Kanun’a göre ekmek fiyatlarını
belirleme konusunda tam yetkili olan belediyeye ait ekmek fabrikasındaki fiyat
hareketiyle benzerlik gösterdiği,
4) Anılan nedenlerle önaraştırma açılmasına gerek olmadığı,
görüşlerine yer verilmiştir.
H- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME:
İlgili Ürün Pazarı
Beslenmede birinci derecede öneme sahip olan ekmek, Türk halkının
vazgeçilmez temel besinidir. Ekmeğin temel gıda maddesi olması ve diğer gıda
maddeleri ile ikame edilememesi gerçeğinden hareketle ilgili ürün pazarı ekmek
pazarı olarak kabul edilmiştir.
İlgili Coğrafi Pazar
Ekmek, yapısı gereği “doğal pazar” a sahip bir üründür. Çabuk bayatladığı
için belirli mesafelerdeki yerleşim birimleri arasında kolayca taşınamamaktadır.
Ürünün bayatlamadan tüketiciye sunulması zorunluluğu, ekmeğin belirli mesafe
içinde oluşan bir pazarda kalması sonucunu doğurmaktadır ki, bu pazar doğal
pazardır. Buna karşılık Afyon ili sınırları içindeki ilçeler arasında ekmek ticareti
yapılabildiği gerçeği göz önüne alınarak Afyon ili sınırları coğrafi pazar olarak
olarak kabul edilmiştir.
Hakim Durum
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 6 ncı maddesinde
hakim durumun kötüye kullanılması yasaklanmaktadır. Buna göre " Bir veya birden
fazla teşebbüsün ülkenin bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya hizmet
piyasasındaki hakim durumunu tek başına yahut başkaları ile yapacağı anlaşmalar
ya da birlikte davranışlar ile kötüye kullanması hukuka aykırı ve yasaktır.”
3 REKABET KURUMU
4054 sayılı Kanun'un Tanımlar başlıklı 3 üncü maddesinde hakim durumun
tanımı yapılmıştır. Buna göre hakim durum; belirli bir piyasadaki bir veya birden fazla
teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerden bağımsız hareket ederek fiyat, arz, üretim ve
dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücünü ifade etmektedir.
Hakim durumu belirleyen kıstaslar açısından bakıldığında;
- Bir firmanın piyasada hakim durumda olup olmadığının en önemli göstergesi
pazar payıdır. Afyon ekmek piyasasında günlük ekmek tüketimi yaklaşık 110.000
adettir. Afyon Ekmek Un Mamulleri Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.’nin günlük ekmek
satış miktarı yaklaşık 24.000 adet olarak gerçekleştiğine göre şirketin Afyon
ekmek piyasasında sahip olduğu pazar payı %22 civarındadır. Söz konusu
teşebbüsün maliyet, fiyat, toplam üretim miktarı gibi ekonomik parametreleri
belirleme ve rakipleri ile müşterilerden bağımsız hareket edebilme gücünün
olmadığı açıktır.
- Hakim durum analizinde önemlilik arz eden “dikey bütünlük” kavramı, bir firmanın
üretiminden dağıtıma kadar bir ürünün pazara ulaştırılması sürecindeki zincirde
her halkayı kendisi oluşturacak şekilde bir bütünlük sağlamasını ifade eder.
Afyon Ekmek Un Mamulleri Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.’nin böyle bir dikey bütünlük
içinde olduğundan bahsetmek mümkün değildir.
- Hakim durum değerlendirmesinde kullanılan bir diğer kıstas ise firmanın sahip
olduğu fazla kapasitedir. “Atıl kapasite” talep yetersizliği, pazara yeni rakiplerin
girmesi, endüstriye yeni bir teknolojinin girmesi gibi nedenlerden oluşabilir.
“Fazla kapasite” ise pazardaki normal talebi tek başına karşılayabilecek
derecede olan kapasitedir ve uzun dönemde fazla kapasitenin varlığı tekel
gücünü gösterir. Afyon Ekmek Un Mamulleri Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.’nin teorik
üretim kapasitesi yaklaşık olarak günlük 40.000 adettir. Afyon’un günlük ekmek
tüketiminin minimum 110.000 adet dolaylarında olduğu ve söz konusu şirketin
günlük fiili üretim kapasitesinin yaklaşık 24.000 adet olduğu göz önünde
tutulduğunda bu şirkette bulunan kapasite fazlasının, teknolojik gelişmeden
kaynaklanan atıl kapasite olduğu anlaşılmaktadır.
- Afyon Ekmek Un Mamulleri Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.’nin ürüne bağımlılık
yaratacak ve piyasaya giriş engeli oluşturacak uygulamaları bulunmamaktadır.
Anılan nedenlerle Afyon Ekmek Un Mamulleri Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.’nin hakim
durumda olmadığı anlaşılmaktadır.
Fiyat Uygulaması
Şikayet başvurusunda belirtildiği gibi, 24.06.1995 tarih, 557 sayılı Kanun
Hükmünde Kararname ile 5590 sayılı Kanunun bazı maddeleri değiştirilmiş, bu
değişiklikle 5590 sayılı Kanuna tabi meslek kuruluşlarına mal ve hizmetler için fiyat
belirleme yetkisi verilmiş ve fakat; söz konusu Kanun Hükmünde Kararname’nin
20.09.1995 tarih, E:95/43 K:95/46 sayılı Anayasa Mahkemesi kararıyla iptal edilmesi
üzerine bu düzenleme geçersiz hale gelmiştir. Bu sebeple 5590 sayılı Kanuna tabi
meslek kuruluşları, üyelerinin ürettikleri mal ve hizmetlere ilişkin tarife belirleme
yetkisini haiz değildirler. Bu meslek kuruluşlarına üye teşebbüsler, mal ve hizmet
fiyatlarını bağımsız olarak belirlemektedirler.
4 REKABET KURUMU
Dolayısıyla, Afyon Sanayi ve Ticaret Odası’na kayıtlı bulunan Afyon Ekmek
Un Mamulleri Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti. de ürettiği ekmeğin fiyatını kendi
belirlemektedir. Ancak; 03.04.1930 tarih, 1580 sayılı Belediye Kanunu, belediyelere
ekmek için azami satış fiyatı belirleme yetkisi tanımıştır. Sözkonusu Kanunun 15/43
üncü maddesinde;
“Ete, ekmeğe, yaş meyve ve yaş sebze ile odun ve mangal kömürüne
doğrudan doğruya ve kati lüzum halinde mahalli idare kurullarınca tasdik edilmek
şartiyle diğer gıda ve zaruri ihtiyaç maddelerine toptan ve perakende azami satış
fiyatları ve yaş meyve ve sebzeye münhasır olmak üzere kar hadleri tespit etmek
ve icabında 2490 ve 1050 sayılı kanunlar hükümlerine bağlı olmaksızın bu maddeleri
satın almak, satmak, stok etmek veya belirli bir kar haddi dahilinde satın aldırmak,
sattırmak ve ihtiyacı olanlara maksada göre dağıtmak üzere bir fon tesis ederek
tanzim satış mağazaları kurmak ve hayatı ucuzlatacak sair tedbirleri almak”
belediyelerin görevleri arasında sayılmıştır. Bu madde hükmüne göre belediyeler
ekmek için doğrudan doğruya azami satış fiyatı belirleme yetkisine sahiptir.
Ancak; bu yetkiyi kullanıp kullanmamak belediyelerin takdirine bırakılmıştır.
Bu noktadan hareketle ekmek piyasasında fiyatlar açısından tam bir
serbestinin olduğu ve ekmek fiyatlarının kamusal otorite kontrolu dışında geliştiğini
söylemek mümkün değildir.
İ- SONUÇ
Yukarıda yer verilen değerlendirmeler ışığında, Afyon Ekmek Un Mamulleri
Gıda Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi hakkında önaraştırma yapılmasına veya
soruşturma açılmasına gerek olmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy