1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D4/1/Ş.K.-00/2 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 00-47/495-270
Karar Tarihi : 28.11.2000
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer Müftüoğlu
Üyeler : Dr. Kemal EROL, Mehmet Zeki UZUN, Sadık KUTLU,
İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM, R. Müfit SONBAY, Murat GENCER
B- RAPORTÖRLER: Şebnem KULAKSIZOĞLU, Murat AYBER, M.Okan ALPAY
C- ŞİKAYET EDEN: - Marin Römorkör ve Kılavuzluk A.Ş.
Mumhane Cd. Emek İş Hanı No:31 Kat:2/201 80030
Karaköy/İstanbul
- Vapur Donatanları ve Acenteleri Derneği
Mumhane Cd. Emek İş Hanı No:31/301 80030
Karaköy/İstanbul
Temsilcisi: Prof. Dr. Arif ESİN
Akaretler Sıraevleri Spor Cd. No:67 Beşiktaş 80680 İstanbul
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR
- Deniz Klavuzluk A.Ş.
Rıhtım Cd. No:28/63 Derya İş Merkezi Kat:3 Kadıköy 81320/İstanbul
- Med Marin Denizcilik Römorkaj ve Eskort Hizmetleri Ticaret Ltd. Şti.
Ömer Avni Mah. Molla Bayırı Sk. No:16 Kat:8 80040 Fındıklı/İstanbul
E- DOSYA KONUSU: Deniz Kılavuzluk A.Ş. (Dekaş) ve Med Marine Denizcilik
Römorkaj ve Eskort Hizmetleri Ticaret Ltd. Şti. (Med Marine)’nin 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. ve 6. maddelerini ihlal ettiklerine
ilişkin şikayet.
F- İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçesinde;
- Dekaş ve Med-Marine'in oluşturduğu konsorsiyumun kılavuz kaptanlık ve römorkaj
hizmetleri piyasalarında pazara giriş engeli yaratmak, hizmet satın alanlar arasında
ayrımcılık yapmak ve aşırı fiyat uygulamak yollarıyla hakim durumunu kötüye
kullandığı;
- Türkiye Cumhuriyeti sınırlarında sayılan hizmetleri sunan teşebbüslerin uyumlu
eylem halinde yüksek fiyat uyguladıkları;
- Türkiye Denizcililk İşletmeleri A.Ş. (TDİ)'nin adı geçen konsorsiyumu tekel
durumuna getirmeyi teminen İzmit Körfezi coğrafi pazarından çekildiği;
- Dekaş'ın kuruluş sözleşmesinin 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesine aykırı olduğu;
iddia edilmektedir.
2 REKABET KURUMU
G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 5.7.2000 tarih ve 2893 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 7.9.2000 tarih, D4/1/Ş.K.-00/2 sayılı İlk İnceleme
Raporu, 19.9.2000 tarihli Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’un 4. ve 6. maddelerinin ihlaline ilişkin bir soruşturma
açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun'un 40/1. maddesi
uyarınca 00-35/386-216 sayı ile önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca düzenlenen 24.10.2000 tarih, D4/2/Ş.K.-00/6 sayılı
Önaraştırma Raporu 27.10.2000 tarih, REK.0.08.00.00/56 sayılı Başkanlık önergesi
ile 00-47 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: - Yapılan tespitler doğrultusunda, Dekaş'ın 4054
sayılı Kanun'un 6. maddesinin birinci fıkrası ile yasaklanan "Hakim Durumun Kötüye
Kullanılması" eyleminin gerçekleştirilmiş olduğu yönündeki kuşkunun kuvvetlendiği,
dolayısıyla, konunun açılacak bir soruşturma dahilinde incelenmesinin yerinde
olacağı;
- Dekaş-Med Marine konsorsiyumuna ilişkin tespitler nedeniyle, Med Marine'in de,
konsorsiyum tarafından 4054 sayılı Kanun'un 6. maddesinin ihlal edilip edilmediğinin
tespitine yönelik olmak üzere soruşturma kapsamına dahil edilmesinin yerinde
olacağı;
- TDİ ve Devlet Demiryolları Genel Müdürlüğü (TCDD) gibi ülkemizde liman hizmeti
veren kamu kuruluşları tarafından uygulanan standart fiyat tarifelerinin, liman
hizmetleri pazarında yarattığı düşünülen rekabeti sınırlayıcı etkilerinin kapsamının
belirlenmesi ve ulaşılacak çözüm önerilerinin saptanmasına yönelik olarak konunun
bu yönünün de açılacak soruşturma kapsamına dahil edilmesinin uygun olacağı;
- Şikayet edilen Med Marine-Dekaş konsorsiyumu dışında, farklı coğrafi bölgelerde
kılavuz kaptan ve römorkaj hizmeti sunanların pazar paylarının ilgili ürün pazarındaki
rekabet koşullarını bozmaya yetecek kadar yüksek olmadığı bulgusundan hareketle,
bu teşebbüsler hakkında bir soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı;
- TDİ'nin İzmit coğrafi pazarından çekilmesinin, adı geçen kuruluşun bağımsız olarak
aldığı ekonomik bir kararın gereği olduğu, konunun 4054 sayılı Kanun çerçevesinde
değerlendirilmesine gerek bulunmadığı;
düşünülmektedir.
İ- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
1. İlgili Pazar
Ürün Pazarı: Gemilere sunulan kılavuz kaptanlık (Pilotaj) hizmetleri, gemilere
sunulan römorkaj hizmetleri, gemilere sunulan kılavuz kaptanlık (Pilotaj) ve römorkaj
hizmetleri dışında kalan liman hizmetleri, gemi acenteliği ile deniz yoluyla yük ve
yolcu taşımacılığı hizmetlerinin ayrı ayrı ilgili ürün pazarlarını oluşturdukları
belirlenmiştir.
Coğrafi Pazar: Geminin taşıdığı yükün miktarı ve niteliğine göre değişiklik arz
edebilmekle birlikte, coğrafi olarak birbirine uzak olmayan limanların dahi birbirini
ikame olanaklarının sınırlı olması gözönünde tutularak, ilgili coğrafi pazarlar, Türkiye
Cumhuriyeti sınırlarındaki boğaz, körfez ve limanlar olarak tespit edilmiştir.
3 REKABET KURUMU
2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Şikayet dilekçesinde, Dekaş ve Med Marine konsorsiyumunun aşırı fiyat
uygulamak suretiyle, 4054 sayılı Kanun'un 6. maddesini ihlal ettiği iddia edilmiştir.
Ancak, özel kuruluşlar liman hizmetlerine karşılık ücret tarifelerini, Kılavuzluk
ve Römorkaj Hizmetleri Teşkilatları Hakkında Yönetmelik Eki'nde yer alan,
Kılavuzluk/Römorkaj Teşkilatı İzin Taahhütnamesi'nin "İdari ve Mali Şartlar" başlıklı
2. maddesinde öngörülen şekilde belirlemektedirler. Bu nedenle konsorsiyumun
uyguladığı fiyatların devlet kuruluşlarınca uygulanan tarifeleri aşması ve maliyet,
müşteri ve rakiplerden bağımsız olarak aşırı fiyat belirlenmesi mümkün değildir.
Şikayet dilekçesinde, Dekaş ve Med Marine dışında, farklı coğrafi pazarlarda
aynı hizmeti veren diğer teşebbüslerin de uyumlu eylem içinde aynı azami fiyatları
uyguladığı, bu durumun 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesine aykırı olduğu öne
sürülmektedir.
Söz konusu iddia çerçevesinde yapılan inceleme sonucunda, ilgili hizmeti
sunmakta olan 6 kamu kuruluşu ve 12 özel teşebbüsün önemli bölümünün, sadece
kendi tesislerine gelen ve bu tesislerden yüklenen emtiayı nakleden gemilere hizmet
verdiği anlaşılmıştır. Üçüncü taraflara hizmet sunmakta olan liman işletmelerinin
pazar paylarının küçük olması nedeniyle, bu teşebbüslerin eylemlerinin ilgili ürün
pazarındaki rekabet koşullarını etkilemekten uzak olacağı gözönüne alındığında,
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesini ihlal eden fiyatlandırmalara ilişkin iddiaların
gerçeği yansıtmadığı anlaşılmıştır.
Şikayetçiler, Türk ve yabancı bayraklı gemilere kılavuzluk hizmetleri veren
129 ortaklı Dekaş'a ilişkin olarak, "… şirketi o zamana kadar TDİ'nde çalışmakta olan
kaptanların kurduğunu, ancak yasal düzenlemeye göre kendileri yönetim kurulunda
görülemeyecekleri için eşleri veya yakınlarını birer payla ortak göstererek yönetim
kuruluna aldıklarını, bu nedenle kendilerinin 9'ar paya, eşlerinin 1'er paya, kendisi ya
da eşi yönetim kurulunda yer almayanların 10'ar paya sahip olduklarını, bu durumun
bir "hülle"den (Kanun hükümlerinin yasalara uygun ancak fiili gerçeğe uygun
olmayan yoldan aşılması) ibaret olduğunu" öne sürmektedirler. Şirket yapısının
belirtilen şekilde olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca, Dekaş Ana Sözleşmesi'nin 8. maddesi,
ortaklardan birinin hisse senetlerini satmak istemesi halinde diğer ortaklara rüçhan
hakkı tanımaktadır.
Profesyonel kılavuz kaptanların ticari bir yapılanma yoluna gitmeleri rekabet
mevzuatımıza örnek teşkil eden Avrupa Birliği ülkeleri ve başka ülkelerde de
rastlanan bir olgudur. Buna karşılık, denizciliğin önemli bir sektör olduğu ülkelerde
bu yapılanmaya yerel idarelerin de katıldığı anlaşılmaktadır. Deniz kılavuzluk
şirketlerinde yerel idarelerin de etkilerinin olması, liman işletmelerinin hatta liman
kentlerinin birbiri ile oldukça yoğun bir rekabet içerisinde bulunduğu ülkelerde arzu
edilen rekabet koşullarının kurulmasını sağlamaktadır. Ülkemizde ise, bu yönde bir
yapılanmanın idarece gerçekleştirilmemiş olması nedeniyle, Dekaş'ı oluşturan
gerçek kişilerin ticari menfaatlerini koruma öncelikli bir yapılanmaya gittikleri, bunun
da mevcut mevzuata aykırı bir yönünün bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
Şikayetçi, TDİ'nin kılavuz kaptan ve römorkaj hizmetleri verdiği İzmit
Körfezi'nden çekilmesini, tamamen Dekaş, Med-Marine konsorsiyumunun
4 REKABET KURUMU
tekelleşmesinin sağlanmasına yönelik bir eylem olarak değerlendirmekte, bu iddiayı
doğrulamak üzere "TDİ'nin halen çok daha küçük hacimli pazarlarda faaliyetine
devam etmekte olduğu, en yüksek ticaret hacimli coğrafi pazardan çekilmesinin
rasyonel bir gereği olamayacağı" görüşünü öne sürmektedir.
Bir teşebbüsün faaliyet göstermekte olduğu pazarı rakibine terkederek
çekilmesi 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi (b) bendi ile yasaklanan "hizmet
piyasalarının bölüşülmesi" eylemini çağrıştırmakla beraber, bu eylem karşılığında
TDİ'nin başkaca herhangi bir hizmet pazarı ya da coğrafi pazardaki payını arttırmış
olmaması bu yöndeki iddiaları asılsız kılmaktadır. Bu çerçevede, TDİ'nin 1998 yılı
başında yürürlükte bulunan yasal düzenleme çerçevesinde, kılavuz kaptan ve
römorkaj hizmetlerinin birden fazla teşebbüs tarafından sunulmasına izin verildiği
söz konusu coğrafi pazardaki faaliyetlerinden çekilmiş olmasının, anılan dönem
içinde ortaya çıkan ticari koşulların zorlamasından kaynaklandığı anlaşılmaktadır.
Şikayet dilekçesinde, Dekaş ve bu teşebbüsün Med Marine ile oluşturduğu
konsorsiyum, gereksiniminden fazla teknik eleman istihdam ederek ve ayrıca teknik
personeline (kılavuz kaptanlar) şirketten ayrılmaları halinde ağır bir maddi tazminat
ödemelerini gerektiren bir sözleşme imzalatarak, sadece belirli gerçek kişilerce icra
edilebilecek bir hizmetin başka kuruluşlarca sunulmasını engellemek; rakip
teşebbüslerde çalışanları daha yüksek ücretler önererek istihdam etmek; başka
teşebbüslerde çalışabilecek kaptanlara staj yaptırmayarak pazara yeni giriş olmasını
engellemek eylemleri ile suçlanmaktadır.
Raportörlerce yapılan yerinde incelemede tespit edilen, Dekaş ve kılavuz
kaptanları arasında yapılan "istihdam sözleşmesi"nde, iddia konusu şirketten ayrılan
teknik personel tarafından Dekaş'a tazminat ödenmesine ilişkin herhangi bir hükme
rastlanılmamıştır.
Ayrıca, Kılavuzluk ve Römorkaj Hizmetleri Teşkilatları Hakkında Yönetmelik
uyarınca her bir kılavuzluk/römorkaj bölgesinde söz konusu hizmeti veren tek bir
teşebbüsün faaliyet gösterebileceği de dikkate alındığında, bu teşebbüsün istihdam
edeceği personel sayısını belirlemesinin hakim durumun kötüye kullanılması olarak
değerlendirilemeyeceği kanaatine varılmıştır.
Bunların yanısıra, pazara girişi engellemeye yönelik faaliyetlere ilişkin diğer
iddiaları destekleyen hiç bir bulguya rastlanılmamıştır.
Öte yandan, şikayet dilekçesinde belirtilen, söz konusu teşebbüslerce liman
işletmeleri, armatörler veya gemi acenteleri arasındaki rekabeti bozacak şekilde fiyat
ayrımcılığı yapıldığına ilişkin iddiayı kanıtlayacak her hangi bir tespit
bulunmamaktadır.
Şikayet dilekçesinde, anılan konsorsiyumun, faaliyet gösterdiği acentelik
hizmetleri pazarında, İzmit ve İskenderun Limanları'ndaki gemilere sunulan kılavuz
kaptanlık (Pilotaj) hizmetleri ve gemilere sunulan römorkaj hizmetleri pazarlarındaki
hakim durumundan yararlanarak, rekabeti bozmayı amaçladığı iddia edilerek,
dilekçe ekinde E… Denizcilik ve Ticaret A.Ş. (E…) ile Med Marine ve Dekaş
arasında imzalanmış bir protokole yer verilmiştir. Anılan protokolün XX. maddesinde,
"E…'ın acenteliğini yaptığı tüm gemilerin İzmit Liman sınırları dahilinde ve kanunların
bu firmalara hak tanıdığı tesislerde kılavuz ve römorkaj hizmetlerinin Med-Marine ve
5 REKABET KURUMU
Dekaş firmaları tarafından yürütülmesini kabul ettiği"nin karara bağlandığı
görülmektedir.
Yine şikayet dilekçesinde ek olarak sunulan, söz konusu teşebbüsler
tarafından E…'a yazılmış ve "başka coğrafi bölgelerde kendileri ile çalışmamaları
halinde bu tutumun İzmit Körfezi'nde de kendileri ile çalışmak istemedikleri şeklinde
yorumlanacağı" bildirilmekte olan bir yazı yer almaktadır. Ancak, raportörlerce
yapılan incelemelerde bu yönde bir uygulama tespit edilemediği gibi aksi yönde
uygulama bulunduğu belirlenmiştir.
Öte yandan, 28.1.1998 tarihinde yürürlüğe giren Kılavuzluk ve Römorkaj
Hizmetleri Teşkilatları Hakkında Yönetmelik her liman bölgesinde sadece bir kuruluş
yahut konsorsiyum tarafından hizmet sunabilmesini öngördüğünden, anılan
protokolde getirilen sınırlamanın bir yönetmelikle düzenlenmiş olması nedeniyle,
halen 4054 sayılı Kanun'un ihlalinin söz konusu olmadığı anlaşılmıştır.
J- SONUÇ
Yukarıda yer verilen tespit ve değerlendirmelerin ışığında;
1) Pazara giriş engeli oluşturmak amacıyla Deniz Kılavuzluk A.Ş.'nin yasal
zorunluluk olan staj yapması gereken kaptanlara staj yaptırmama ve
gereksiniminden fazla kılavuz kaptan istihdam ederek potansiyel rekabeti engelleme
eylemlerinde bulunmak suretiyle 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun'un 6. maddesi (a) bendini ihlal ettiği yönündeki iddialar ile ilgili olarak bir
soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına OYÇOKLUĞU ile;
2) Deniz Kılavuzluk A.Ş. ile Med Marine Denizcilik Römorkaj ve Eskort Hizmetleri
Ticaret Ltd.Şti.'nden oluşan konsorsiyum tarafından, belirli bir coğrafi pazarda elde
edilmiş ticari avantajın bir başka coğrafi pazardaki rekabeti bozacak şekilde kötüye
kullanılması suretiyle 4054 sayılı kanun'un 6. maddesi (d) bendinin ihlal edildiği
yönündeki iddia ile ilgili olarak bir soruşturma açılmasına gerek olmadığına
OYÇOKLUĞU ile;
3) Başta TDİ ve TCDD olmak üzere ülkemizde liman hizmeti veren kamu kuruluşları
tarafından uygulanan standart fiyat tarifelerinin liman hizmetleri pazarındaki etkileri
bakımından bir soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına OYÇOKLUĞU ile;
4) Şikayet edilen Med Marine Denizcilik Römorkaj ve Eskort Hizmetleri Ticaret
Ltd.Şti.-Deniz Kılavuzluk A.Ş. konsorsiyumu dışında, farklı coğrafi bölgelerde kılavuz
kaptan ve römorkaj hizmeti sunanların pazar paylarının ilgili ürün pazarındaki
rekabet koşullarını bozmaya yetecek kadar yüksek olmadığı yönündeki araştırma
bulgusu doğrultusunda, bu teşebbüsler hakkında bir soruşturma açılmasına gerek
bulunmadığına OYBİRLİĞİ ile;
5) Türkiye Denizcilik İşletmeleri A.Ş.'nin İzmit coğrafi pazarından; rakibi olan
teşebbüsleri tekel konumuna getirecek şekilde çekilmesinin, adı geçen kuruluşun
bağımsız olarak aldığı ekonomik bir kararı olması nedeniyle, konunun 4054 sayılı
Kanun çerçevesinde değerlendirilmesine gerek bulunmadığına OYBİRLİĞİ ile;
karar verilmiştir.
6 REKABET KURUMU
KARŞI OY GEREKÇESİ
Kurulumuzun 28.11.2000 gün ve 00-47/495-270 sayılı kararının 3 ncü
maddesine aşağıda sunduğum nedenle katılamıyorum.
Bilindiği gibi 4054 Sayılı Yasanın Dördüncü kısmı, Kurulun inceleme ve
araştırmalarında izlenecek yöntemleri ve yapılacak işlemleri ve verilecek kararları
içermektedir. Yasanın bu kısmında soruşturmanın, sadece kanıtlanmış, açıklık
kazanmış ihlallerin varlığı durumunda açılacağına ilişkin hüküm ve düzenleme
yoktur.
Başka bir anlatımla, ihlalin varlığı saptandıktan sonra soruşturma açmak ve
mutlaka yaptırım uygulamak gibi son derece sakıncalı sonuçlar doğuracak bir
yaklaşım içinde olunmamalıdır. Bu anlayış, Kurulu sadece kolluk görevi ile yükümlü
tek düze bir çalışma ortamına sokar.
Uyuşmazlık konusu olayda liman hizmeti veren kamu kuruluşlarının (TDİ ve
TCDD) standart fiyat tarifesi uygulamalarının, 4054 sayılı yasanın yukarıda belirtilen
4 üncü kısım kapsamında incelenmesi ve araştırılması gerekir. Bu konudaki,
etkinliklerin kapsamı, piyasaya etkileri, egemen güç olup olmadıklarının saptanması
yapılmadan, soruşturma isteminin reddi yoluna gidilmesi, 4054 sayılı yasanın 4 üncü
maddesinin konuluş amacı ile bağdaşmamaktadır.
Liman hizmetleri pazarında yapılacak bir soruşturma ile bu pazarın özellikleri,
işleyişi, teşebbüslerin konumu ve bunların eylemlerinin rekabet ihlali içerip
içermeyeceği belli olacaktır.
İsmet CANTÜRK
Rekabet Kurulu Üyesi
28.11.2000 tarih ve 00-47/495-270 Sayılı Rekabet Kurulu Kararı’na
KARŞI OY GEREKÇESİ
Deniz Kılavuzluk A.Ş. (DEKAŞ)’nin, piyasaya giriş engeli oluşturmak
amacıyla, yasal zorunluluk olarak staj yapması gereken kaptanlara staj yaptırmama
ve gereksiniminden fazla kılavuz kaptan istihdam ederek potansiyel rekabeti
engelleme eyleminde bulunmak suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesini ihlal
ettiği yönündeki raportörlerin görüşlerine katılınarak, DEKAŞ hakkında soruşturma
açılması gerektiği düşünülmektedir.
Yine raportör görüşü doğrultusunda: DEKAŞ ile Med Marin Denizcilik
Römorkaj ve Eskort Hizmetleri Ticaret ltd. Şti.’nden oluşan konsorsiyumun, belirli bir
coğrafi pazarda elde ettiği ticari avantajını bir başka coğrafi pazarda rekabeti
bozacak şekilde kötüye kullanmak suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesini ihlal
ettiği görüşü ile sözkonusu konsorsiyum hakkında da soruşturma açılması
gerekmektedir.
Başta TDİ ve TCDD olmak üzere ülkemizde liman hizmeti veren kamu
kuruluşları tarafından uygulanan standart fiyat tarifelerinin, liman hizmetleri
pazarında yarattığı düşünülen rekabeti sınırlayıcı etkilerinin kapsamının belirlenmesi
7 REKABET KURUMU
ve ulaşılacak çözüm önerilerinin saptanması için, konunun yine açılacak bir
soruşturma kapsamında değerlendirilmesi uygun olacaktır.
Bu nedenlerle, 28.11.2000 tarih, 00-47/495-270 Sayılı Rekabet Kurulu
Kararının 1., 2. ve 3. maddelerine katılmıyorum.
Mehmet Zeki UZUN
Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy