1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D1/1/Ç.D.-01/5 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 01-27/260-74
Karar Tarihi : 12.6.2001
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Dr. Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM,
A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER,
Mustafa PARLAK, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL
B- RAPORTÖRLER: Çiğdem DEMİREL, Cengiz SOYSAL
C- ŞİKAYET EDEN: Ostim Sanayici ve İşadamları Derneği (OSİAD)
Uzay Çağı Cad. No:10-12 Ostim -Ankara
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN: Ereğli Demir Çelik Fabrikaları T.A.Ş.
Uzunkum No:7 67330 Kdz.Ereğli
E- DOSYA KONUSU : Ereğli Demir Çelik Fabrikaları T.A.Ş. (ERDEMİR)'ın, Ereğli
Sac Tüccarları Metal Nak. İnş. Tekstil Gıda San. ve Tic. A.Ş. (ESTAŞ) ile Cihan
Maden ve Metal Ürünleri Ticaret Nakliyat Limited Şirketi (Cihan Metal)'ne
yönelik ayrımcı uygulamaları nedeniyle hakim durumunu kötüye kullandığı
iddiası.
F- İDDİALARIN ÖZETİ: OSİAD adına Metal Sektör Komitesi tarafından gönderilen
şikayet dilekçesinde özetle;
Erdemir'in, Estaş ve Cihan Metal firmalarına farklı satış şartları uyguladığı,
Diğer firmalara 290$/Ton birim fiyatla satılan 2 mm kalınlığındaki malzemenin
Estaş firmasına 200 $/Ton birim fiyatına satıldığı,
Adı geçen firmalara ilan edilen indirim oranlarından daha fazla indirim
uygulandığı,
Diğer satış koşullarında da ayrımcılık yapıldığı,
Erdemir'in müşterilerine uyguladığı satış şartları arasında farklı uygulamalar ve
ayrıcalıklar bulunduğu
ileri sürülmektedir.
G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 28.2.2001 tarih, 928 sayı ile giren
başvuru üzerine hazırlanan 17.4.2001 tarih, D1/1/Ç.D.-01/5 sayılı İlk İnceleme
Raporu, 8.5.2001 tarih, 01-22 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4 ve 6 ncı maddelerinin ihlaline ilişkin bir
soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun'un 40/1
inci maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca
düzenlenen 7. 6.2001 tarih D1/2/Ç.D.-01/7 sayılı Önaraştırma Raporu 8.6.2001 tarih,
2 REKABET KURUMU
REK.0.05.00.00/50 sayılı Başkanlık önergesi ile 01-27 sayılı Kurul toplantısında
görüşülerek karara bağlanmıştır.
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: Raportörler; Erdemir'in, uyguladığı satış koşulları
yoluyla Ereğli Sac Tüccarları Metal Nak. İnş. Tekstil Gıda San. ve Tic. A.Ş. ile Cihan
Maden ve Metal Ürünleri Tic. Nak. Ltd. Şti.'ne 4054 sayılı Kanun'un 6. maddesinin
(b) bendi çerçevesinde ayrımcılık yapmadığı, dolayısıyla 4054 sayılı Kanun'un 41.
maddesi gereğince soruşturma açılmasına gerek olmadığı, sevkiyat primi verilmesi
şeklinde gerçekleştirilen hedef indirimi uygulamasının ise kriz dönemini aşmaya
yönelik olarak geliştirilen bir strateji olduğu, bu nedenle hakim durumun kötüye
kullanılması olarak değerlendirilemiyeceği, ancak bu tür uygulamaların süreklilik
arzetmesi halinde rakiplerin ilgili pazardaki faaliyetlerini zorlaştırıcı bir nitelik
taşıyabileceğinden Erdemir'in birer yıllık periyodlarla indirim sistemlerine yönelik
satış stratejileri hakkında Kurum'a bilgi vermesinin yerinde olacağı düşüncesini
bildirmişlerdir.
İ- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
1. İlgili Pazar
1.1. Ürün Pazarı: Demir-çelik üretimi, uzun ürünler ve yassı ürünler olmak üzere
ikiye ayrılmakta olup, bu iki grup arasında arz veya talep yönünden bir ikame
bulunmamaktadır. Şikayet konusu, yassı çelik ürünleri alanında üretim faaliyeti
gösteren Ereğli Demir Çelik Fabrikaları T.A.Ş.'ın (Erdemir) müşterilerine uyguladığı
satış şartlarına ilişkindir. Yassı çelik ürünleri, dört ana ürün grubu altında
incelenebilir. Bu gruplar; (Levha), (Sıcak Haddelenmiş Ürünler), (Soğuk
Haddelenmiş Ürünler) ve (Teneke) şeklinde sıralanmaktadır.
Yassı çelik ürünlerinin üretiminde kullanılan ilk yarı ürün slab olarak
adlandırılmaktadır. Çelikhanede elde edilen sıvı çelik, doğrudan sürekli dökümler
vasıtasıyla slab haline dönüştürülmektedir. Yassı çelik ürünlerinin üretim sürecinde
slabların kullanıldığı ilk tesisler, sıcak şerit haddehaneleri ve levha haddehaneleridir.
Soğuk çekme sac üretim haddehanelerinde başlangıç malzemesi olarak sıcak
haddelenmiş rulo yassı çeliğin kullanıldığı görülmektedir. Örneğin, sadece soğuk
haddehane tesislerine sahip olan Borçelik, üretim için gerekli yarı ürün olan sıcak
ruloları kısmen Erdemir’den almakta, kısmen de ithal etmektedir. Teneke ürünleri ise,
soğuk haddelenmiş ürünlere elektrolitik işlem ve kalay kaplama uygulanmasıyla
üretilmektedir.
Belirtilen alt pazarlar kullanım alanları ve fiyatları açısından incelendiğinde,
talep yönünden birbirleriyle ikamelerinin bulunmadığı anlaşılmaktadır. Bunun da
ötesinde, bu ürün gruplarının kendi içlerinde de kullanım alanları ve standartları
itibarıyla alt ürün gruplarına ayrıldıkları görülmektedir. Örneğin, sıcak haddelenmiş
ürünlerde yüz civarında kalite standardına göre ayrıştırılmış ürün grubu bulunmakta
ve bu ürün grupları da farklı müşteri kitlelerine hitap etmektedir. Bununla birlikte,
yassı çelik ürünlerinin üretim teknolojileri incelendiğinde; levha, sıcak haddelenmiş
ürünler, soğuk haddelenmiş ürünler ve tenekenin birbirlerinden ayrı üretim hatlarına
sahip olmalarından dolayı yüksek seviyede bir arz ikamesinin bulunmadığı, daha alt
ürün grupları için ise üretimin talebe göre kolayca ayarlanabilecek olmasından dolayı
oldukça yüksek seviyede bir arz ikamesinin bulunduğu görülmektedir. Bu
3 REKABET KURUMU
nedenlerden ötürü; levha, sıcak haddelenmiş ürünler, soğuk haddelenmiş ürünler ve
teneke pazarları ayrı ilgili ürün pazarları olarak belirlenmiştir.
1.2. Coğrafi Pazar: Yassı çelik ürünlerine ilişkin sektörün büyük bir bölümünün
ithalat ve ihracata konu olduğu ve pazarın global özellikler içerdiği dikkate
alındığında, ilgili coğrafi pazar Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak kabul edilmiştir.
2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Yassı çelik ürünleri tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de dayanıklı tüketim
malları ve yatırım malları endüstrilerinin ana girdisi durumundadır. Bu nedenle, bir
ülkenin yassı çelik tüketim düzeyi, o ülkedeki refahın ve gelişmişliğin en önemli
göstergelerinden biri olarak kabul edilmektedir. Türkiye'nin uzun ürün üretimi iç
tüketimin yaklaşık iki katı iken, yassı ürün üretimi iç tüketimin yarısı civarındadır.
Uzun ürünlerdeki ürün fazlası ihracat ile eritilmeye, yassı ürünlerdeki talep fazlası
ise ithal yoluyla karşılanmaya çalışılmaktadır.
Türkiye’nin en büyük demir çelik kuruluşu ve tek entegre yassı çelik üreticisi
olan Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş. 1965 yılında üretime başlamıştır.
Ülkemizde yassı çelik ürünlerinin ana gruplar bazında üretimi sadece Erdemir
tarafında gerçekleştiriliyor olmakla birlikte, Borusan A.Ş.'ye bağlı olan Borçelik de
1994 yılından beri soğuk haddelenmiş ürünler üretimini gerçekleştirmektedir.
Erdemir ve Borçelik'in ortaklık yapıları şu şekildedir:
Firma Adı Hissedar Pay Oranı (%)
ÖİB 46,12
T. Halk Bankası 0,37
T. Kalkınma Bankası 3,54
Erdemir Portföyü 2,90
Erdemir Mens. Yard. San. Vakfı 3,9
ERDEMİR
Diğer 43,68
Borusan 61,18
IFC 16,28
SOLLAC 12,54
BORÇELİK
Erdemir 10,00
Borçelik'in hissedarları arasında %10 ile Erdemir de bulunmakla birlikte,
Borçelik’in 9 üyeden oluşan yönetim kurulunun ancak iki üyesinin Erdemir tarafından
atandığı saptanmıştır.
Bir teşebbüsün hakim durumun kötüye kullanılmasıyla ilgili 4054 sayılı
Kanun’un 6 ncı maddesini ihlal edip etmediğine dair bir değerlendirmede ele
alınması gereken iki ana unsur; hakim durum ve kötüye kullanma kavramlarıdır.
2.1. Erdemir’in Hakim Durumuna İlişkin Değerlendirme
Bir teşebbüsün hakim durumunun saptanması aşamasında yapılan
değerlendirmede pazardaki yoğunlaşma oranları, pazara giriş koşulları, ürün
farklılaşması gibi pazar yapısına ilişkin özellikler ile dikey bütünlük, teknolojik
4 REKABET KURUMU
üstünlük, kullanılmayan kapasite veya indirim sistemleri gibi teşebbüsün davranış ve
performansına ilişkin kriterler ön plana çıkmaktadır.
Yassı çelik ürünlerinin üretiminde, üretimin cinsine ve miktarına bağlı olarak
çeşitli haddehaneler kullanılmaktadır. Yarı-entegre olarak tanımlanabilecek olan
üretim sistemi; demir cevheri ve maden kömüründen başlayarak yüksek fırın, bazik
oksijen konvertörü ve haddehaneden oluşmaktadır. Sadece soğuk haddehane
tesislerinden oluşan Borçelik ise, gerekli yarı ürünleri sıcak rulo olarak kısmen
Erdemir'den, kısmen de ithal yoluyla temin etmektedir. Erdemir ve Borçelik'in 1998
yılı itibarıyla sahip oldukları üretim kapasiteleri şu şekildedir:
Erdemir ve Borçelik'in üretim kapasiteleri ve kapasite kullanım oranları
Firma Adı Üretim Konusu Kapasite K.K.O. (%)
Levha 350.000 98,71
Sıcak Haddelenmiş Ürün 1.468.000 96,03
Soğuk Haddelenmiş Ürün 1.371.000 65,55
ERDEMİR
Teneke 100.000 79,68
BORÇELİK Soğuk Haddelenmiş Ürün 415.000 86,00
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, 1998 yılı itibarıyla ürün ithal ve ihraç
miktarlarıyla, Erdemir ve Borçelik'in üretim miktarları ve Erdemir'in yurt içi
tüketimindeki tahmini pazar payının aşağıdaki tabloda belirtildiği şekliyle olduğu öte
yandan, Erdemir'in 2000 yılına ait Erdemir pazar paylarının ise; tenekede %….,
soğuk ürünlerde %…., sıcak ürünlerde ise %…. şeklinde oluştuğu anlaşılmaktadır.
Erdemir'in pazar payları (1998) (Bin Ton)
Ürün Adı Erdemir
Üretimi
Borçelik
Üretimi
İthalat
Miktarı
İhracat
Miktarı
Erdemir'e Ait
Pazar Payı (%)
Levhalar 345,5 - 386 11,5 46,4
Sıcak Had. Ür. 1.409,8 - 1.622 152,7 43,7
Soğuk Had. Ür. 898,6 357,1 697 378,3 33,1
Teneke 79,7 - 139 0,3 36,4
Söz konusu tablodan da görüldüğü üzere, Erdemir’in Türkiye’de üretim yapan
rakibi olarak sadece soğuk haddelenmiş ürünler pazarında Borçelik bulunmaktadır.
Başka bir ifadeyle Erdemir’in, sahip olduğu limandan üretim tesislerine kadar
entegre olmuş yapısıyla Türkiye pazarı için bir üretim tekeli olduğu ve rakibinin de
ithal ürünlerden oluştuğu ortadadır. Bu noktada çelik sektörünün global özellikler
taşıdığı gözönünde bulundurulmalıdır. 1995-1998 döneminde yassı çelik ürün
ithalinde miktar ve değer yönünden ciddi bir artışın olduğu görülmektedir. En büyük
artışlar levha ve sıcak hadde ürünlerinde gerçekleşmiştir. İthalattaki bu büyük artışın
kaynağının ise BDT ülkelerinin oluşturduğu, Avrupa Birliği ülkelerinden yapılan
ithalatta ise azalmanın meydana geldiği, aynı dönemde, yassı ürün ihracatındaki
teşviklerin AB/AKÇT Anlaşması uyarınca sıfırlandığı görülmektedir.
5 REKABET KURUMU
Yassı çelik sektörü ürün ithalatı (bin ton)
Ürün 1996 1997 1998
Levha 191 353 386
Sıcak Had. Ürün 1083 1334 1622
Soğuk Had. Ürün 620 872 697
Teneke 126 131 139
Ulusal pazarlarındaki çelik talebinin azalmasıyla dünyanın önde gelen
ihracatçıları haline gelen Rusya ve Ukrayna’nın, global çelik ticareti üzerinde
olumsuz etkileri olduğu; Rusya ve Ukrayna’daki çelik üretiminin, pazarlama
stratejileri ya da iktisadi temellere dayanmayan, kar amacından çok üretimi devam
ettirme amacı güden bir yapıda olmasından dolayı dünya çelik ticaretindeki dengeleri
etkilediği anlaşılmaktadır.
Dünya çelik sektöründe dönemsel krizlerin sürekli yaşandığı ve “ölüm spirali”
adı verilen fiyat dalgalanmalarının söz konusu olduğu bilinmektedir. Demir çelik
sektöründe periyodik olarak her 5-6 yılda bir yaşanan krizin, 1998 yılında global
krizle aynı döneme rastlaması, sektördeki olumsuz etkileri artırmıştır. Söz konusu
büyük krizlerin yanında, değişik dönemlerde görülen fiyat dalgalanmaları da pazarı
etkilemektedir. Son olarak 2000 yılının Haziran ayında başlayan durgunluğun
sonucunda çelik fiyatları hızla düşmeye başlamıştır. 2000 yılının Haziran ve Kasım
ayları arasındaki fiyat değişmelerine bakıldığında; sıcak haddelenmiş ruloda BDT
menşeli ürünlerin fiyatının 230-280 $/ton’dan 170-180 $/ton’a, AB menşeli ürünlerin
fiyatlarının ise 330-340 $/ton’dan 190-220 $/ton’a düştüğü gözlenmiştir. Soğuk
haddelenmiş ürünlerde de durum buna benzer şekildedir. Dosyadaki bilgilerde yer
alan Erdemir’in yazılı açıklamasında, hem Tarife Kontenjanı Uygulaması
kapsamında, hem de Serbest Ticaret Anlaşması imzalanmış ülkelerden yapılan
gümrük muafiyetli ithalatın artması sonucunda siparişlerin büyük ölçüde etkilendiği ve
stokların hızla yükseldiği, Haziran ayı sonu itibarı ile ……. bin ton olan eldeki sipariş
miktarının %61 oranında azalarak Kasım ayı sonunda ……. bin ton seviyesine indiği,
aynı dönemdeki toplam stokların da …… bin tondan %45 oranında bir artışla ……
bin ton seviyesine yükseldiği ifade edilmiştir.
Üretim tekeli olmasına karşın yüksek seviyedeki bir global rekabet ortamında
faaliyetlerini sürdüren Erdemir’in Türkiye pazarındaki hakim konumuna ilişkin
değerlendirmelerde dikkate alınması gereken bir diğer konunun da, Türkiye’nin
içinde bulunduğu ekonomik krizdir. Her ne kadar dönemsel bir olay olarak kabul
edilebilirse de, söz konusu kriz ile Türkiye pazarındaki talebin azaldığı ve
müşterilerin ödeme zorluğu içine girdikleri görülmektedir. Bu konuyla ilgili olarak
dosya mevcudundaki bilgilerde yer alan Erdemir'in yazılı açıklamasında, Kasım
ayında iyice belirginleşen ekonomik krizin etkisi ile nakit akışının büsbütün bozulduğu,
Haziran ayı sonunda …… milyon $ olan nakit mevcudunun Kasım ayı sonunda …..
milyon $’a düştüğü ifade edilmiştir. Bu gelişmeler sonrasında Erdemir'in faaliyetlerini
ihracata yönelik yoğunlaştırdığı anlaşılmıştır.
Her ne kadar global rekabete açık bir sektör olsa da, Erdemir’in Türkiye
pazarında oldukça güçlü bir konumu olduğu açıktır. Özellikle soğuk hadelenmiş ürün
müşterisi olan otomotiv ve beyaz eşya sanayicilerinin kaliteli ürüne önem vermesi ve
Erdemir’in sahip olduğu soğuk haddeleme tesislerinin dünyanın en son teknolojisine
6 REKABET KURUMU
sahip olması dikkate alındığında, Erdemir’in pazar gücü ortaya çıkmaktadır. Rusya
ve Ukrayna ürünleri düşük fiyatlarıyla tehdit unsuru olsa da, kalite yönünden alt
seviyede olmaları rekabet güçlerini azaltmaktadır. Tarife Kontenjanı gibi gümrük
vergisiz yassı çelik ithalat miktarının belirlendiği uygulamalar da ithalatın önündeki
kısıtlayıcı unsurlar olarak ortaya çıkmaktadır. Örneğin, 2000 yılına ilişkin Tarife
Kontenjanı kapsamında ürün ithalatları sıcak ürünlerde 800.000 ton, soğuk ürünlerde
ise 200.000 ton olarak belirlenmiştir. Ayrıca, sürekli değişik krizlere maruz kalmakla
birlikte, bu kriz ortamlarından ihracata dönüş yapabilme gücünü kullanarak, fazla
etkilenmeden başarıyla çıkması da, Erdemir'in pazar gücünü yansıtmaktadır. Tüm bu
verilerin ışığında, Erdemir'in hakim durumda olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
2. Hakim Durumun Kötüye Kullanılması
OSİAD şikayet dilekçesinde, Erdemir'in, ürünlerini tüketen firmalara 290$/ton
birim fiyatla sattığı malzemeyi Estaş firmasına 200 $/ton birim fiyatıyla sattığını,
indirim oranlarının çok yüksek tutulduğunu, teminat mektuplarının ve malzeme teslim
vadelerinin zamanında yerine getirilip getirilmediği konusunda kuşkularının
olduğunu, imal edilen siparişlerinin mal bedellerinin 15 gün içinde ödenmemesi
halinde peşinatların irad kaydedildiği, ancak bu uygulamanın Estaş'a yapılmadığını
ve 2000 yılı Temmuz ayından beri depo kirası ödemediklerini ifade ederek,
Erdemir'in Estaş ve Cihan metal firmasına tanıdığı satış şartları nedeniyle ayrımcılık
yaptığını iddia etmektedir.
4054 sayılı Kanun'un "Hakim Durumun Kötüye Kullanılması" başlıklı 6.
maddesinde; "Bir veya birden fazla teşebbüsün ülkenin bütününde ya da bir
bölümünde bir mal veya hizmet piyasasındaki hakim durumunu tek başına yahut
başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya da birlikte davranışlar ile kötüye kullanması
hukuka aykırı ve yasaktır" denilerek, (b) bendinde; "eşit durumdaki alıcılara aynı ve
eşit hak, yükümlülük ve edimler için farklı şartlar ileri sürerek, doğrudan veya dolaylı
olarak ayrımcılık yapılması" kötüye kullanma hali olarak sayılmıştır. Söz konusu
iddiaların incelenmesine geçilmeden önce Erdemir'in genel satış şartları hakkında
bilgi verilmesi gerekmektedir.
2.1. Erdemir'in Genel Satış Şartları
Erdemir, Ankara, İstanbul, İzmir, Kdz. Ereğli, Bursa ve Adana olmak üzere 6
bölge müdürlüğü aracılığıyla satım faaliyetlerini yürütmektedir. Sipariş talebinin
kabulü müşterinin bağlı olduğu bölge tarafından yapılmaktadır. Müşteri, Erdemir'ce
tayin ve tebliğ veya ilan edilen talep teminatını, Erdemir'in banka hesaplarından
birine veya Erdemir veznesine yatırdığını belgeleyen iki adet makbuzu bölge
müdürlüğüne ibraz etmek zorundadır. Müşterinin taahhüdünü yerine getirmemesi
halinde yatırdığı bu teminat irat olarak kaydedilmektedir. Erdemir, talebin kabul
edildiğini, talep tarihinden itibaren en geç 30 gün içerisinde müşteriye bildirmekte,
15 gün içerisinde bir itirazda bulunulmadığı takdirde Erdemir'ce belirlenen satış
şartları yürürlüğe girmektedir. Üretimi tamamlanan siparişler için müşteriye hazır
bildiriminde bulunulmakta ve mal bedelinin ödenilmesi istenilmektedir. Son ödeme
tarihine kadar ödeme yapılmaması durumunda, müşteriye bölge satış müdürünün
kararı ile beş işgününe kadar ardiyesiz süre, verilen bu ardiyesiz süre içerisinde de
ödeme yapılamaması halinde, 8 iş günlük ardiyeli ek bir süre verilebilmektedir. Bu
ardiyeli ek süreye rağmen mal bedelinin ödenmemesi halinde sipariş iptal edilerek,
7 REKABET KURUMU
sipariş teminatı irat kaydedilmektedir. Ancak müşterinin makul bir ödeme planı ile
müracaat etmesi halinde, bakiye mal bedeli üzerinden cari bono erteleme faizi peşin
alınmak kaydıyla, bu sürenin ardiyeli süre bitim tarihinden itibaren en çok iki aya
kadar uzatılması hususunda genel müdürlük yetkili olmaktadır. Müşteri sipariş
mallarını Erdemir'ce düzenlenen yükleme bülteni tarihini izleyen 10 işgünü içinde
teslim almakla yükümlü olup, alınmayan mallara ardiye masrafı uygulanmaktadır.
Şirkette, dönem siparişleri (US), ara siparişleri (AS) ve sözleşmeli
siparişlerden (MS) oluşan, üretilmeden önce müşterisi belli olan üretilmek üzere
alınan siparişler ile fazla malzeme siparişleri (FM) ve serbest stok siparişlerinden
(SS) oluşan, çeşitli nedenlerle stokta biriken ürünlerin satışı için alınan stok
siparişleri türlerinin uygulanmakta olduğu, müşterinin sipariş türüne göre farklı satış
koşulları uygulandığı, özellikle büyük miktarda alımların yapıldığı sözleşmeli
siparişlerde müşterilerle varılan anlaşma sonucuna göre satış koşulları
oluşturulduğu anlaşılmıştır.
Bu ayrımın yanı sıra Erdemir'in satış koşullarındaki farklılıkların temelinde
yatan diğer nedenleri belirleyebilmek amacıyla 2000 yılı Haziran ayında yoğunlaşan
dünya demir çelik sektöründeki kriz ve akabinde gelen ulusal krizin etkisiyle
Erdemir'in, satışlarında uyguladığı genel koşulları değiştirdiği; büyük alım yapan
firmalara uyguladığı miktar indirimlerini daha da artırdığı, fiyatlarını düşürdüğü, vade
tarihleri, finansman masrafı, peşin ödemelerde uygulanan indirim oranı, vardiyesiz
ek süre verilmesi, sevkiyat primi ödenmesi gibi satış koşullarında kolaylıklar
sağladığı görülmüştür. Ayrıca sipariş sistemlerindeki farklılık nedeniyle dönem
siparişi veren müşterileri ile sözleşmeli sipariş veya stok siparişi veren müşterilerinin
eşit konumda olmadıkları ve büyük miktarlarda alım yapan müşterilerle küçük
miktarlarda alım yapanların da aynı konumda bulunmadıkları anlaşılmıştır. Bu
uygulamaların yanısıra şikayet konusu Estaş ve Cihan Metal firmalarına ilişkin
eylemlerin her bir teşebbüs bazında incelenmesi gerekmektedir.
2.2.Cihan Maden ve Metal Ürünleri Tic. Nakliyat Ltd. Şti. (Cihan Metal)
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden; yassı ürün pazarında 2000 yılı Haziran
ayında başlayan durgunluğun, yılın ikinci yarısında giderek arttığı ve yassı çelik
fiyatlarının hızla düşmeye başladığı, gümrük muafiyetli ithalatın arttığı, dolayısıyla
Erdemir'in sipariş durumunun büyük ölçüde etkilendiği ve stoklarının hızla
yükselmeye başladığı, bu olumsuz şartlar altında BDT'den büyük miktarlarda ithalat
yapan Cihan Metal'in, tamamına yakın kısmı standart dışı ebatlardan oluşan ve
stoklarda bekleyen 63.600 ton ürün için talepte bulunduğu, 35.000 tonu sıcak ve
10.600 ton'u soğuk haddelenmiş ürün olmak üzere toplam 45.600 ton'u 1. kalite; 11
ton'u sıcak ve 7000 ton'u soğuk olmak üzere toplam 18.000 ton'u 2. kalite stok ürünü
içeren söz konusu satışın 30.11.2000 tarihinde gerçekleştirildiği anlaşılmıştır. Ayrıca,
1- Sıcak haddelenmiş ürünlerde 1. kalite için 205$/ton, 2. kalite için 195$/ton; soğuk
haddelenmiş ürünlerde 1. kalite için 305 $/ton 2. kalite çin 275 $/ton fiyat
uygulandığı,
2- %15 peşinat + %17 KDV peşin alındığı, bakiye borç için $ olarak 6 ay vadeli tek
senet düzenlendiği,
8 REKABET KURUMU
3- Firmalardan talep teminatı olarak toplam mal bedelinin %5'i kadar banka teminat
mektubu alındığı,
4- Erdemir'in, ekonomik şartların giderek kötüleşmesi ve mevcut şartlarla satış
imkanlarının iyice azalması nedeniyle, 2. kalite stok fiyatları önce 23.1.2001
tarihinde, daha sonra 26.3.2001 tarihinde iki kez indirdiği, 23.1.2001 tarihinde
yapılan indirimle liste fiyatlarının, firmaya uygulanan fiyatların altına düştüğü ve
stoklarının azaltılmasını teminen Cihan Metal'e yapılan bu satıştan sonra, talepte
bulunan diğer müşterilerine de aynı şartlarla stoktan malzeme satışına devam
edildiği
anlaşılmıştır.
Dosyadaki bilgilerde, konuya ilişkin olarak Raportörlerce Genel Müdürlük
nezdinde yapılan incelemede, yukarıda açıklanan bilgileri teyit eder şekilde, söz
konusu şirkete stoklarda bulunan 1. ve 2. kalite ürünlerin satışının onaylandığına ve
ek malzeme alımına ilişkin yazılar ile 5.000.000 $'lık banka teminat mektubunun
tesbit edildiği görülmektedir. Söz konusu şirkete yapılan stok satışlarının diğer
satışlardan niteliği gereği farklı olması, yapılan alımın büyük miktarlarda
gerçekleşmesi ve kriz döneminde ortaya çıkan stok fazlasını eritme ve nakit
ihtiyacını karşılama yönünden ayrı bir öneme sahip olması hususları dikkate
alındığında, bahse konu alım koşullarının normal alımlara ilişkin koşullardan
farklılıklar taşımasının mümkün olduğunu göstermektedir.
4054 sayılı Kanun'un 6. maddesinin (b) bendinde yer alan ayrımcılık
eyleminin, ancak eşit durumdaki alıcılara aynı eşit hak, yükümlülük ve edimler için
farklı şartlar ileri sürülmesi halinde kötüye kullanma olacağı hususu gözönüne
alındığında, stok satışları yapılan Cihan Metal firmasının, yukarıda yer verilen satış
koşullarındaki farklılıklar nedeniyle, küçük miktarlarda sipariş alımları yapan
firmalarla eşit konumda olmadığı, hatta Estaş gibi büyük miktarlarda sipariş alımları
yapan firmlarla da eşit konumda bulunmadığı ortadadır.
Bu çerçevede, eşit konumda olarak değerlendirilen ve stok alımları yapan
diğer firmalara (N…… Ltd.Şti. ile E… Ltd. Şti.) uygulanan koşullara bakıldığında;
stok mamullerinin benzer koşullarla satıldığı dolayısıyla stok mamulleri için
oluşturulan farklı satış koşullarının ayrımcılık yapılmadan uygulandığı görülmektedir.
Tüm bu bilgiler ışığında, Erdemir'in Cihan Maden ve Metal Ürünleri Tic. Nak.
Ltd. Şti.'ne 4054 sayılı Kanun'un 6. maddesinin (b) bendi çerçevesinde ayrımcılık
yapmadığı, kriz döneminde stoklarını eritmek amacıyla daha avantajlı koşularla satış
yoluna gittiği sonucuna ulaşılmaktadır.
2.3. Ereğli Sac Tüccarları Metal Nak. İnş. Tekstil Gıda San. ve Tic. A.Ş.
(ESTAŞ)
Erdemir'in söz konusu şirkete yönelik ayrımcılık iddialarının değerlendirilmesi
bakımından dosya mevcudunda yer alan ve yönetim kuruluna sunularak aynen kabul
edilen 5.5.2000 tarihli yazının içeriğine bakılması gerekmektedir. Bahsi geçen
yazıda;
" 1999 yılı piyasa koşullarında zor durumda kalan Ereğli Tüccarına tonaj
indiriminden faydalanmaları için birleşerek şirket kurmaları teşvik edildi.
9 REKABET KURUMU
Şirket kurma çalışmaları 1999 yılı sonuna kadar sürdü. Kdz. Ereğli de faaliyet
gösteren 46 kurucu sac tüccarının biraraya gelmesiyle oluşan Ereğli Sac Tüccarları
Metal Nak. İnş. Tekstil Gıda San. ve Tic. A.Ş. 30.12.1999 tarihinde 2000 yılı II. Üç
aylık sipariş dönemi için 70.000 ton sıcak, 30.000 ton soğuk olmak üzere toplam
100.000 ton sipariş talebinde bulunuldu. Ancak yeni sipariş kabul sistemi oluşturma
çalışmalarından ötürü sipariş bağlanamadı.
Bu arada fiyatların yükselmesi nedeniyle sürekli indirim talepleriyle gelmeleri
ve taleplerinin kabul edilmeyişi işi sürekli uzattı.
En son belirli bir noktaya gelinerek 50.000 ton sıcak ve 20.000 ton soğuk
üzerinde anlaşılarak ABD dolar olarak yatıracakları teminat miktarı hazırlama
aşamasında, soğuk mamullerimize 20 $/ton zam yapıldı.
Fiilen teminatı yatırılarak sipariş oluşmamasına rağmen, şifai olarak kabul
edilmiş olması nedeniyle talep edilen 2000 yılı III.dönemi için (Temmuz-Ağustos-
Eylül) ekte detayı verilen 50.000 ton sıcak, 20.000 ton soğuk mamulü aşağıda
belirtilen şartlar dahilinde sipariş açılması hususunu tasviplerinize arz ederim.
50.000 ton sıcak mamul için cari satış fiyatlarımızın esas alınması (330 $/ton
sıcak mamul baz fiyatı)
20.000 ton soğuk mamul için 20 $/ton fiyat artışının yarısı veya başka bir deyişle
420$/ton soğuk mamul baz fiyatının esas alınması
Yürürlükte olan sıcak mamuller için %8, soğuk mamuller için %5 tonaj indirimi
uygulanması.
Sıcak mamul baz fiyatı 330$/ton, soğuk mamul baz fiyatı 420 $/ton üzerinden
%2.5 oranında sipariş teminatı alınması.
Cari fiyat listesinde yer alan her türlü ekstranın yarısının uygulanması.
Peşin ödemelerde %3 indirim yapılması.
Tonaj indirim oranı ve peşin ödeme indirim oranlarında artış olması halinde
farkların aynen yansıtılması.
Fiyatların artması halinde siparişlerin etkilenmemesi, indirim olması halinde farkın
bakiye siparişlere uygulanması.
İstendiğinde imalat fazlası stoklardan alınacak malzemelerin sipariş şartlarında
verilmesi ve sipariş tonajından mahsup edilmesi.
Belirtilmeyen hususlarda Erdemir Satş Genel Şartlarının geçerli olması"
ifadeleri yer almaktadır. Erdemir'in yeni bir sipariş sistemine geçmiş olduğu, ilgili
yazıda belirtilen siparişin bağlanamamasına ilişkin gerekçeyi teyit eder niteliktedir.
Anlaşmaya varılan 70.000 ton siparişin teminatı ise dolar bazında 12.5.2000 ve
25.5.2000 tarihlerinde yatırılmıştır. Ancak, söz konusu ürünlerin 2000 yılında
vadelerinde çekilemediğinden, 2001 yılında da anlaşma miktarlarının çekilmesine
devam edildiği ve söz konusu şirketin 2001 yılı için sipariş taleplerinin de kabul
edilmediği dosyadaki bilgilerden anlaşılmaktadır.
Öte yandan, Estaş'ın halen belirtilen 70.000 ton ürünün geri kalanı ile stokta
kalan malzemelerin alımını ve 21.5.2001 tarihi itibariyle ………. ton sevkiyat yaptığı,
10 REKABET KURUMU
bunun yanı sıra aynı dönemde B…'ın ………., Ç… Boru'nun ……… ve T.. Metal'in
ise ……… ton sevkiyat gerçekleştirdiği görülmektedir.
Estaş'la eşit konumda olarak kabul edilen diğer bir ifadeyle büyük miktarlarda
alım yaptığı ifade edilen müşteriler şunlardır; (B… Sanayi Ticaret A.Ş.), (B… A.Ş.),
(Ç… San ve Ltd.Şti.), (Ç….A.Ş.), (Y…. A.Ş.), (J… San. ve Tic. A.Ş.), (T… San. Tic.
Ltd. Şti.), (E… Tic A.Ş.), (R… A.Ş.), (M… T.A.Ş.), (T.C. İ… B… Belediyesi), (Ü…
San. A.Ş.) ve (B… San. ve Tic A.Ş.).
Erdemir tarafından satış koşullarında sağlanan kolaylıkların sadece yukarıda
sıralanan müşterilere tanınmadığı, kriz nedeniyle talepte bulunan tüm müşterilere
benzer avantajların sağlandığı görülmüştür. Bu çerçevede, Estaş'a uygulanan satış
koşullarının diğer müşterilere de uygulanıp uygulanmadığına ilişkin değerlendirmeyi
dosya mevcudunda yer alan bilgi ve belgeler doğrultusunda her bir koşul bazında
yapmak gerekmektedir.
- Satış fiyatı, fiyat artışı uygulamaları;
Sıcak mamul için önerilen fiyatın (330 $/ton) fiyat listesindeki baz fiyat olduğu
ancak soğuk mamul için fiyat artışının yarısının uygulandığı, fiyatların artması
halinde siparişlerin etkilenmemesi, indirim olması halinde farkın bakiye siparişlere
uygulanması yönünde bir koşulun bulunduğu, aynı uygulamanın Jantaş A.Ş.'ye bir
ay önceki fiyat listesindeki fiyatın uygulanması, E… San. A.Ş.'ye fiyatlarda yapılacak
değişikliklerin siparişlere yansıtılmaması, S… San. ve Tic. A.Ş., U… San. ve Tic A.Ş.
ile F… Metal San. ve Tic. A.Ş.'ye Erdemir'in uygulayacağı zamlı ve indirimli fiyatların
%50 nispetinde fiyatlara yansıtılması, Tezcan A.Ş.'ye ise fiyat listesindeki fiyatlardan
%20 indirim uygulanması ve ödeme güçlüğündeki bazı müşterilerinin talep ettiği
satış fiyatının uygun görülmesi şeklinde yapıldığı belirlenmiştir.
- Tonaj indirimi, peşin ödeme indirimi, ekstraların uygulanması;
Sıcak mamuller için %8, soğuk mamuller için %5 olarak yapılan indirimin
yürürlükte olan indirimler olduğu, peşin ödemelerde %3 indirim yapılmasına ilişkin
koşulun genel olarak tüm müşterilere uygulanan bir koşul olduğu, ancak alım
miktarının artmasına veya Erdemir'in nakit ihtiyacına bağlı olarak bu oranın %10'na
kadar çıktığı, tonaj indirim oranı ve peşin ödeme indirim oranlarında artış olması
halinde farkların aynen yansıtılmasına ilişkin uygulamanın, T… San. Tic. Ltd. Şti., A.
B, Ç… San. ve Tic.Ltd.Şti., B… A.Ş., Y… Grubu, E… A.Ş. firmalarına da yapıldığı
görülmüştür.
Cari fiyat listesinde yer alan her türlü ekstranın yarısının uygulanması ile
hiçbir ekstra ücretinin ilave edilmeyeceği koşulu, Ç… San. ve Tic.Ltd.Şti, T… San.
Tic. Ltd. Şti, E… San. ve Tic. A.Ş , J… A.Ş., F… San. ve Tic. A.Ş., Ö… San. A.Ş.,
E… A.Ş. firmalarına da uygulanmıştır.
- Sipariş teminatı alınması, imalat fazlası stok alımı;
Sipariş teminatı oranının %2.5 olarak uygulanmasına ilişkin koşulun, T… San.
Tic. Ltd. Şti., Ç… San. ve Tic.Ltd.Şti'ne %3, diğer firmalara % 5 ila 6 oranında
uygulandığı belirlenmiştir.
İstenildiğinde imalat fazlası stoklardan alınacak malzemelerin sipariş
şartlarında verilmesi ve sipariş tonajından mahsup edilmesine ilişkin satış
11 REKABET KURUMU
koşulunun, T… San. Tic. Ltd. Şti. ile Ç… San. ve Tic.Ltd.Şti'ne de uygulandığı
anlaşılmıştır.
- Sipariş iptalleri;
Özellikle kriz dönemlerinde ortaya çıkan ve firmanın çekemediği malzeme
siparişinin, peşinatlarının irat kaydedilmeksizin iptaline, ardiye ücreti alınmaksızın
depolarda bekletilmesi dolayısıyla alımlarının ertelenmesine veya önereceği yeni bir
ödeme planının uygulanmasına yönelik taleplerinin şikayete konu dönemde de
oldukça fazla sayıda gerçekleştiği görülmüştür. Ayrıca siparişlerini zamanında
çekemeyen müşterilerin erteleme taleplerinden, toplam 1097 müşteriden 365'inin
erteleme talebinin uygun görüldüğü anlaşılmıştır.
Özellikle krizin başladığı Şubat ayı sonu itibariyle söz konusu uygulamalar
daha yoğun bir şekilde görülmekte ve piyasa koşulları nedeniyle ödemeleri
yapılamayan malzemelerin peşinatlarının irat kaydedilmeksizin iptali, başka
müşterilere satışının veya ihracatının sağlanması yoluyla gerçekleştirilmektedir. Bu
çerçevede söz konusu uygulamanın, Estaş, Ç… Boru, T…Metal, D… Demir ve D…
Elektrik gibi E… bölgesi müşterilerinin yanı sıra, talepte bulunan çeşitli bölge
müşterilerine de yapıldığı anlaşılmıştır.
Diğer bir uygulama olan, ödemesini vadesinde yapamayan müşterinin kendi
ödeme planını sunması ve bu süre için ardiye ücreti alınmaması işleminin ise Estaş,
Ü… San.A.Ş., Ç… Boru, T… Metal, B… A.Ş. gibi büyük alım yapan firmaların yanı
sıra, çeşitli bölgelerden küçük alımlar yapan firmalara da yönelik olduğu
görülmüştür.
Söz konusu satış koşullarının sadece Estaş'a değil, aynı miktarlarda alım
yapan ve talepte bulunan diğer firmalara da uygulandığı, ancak dünya yassı çelik
kriziyle başlayıp, ülkemizdeki krizle daha da zor koşullara maruz kalan ve ödeme
güçlüğü içerisine giren bu sektör müşterilerinin, ödeme kolaylığı taleplerine bağlı
olarak, farklı satış koşullarının oluşturulduğu sonucuna ulaşılmıştır. Öncelikle büyük
alım yapan firmalara tanınan tonaj indirimi ve fiyat artışlarının yansıtılmaması, ancak
fiyatlarda meydana gelen indirimlerin geriye dönük olarak siparişlere yansıtılması,
Estaş gibi firmaların kriz döneminde avantajlı koşul ve fiyatlarla alım yapmasını
sağlamış ve bu firmalara bir de sevkiyat primi verilmesi daha da avantajlı konuma
geçmelerinde büyük rol oynamışır. Büyük miktarlarda alım yapamayan diğer firmalar
ise söz konusu indirimlerden yararlanamadıkları için piyasada oluşan fiyat farkıyla
rekabet edemez duruma gelmişlerdir. Ayrıca, büyük alım yapan firmaların bir
kısmının Ereğli'de yerleşik olmaları (Estaş, T…Metal, Ç… Boru vb) ve bu firmaların
kriz nedeniyle artı olarak elde ettikleri indirimleri piyasada kullanmalarının, Ereğli
piyasasında ayrı bir fiyatın olduğu veya ayrımcılık yapıldığı kanaatine yol açtığı
anlaşılmıştır. Diğer satış koşulları açısından Estaş veya Ereğli bölgesi satıcılarına
doğrudan bir ayrımcı uygulamada bulunulmadığı, kriz nedeniyle ödeme güçlüğü
bulunan firmalardan gelen yüzlerce talep genel itibariyle kabul edilerek, bu
dönemden en az zararla çıkma yollarının geliştirilmeye çalışıldığı görülmüştür. Kaldı
ki Estaş'ın 2001 yılı taleplerinin kabul edilmemesi ve hatta dosyadaki bilgilerde yer
alan Erdemir yekililerinin beyanına göre firmanın tasfiyesini düşünmesi, söz konusu
şirkete doğrudan bir ayrımcı uygulamanın yapılmadığını ve kriz nedeniyle büyük
12 REKABET KURUMU
miktarda alım yapan firmalara sağlanan avantajların aynen Estaş'a, hatta talepleri
doğrultusunda küçük miktarda alım yapan firmalara da uygulandığını göstermektedir.
J- SONUÇ
Yukarıda yer verilen değerlendirmeler ışığında, Ereğli Demir Çelik Fabrikaları
T.A.Ş.'ın, Ereğli Sac Tüccarları Metal Nak. İnş. Tekstil Gıda San. ve Tic. A.Ş. ile
Cihan Maden ve Metal Ürünleri Ticaret Nakliyat Ltd. Şti.'ne yönelik ayrımcı
uygulamaları nedeniyle hakim durumunu kötüye kullandığı iddiasına yönelik bir
soruşturma açılmasına gerek olmadığına, şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar
verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy