BU KARAR DANISTAY 13.DAIRESI’NCE IPTAL
EDILMISTIR. REKABET KURULU’NUN AYNI
KONUYA ILISKIN 23.09.2005 TARIH VE 05-60/893-
242 NOLU KARARINA INTERNET SAYFAMIZDAKI
KARAR ARAMA BÖLÜMÜNDEN ERİŞEBİLİRSİNİZ.
01-31/313-91
2
Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D4/1/A.I.-00/5 (Soruşturma)
Karar Sayısı : 01-31/313-91
Karar Tarihi : 6.7.2001
Dosya Konusu : Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin İstanbul ili
otobüs terminali işletmeciliği pazarındaki hakim durumunu kötüye
kullanarak 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’u ihlal ettiği
iddiası üzerine, 3.8.2000 tarih, 00-29/310-177 sayılı Kurul kararı ile açılan
soruşturma.
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Dr. Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, A.Ersan GÖKMEN,
R. Müfit SONBAY, Murat GENCER,
Mustafa PARLAK, Prof Dr. Zühtü AYTAÇ
B- SORUŞTURMA HEYETİ:
Başkan : Dr. Kemal EROL
Raportörler : Oğuzkan GÜZEL, Kerem TOMUR, Mehmet ÖZDEN
C- ŞİKAYET EDENLER:
1-Ekrem BEKDAŞ
AŞTİ No. 17-18 ANKARA
2- Sezginler Kuyumculuk Tic. Ve San. A.Ş.
Cumhuriyet Mah. Park Sk. No:6 ÇANKIRI
3-Hatay Öztur Seyahat
Otogar Antakya/HATAY
4-Ankara Otobüs İşletmecileri ve Acentaları Derneği
Ankara A.Ş.T.İ. Otbüs İşletmecileri Dernek Bürosu Asma Kat No:133 ANKARA
5-S.S. Bursa Otobüscüler Temin Tevzi Koop.
Yeni Yalova 8. Km. BURSA
6-Lüks İnan Otobüs İşletmeleri Tur. San. ve Tic. Ltd. Şti.
AŞTİ No:51 ANKARA
01-31/313-91
3
7-Murat Tur. İnş. Nak. Taah. San. ve Tic. Ltd. Şti.
Bankalar Cad. No:19 KIRIKKALE
8-Kamil Koç Otobüs İşletmeleri A.Ş.
İnönü Cad. Kamil Koç İş Merkezi Kat:4 BURSA
Vekili: Av. Ahmet Tuluğ Bayat
Tuna Caddesi Çavuşoğlu İş Merkezi No 18/5 Kızılay/ANKARA
9-Baha ERDOĞAN
Ayvalı Sancaktar Sk. No:6/8 Etlik/ANKARA
10-Ahmet ÇAKIR
Çakıroğlu Tic. Küçükb San. Sitesi B3 Blok No:5 ÇANKIRI
11-Yüksel ŞİMŞEK
Bahçelievler Mah. Belediye Cad. No:38 Şefaatli/YOZGAT
12-Yılmazlar Tic. Ltd. Şti.
Ankara Şehirlerarası Terminal İşletmesi ANKARA
13-Niğde Seyahat Turizm ve Tic. Ltd. Şti.
Niğde Otogarı NİĞDE
14-Kadir BASKAK
Etiler Mah. Hamit Kaplan Cad. No:57 KIRIKKALE
15-Yaşar BEKTAŞ
A.Ş.T.İ. 2. Bakım İstasyonu ANKARA
16-Lüks Can Seyahat
Otogar No:18 Antakya/HATAY
17-Hatay Nur Seyahat
Otogar No: 6 Antakya/HATAY
18-Has Turizm Seyahat San. ve Tic. Ltd. Şti.
Otogar No:5 Antakya/HATAY
D-HAKKINDA SORUŞTURMA YAPILAN:
Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.
Büyük İstanbul Otogarı İşletme Binası Kat:3 Bayrampaşa/İSTANBUL
01-31/313-91
4
Vekili: Av. Dr. T. Nurkut İNAN
Cinnah Caddesi 31B/1 06680 Çankaya/ANKARA
E-İDDİALARIN ÖZETİ: Karayolu ile şehirlerarası yolcu taşıma hizmetleri
piyasasında faaliyette bulundukları anlaşılan ve isim ve adresleri şikayet edenler
bölümünde gösterilen 18 teşebbüs ve teşebbüs birliği adına kurumumuza ayrı ayrı
gönderilen aynı mahiyetteki şikayet dilekçelerinde özetle, İstanbul ili Bayrampaşa
(Esenler) şehirlerarası otobüs terminalini işleten Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri
A.Ş.’nin yönetim kurulu tarafından alınan;
- 7.3.2000 tarih ve 2000/3 sayılı kararda kapı çıkış ücreti tüm firmalar (otobüsler)
için uzun mesafede 8.000.000.-TL. olarak belirlenmiş iken, 22.3.2000 tarih ve
2000/5 sayılı yönetim kurulu kararıyla, 15 Mayıs 2000 tarihinden itibaren otogar
kapı çıkış ücretinin 80.000.000.-TL. olarak tespit edildiği ancak, yeni kurulan Tüm
Otobüsçüler Derneği’ne ve Otobüs İşletmeciliği Turizm Taşımacılık ve Ticaret
A.Ş.’ye sektörde faaliyet gösteren firmaların ve otobüsçülerin katılmasını sağlamak
amacıyla, bu Anonim Şirkete katılacak iştirakçilerden bu ücretin % 10’nun
alınmasının uygun görüldüğü,
- 22.5.2000 tarih ve 2000/11 sayılı kararla, 23.5.2000’den itibaren otogar kapı çıkış
ücretlerinin 10.000.000.-TL. olarak tespit edildiği ve korsan olarak çalışan,
belgeleri sahte olan, fiyat istikrarı uygulamalarına uymayan, otogar işletme
düzenine aykırı hareket eden ve bu konularda alınan yönetim kurulu kararlarına
riayet etmeyenlerden, bu ücretin ceza uygulanıp 50.000.000.-TL. olarak
alınmasının oy birliği ile karara bağlandığı,
- 30.5.2000 tarih ve 2000/12 sayılı yönetim kurulu kararında ise 1.6.2000
tarihinden itibaren otogar hizmet bedeli ve otopark ücreti olarak şehirlerarası
otobüsler için kapı çıkış ücretlerinin 50.000.000.-TL. olarak tespit edildiği, ayrıca
yeni kurulan Otobüs İşletmeciliği Turizm Taşımacılık ve Ticaret A.Ş.’nin yazılı
başvurusu üzerine; yeni kurulan şirketin 5000 otobüslük kayıtlı filosunun olması ve
otogara giriş yapmamaları halinde uğranılacak ticari zarar dikkate alınarak, anılan
şirkete mensup otobüs filosu için % 80 indirim yapılmasına ve bu konunun
görüşülmesi için genel kurulun olağanüstü toplantıya davet edilmesine oybirliği ile
karar verildiği,
belirtilerek, adı geçen teşebbüsün, şehirlerarası yolcu taşımacılığı pazarında
faaliyet gösteren firmalar arasında terminal kapı çıkış ücretlerinde farklılıklar
oluşturmak suretiyle ayrımcılık yaptığı ve böylece 4054 sayılı Kanun’un 6.
maddesini ihlal ettikleri iddia edilmiştir.
F- DOSYA EVRELERİ:
Kurumumuz kayıtlarına 12.5.2000, 24.5.2000 ve 25.5.2000 tarihlerinde
muhtelif sayılar ile intikal eden şikayet dilekçeleri üzerine, Rekabet Kurulu’nun
13.6.2000 tarih ve 00-22/222-122 sayılı kararı ile 4054 sayılı Rekabetin Korunması
01-31/313-91
5
Hakkında Kanun’un 40. maddesi uyarınca Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.
hakkında önaraştırma başlatılmıştır.
Yapılan önaraştırma sonucunda düzenlenen 26.7.2000 tarih ve D4/2/O.G.-
00/4 sayılı önaraştırma raporunu müteakip, 3.8.2000 tarih ve 00-29/310-177 sayılı
Kurul kararı ile ilgili teşebbüs hakkında soruşturma açılmıştır. 4054 sayılı Kanun’un
43/2. maddesi uyarınca hakkında soruşturma açılan teşebbüse ve şikayetçilere
soruşturma açıldığına dair bildirim yapılmış ve aleyhinde soruşturma yürütülen
Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin yazılı savunması alınmıştır.
Soruşturma raporunun tebliğini takiben, hakkında soruşturma yürütülen
teşebbüsün ikinci yazılı savunması alınmıştır. Soruşturma Heyeti'nin hazırladığı
13.04.2001 tarihli "Ek Yazılı Görüş", Kanun'un 45/2. maddesi uyarınca taraflara
gönderilmiştir. Hakkında soruşturma yapılan teşebbüsün ek yazılı görüşe karşı
cevabı yasal süresi içinde Rekabet Kurumu kayıtlarına girmiştir.
Hakkında soruşturma yürütülen Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin
talebi üzerine, Rekabet Kurulu'nun 29.5.2001 tarih ve 01-25/239-M sayılı
toplantısında alınan karar uyarınca, 4054 sayılı Kanun’un 47. maddesi hükümleri
çerçevesinde 5.7.2001 tarihinde sözlü savunma toplantısı yapılmıştır.
G- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin
İstanbul ili şehirlerarası otobüs terminali işletmeciliği pazarında hakim durumda
bulunduğu ve bu konumunu 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesinin ikinci fıkrasının
(b) ve (d) bentlerindeki örneklere uygun olarak kötüye kullanmış olması sonucu
aynı maddenin birinci fıkrasını ihlal etmesi nedeniyle 16. maddesinin ikinci fıkrası
uyarınca 2.433.600.000 TL’den az olmamak üzere bir önceki yıl sonunda oluşan
yıllık gayrisafi gelirinin %10’una kadar para cezası ile cezalandırılması gerektiği
düşüncesi raportörlerce ifade edilmiştir.
H- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. İlgili Pazar
H.1.1 Ürün Pazarı:
Karayolları trafiğini düzenleyen 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun
tanımlar başlıklı 3. maddesinde terminal tanımı; “ İnsan veya eşya taşımalarında,
araçların indirme, bindirme, yükleme, aktarma yaptıkları ve ayrıca bilet satışı ile
bekleme, haberleşme, şehir ulaşımı ve benzeri hizmetlerin yapıldığı yerdir”
şeklinde yapılmaktadır. Adıgeçen Kanun'un 17 ve 18. maddelerinin birlikte
değerlendirilmesinden, belediye sınırları içerisinde karayolları kenarında yapılacak
veya açılacak terminaller için belediyelerden izin alınmasının gerektiği ve bu izin
alınırken de karayolu yetkili birimlerinin onayının da bulunması gerektiği
anlaşılmaktadır.
01-31/313-91
6
Soruşturma konusu olayın değerlendirilmesinde, şehirlerarasında karayolu
ile yolcu taşımacılığı yapan otobüs firmaları ve bu firmalara bağlı otobüslerin ilk
kalkış ve sefere başlangıç hizmetlerinde kullandıkları terminal hizmetinin talep
yönünden başka bir ürünle karşılanamayacağı ve getirilen yasal düzenlemelerle
hizmetin veriliş şekli ve yerlerinin sınırlanmış olması nedenleriyle ilgili ürün pazarı
“şehirlerarası otobüs terminali işletmeciliği pazarı” olarak tespit edilmiştir.
Şehirlerarası otobüs terminali işletmeciliği hizmetinden faydalanan ve bu
hizmet bedelini maliyetlerine aktaranlar, şehirlerarası otobüs firmaları ve onlara
bağlı olarak çalışan otobüs sahipleri olarak belirlenmektedir. Sözkonusu hizmetin
tüketicisi konumundaki bu firmalar ve otobüsler karayolu ile yolcu taşıma
hizmetlerinde bulunmaktadırlar. Bu nedenle sözkonusu hizmetlerden doğrudan
etkilenen pazar ise “şehirlerarası karayolu ile yolcu taşıma hizmetleri pazarı”
olarak tespit edilmektedir.
H.1.2. Coğrafi Pazar:
Şehirlerarası karayolu ile yolcu taşıma hizmetleri niteliği gereği iller arası
seferler şeklinde gerçekleştirilmektedir. Karayolu ile yolcu taşıması yapan
otobüslerin terminal hizmetlerini sağladıkları coğrafi bölgeler, seferlerin
başlangıcının yapıldığı veya sona erdiği il ve ilçe merkezleri olarak ortaya
çıkmaktadır. Bir başka deyişle terminal hizmetlerinin arz edilmesinde komşu
bölgelerden rekabet şartları bakımından tamamen farklı olan coğrafi bölgeler, idari
sistem içerisinde bütünlük arz eden ve karayolu ile yolcu taşımacılığında seferlerin
başlangıç ve bitiş noktasını oluşturan il ve ilçe merkezleridir. Şikayete konu
faaliyetler ile rekabetin ortadan kaldırıldığı ilgili hizmetler İstanbul ilinde
gerçekleştirilmektedir. Bu çerçevede “İstanbul ili” coğrafi pazar olarak tespit
edilmiştir.
H.2. Yapılan İnceleme ve Tespitler
Soruşturma kapsamında yapılan incelemeler sonucunda, soruşturma
konusu olayla ilgili olarak ulaşılan tespitler özetle aşağıdaki şekildedir.
H.2.1. 3030 sayılı Büyükşehir Belediyelerinin Yönetimi Hakkında Kanun’un,
Büyükşehir ve İlçe Belediyelerinin Görevleri başlıklı 6-A maddesinin (d) bendinde
yeralan “Yolcu ve yük terminalleri, … yapmak, yaptırmak, işletmek veya
işlettirmek” şeklindeki ifadeden, otobüs terminali işletmeciliği yapmak veya
yaptırmanın büyükşehir ve ilçe belediyelerinin görevleri arasında sayıldığı
anlaşılmaktadır. 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu düzenlemelerine göre de
belediye sınırları içerisinde terminal kurmak ve işletmek yine Belediye’nin iznine
tabi bulunmaktadır. Karayolları Trafik Kanunu'na göre il ve ilçelerde kurulan trafik
komisyonları, il trafiğinin düzenlemesini yapmaktadırlar. İstanbul ilinde faaliyet
gösteren terminallerden Bayrampaşa Esenler Otogarı, Büyükşehir Belediyesi'ne
verilen görev çerçevesinde Uluslararası Anadolu ve Trakya Otobüsçüler Derneği
01-31/313-91
7
ile özel hukuka dayalı imzalanan 29.12.1987 tarihli Yap-İşlet-Devret sözleşmesi
uyarınca dernek üyeleri tarafından yaptırılmıştır. Terminalin işletilmesi hususunda
ise dernek statüsünün yeterli olmaması nedeniyle, anılan sözleşme hükümlerine
dayalı olarak İstanbul ticaret sicilinin 234366/181932 sıra numarasında kayıtlı
Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş. ünvanlı şirket kurulmuş bulunmaktadır.
Uluslararası Anadolu ve Trakya Otobüsçüler Derneği ile Büyük İstanbul Otobüs
İşletmeleri A.Ş. arasında 10.5.1994 tarihinde yapılan tahsis sözleşmesi uyarınca
şirket Bayrampaşa Esenler Otogarı'nın işletmeciliğini yapmaktadır. Bu işletmenin
çıkardığı Büyük İstanbul Otogarı İştirakçilik, Tahsis ve İşletme Yönetmeliği
hükümleri uyarınca da, terminalden otobüs kaldıran firmalar otogar dışından ilk
kalkış yapmayacakları taahhüdü altında bulunmaktadırlar.
H.2.2. İstanbul ili Anadolu yakasında faaliyet gösteren “Harem Otogarı”’nın
işletilmesi ise, Üsküdar Belediyesi ile otogarın kiracısı konumundaki Uluslararası
Anadolu ve Trakya Otobüsçüler Derneği arasında 28.1.1997 tarihinde yapılan
protokol uyarınca, Esenler otogarı ile paralellik arz etmektedir. Genellikle Esenler
otogarından ilk kalkış yapan otobüslere transit otogar olarak hizmet sunulmakta
olup, Harem otogarında protokol gereğince Esenler otogarı için belirlenen ücretin
%25’i oranında ücret alınmaktadır. Harem otogarı; İstanbul ili şehirlerarası otobüs
terminali işletmeciliği pazarında sadece birkaç ile gerçekleştirilen ilk kalkışlar
nedeniyle çok küçük bir pay almaktadır.
H.2.3. İstanbul İli İl Trafik Komisyonu Başkanlığı tarafından alınmış ve
yürürlükte olan kararlara göre, şehirlerarası yolcu taşımacılığı yapan otobüslerin ilk
kalkış ve son varış noktaları terminallerdir. Ancak, şehrin büyüklüğü ve
terminallere ulaşım güçlükleri nedeniyle, firmalar için bazı yolcu indirme-bindirme
(transfer) noktaları belirlenmiş ve bu noktaların gün içerisindeki kullanım zaman
dilimleri tespit edilmiştir. İl trafik düzenine yönelik olarak alınan bu kararlarda belirli
saatler içerisinde otobüslerin şehir içerisine girerek, belirlenen noktalarda yolcu
indirme-bindirme (transfer) yapmaları, yolcuların ulaşım kolaylığına yönelik bir
düzenleme niteliğindedir.
H.2.4. Varan ve Ulusoy firmaları Esenler otogarından kalkan otobüsleri
dışında kendi özel terminallerinden de otobüs kaldırmaktadırlar. İlgili pazarda
faaliyet gösteren diğer terminaller olan Varan ve Ulusoy firmalarının özel
terminalleri, ilgili ürün pazarında sadece kendi otobüslerine yönelik hizmet
sunmakta ve diğer firmalar için bir alternatif oluşturmamaktadır.
H.2.5. Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş. Yönetim Kurulu karar
defterinin ve şirket hesaplarının incelenmesi neticesinde, iddialar bölümünde de
zikredilen; 22.3.2000 tarih ve 2000/5 sayılı, 22.5.2000 tarih ve 2000/11 sayılı ve
30.5.2000 tarih ve 2000/12 sayılı kararların alındığı belirlenmiştir. Bu kararlar
sonucunda gerçekleşen uygulamalar özetle aşağıdaki şekilde oluşmuştur.
7.3.2000 tarih ve 2000/3 sayılı kararında kapı çıkış ücretlerini uzun
mesafede otobüsler için 8.000.000 TL ve kısa mesafede 4.000.000 TL olarak
01-31/313-91
8
belirlenmiş ve uygulanmakta iken, 22.3.2000 tarih ve 2000/5 sayılı kararda; 15
Mayıs 2000 tarihinden itibaren otogar kapı çıkış ücretinin 80.000.000 TL olarak
tespit edilmesi yeni kurulacak şirkete katılacak iştirakçilerden kapı çıkış ücretinin
%10 olarak alınması şeklinde düzenleme yapılmıştır. Anılan yönetim kurulu
kararına karşı şikayetçi teşebbüslerden Kamil KOÇ A.Ş. tarafından açılan
davada İstanbul 7. Asliye Ticaret Mahkemesi tarafından 12.5.2000 tarihli ve
2000/609 sayılı ihtiyati tedbir kararı verilmiş ve ilgili yönetim kurulu kararı bu
nedenle uygulamaya geçirilememiştir.
Alınan ihtiyati tedbir kararına karşın, 22.5.2000 tarih ve 2000/11 sayılı
yönetim kurulu toplantısında; kapı çıkış ücretlerinin 23.5.2000 günü saat 24.00’den
itibaren 10.000.000 TL’ye çıkarılmasına, ancak korsan olarak çalışan, belgeleri
sahte olan, fiyat istikrarı uygulamalarına uymayan, otogar işletme düzenine aykırı
hareket eden ve bu konularda alınan yönetim kurulu kararlarına riayet
etmeyenlerden yine 23.5.2000 günü saat 07.00’den itibaren cezalı olarak 50
50.000.000 TL alınmasına karar verilmiştir. Bu karar doğrultusunda 23.5.2000 ile
1.6.2000 tarihleri arasında otogardan çıkış yapan çeşitli şikayetçi firmalara ait 724
otobüsten normal tarifeden farklı olarak 50.000.000 TL ücret alınmıştır. Bu
uygulamaya İstanbul Valiliği ve Bayrampaşa Kaymakamlığı’nın girişimleri sonucu
son verildiği tespit edilmiştir.
Uygulamaya sonverilmesini müteakiben Büyük İstanbul Otobüs
İşletmeleri A.Ş. Yönetim Kurulu'nun 30.5.2000 tarih ve 2000/12 sayılı
toplantısında; 1.6.2000 tarihinden itibaren otogar hizmet bedeli ve otopark ücreti
olarak şehirlerarası otobüsler için kapı çıkış ücretlerinin 50.000.000 TL olarak
tespit edilmesi ve kapı çıkış ücretlerinin, Otobüs İşletmeciği Turizm Taşımacılık ve
Ticaret A.Ş. mensuplarına % 80 indirimle uygulanması şeklinde yeni bir karar
alındığı saptanmıştır. Bu karardaki hükümlerin kaldırılmasına yönelik olarak
soruşturma döneminde daha sonra gerçekleştirilen olağanüstü ve olağan
genel kurul toplantılarında herhangi bir işlem yapılmadığı tespit edilmiştir.
H.3. Hakim Durumun Saptanması ve Kötüye Kullanma Oluşturan Karar
ve Davranışlarının Değerlendirilmesi
Yapılan inceleme ve tespitler sonucu ulaşılan yasal ve sözleşmelere dayalı
hukuki çerçeve içerisinde Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş’nin İstanbul ili
şehirlerarası otobüs terminali işletmeciliği pazarında gerçek anlamda tek terminal
işletmecisi olduğu, İstanbul ilinde faaliyet gösteren Harem otogarı ve özel
terminallerin kendisine alternatif teşkil etmediği, ilgili ürün pazarında hukuki ve fiili
tekel benzeri niteliği ile hakim konumda bulunduğu sonucuna ulaşılmaktadır.
Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin rekabet hukuku bakımından hakim
durum kıstasları olan; rakiplerinden, müşterilerinden ve tüketicilerden bağımsız
hareket edebilmesi unsurları açısından değerlendirilmesinde; hukuki anlamda
faaliyet izni bulunan tek rakibi konumundaki Harem otogarına da fiyatları aynı
oranda yansıtıldığı için, rakiplerinden tamamen bağımsız davranma imkanı
bulunduğu anlaşılmaktadır. Şirketin terminal hizmetlerinin müşterisi konumundaki
01-31/313-91
9
otobüs firmaları ve otobüs sahiplerinden de bağımsız olarak fiyat belirleme yetkisi
bulunmaktadır. Hakim durumun tespitinde kullanılan niceliksel özellikler açısından
sözkonusu teşebbüsün konumunun değerlendirilmesinde, Büyük İstanbul Otobüs
İşletmeleri A.Ş.’nin pazar payının 1600/1700 günlük ilk kalkış rakamları oranına
göre %94 olduğu belirlenmektedir.
Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin bu kadar yüksek derecede pazar
payına sahip bulunmasına karşın, ilgili ürün pazarında sadece kendi firmalarının
otobüslerine hizmet veren özel terminaller ve Harem otogarından ilk kalkış
yapabilen otobüsler bulunması nedeniyle, yasal ve fiili tekel nitelendirilmesi
yapılamamaktadır. Buna karşılık rekabet hukukunda hakim konum
değerlendirmelerinde esas alınan niteliksel ve niceliksel özelliklerin olayda varit
olduğu, bu nedenle Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin ilgili ürün ve coğrafi
pazarda hakim konumda bulunduğu anlaşılmaktadır.
Hakim durumda bulunan teşebbüsün eşit durumdaki hizmet kullanıcılarına
farklı davranması ile ayrımcılık oluşabilmektedir. Rekabet hukukunda ayrımcılığın
ihlal teşkil etmesi için hakim durumda bulunan teşebbüsün alıcılarına farklı
davranmasının alıcılarını bir şekilde etkilemesi yeterlidir. Hakim durumda bulunan
teşebbüsün farklı şartlar ileri sürmüş olması yeterli olup, bu şartların uygulanması
ya da muhatap teşebbüslerin rekabet gücünde bir etki doğurmuş olması gerekli
görülmemektedir. Ayrımcılığın kabulü için hakim durumda bulunan teşebbüsün
alıcılarına farklı davranmasının, rekabetten başka herhangi bir saikle yapılmış
olmasının da önemi bulunmamaktadır. Fiyat ayrımcılığı, haklı bir neden olmaksızın
hakim durumda bulunan teşebbüsün eşit durumda bulunan alıcılarına, birbirini
ikame eden ilişkiler için farklı fiyatlar uygulaması olarak tanımlanabilmektedir. Fiyat
ayrımcılığından bahsedebilmek için ise eşit ilişkilere farklı fiyatların uygulanması
gerekmektedir.
Olayda da, aynı hizmeti alan ve eşit ilişkide bulunan firmalar arasında yeni
kurulacak dernek üyeliği ve şirkete ortaklık kıstas gösterilerek ayrımcı davranışta
bulunulduğu görülmektedir. İstanbul ilinde yetkili tek işletme konumundaki
teşebbüsten tüm firmaların hizmet alma zorunluluğu bulunmaktadır. Terminal
hizmetlerinden yararlanmak durumunda olan ve şehirlerarası sefer yapan her
otobüsün aynı ve eşit hak, edim ve yükümlülükleri bulunmaktadır. Hakim durumda
bulunan teşebbüsün eşit durumdaki hizmet kullanıcılarına farklı davranması ile
ayrımcılık oluşmaktadır. Buradaki farklı davranış, yönetim kurulu kararları ile çıkış
ücretinin olağanüstü farklı (5 misli yükseklikte) uygulanması suretiyle fiyat
ayrımcılığı şeklinde gerçekleşmiş bulunmaktadır.
Yönetim Kurulu kararlarıyla oluşan kötüye kullanma örneğinin bir diğer
görünümü de sözkonusu hizmetlerden doğrudan etkilenen pazar olan şehirlerarası
karayolu ile yolcu taşıma hizmetleri pazarında ortaya çıkmaktadır. İstanbul ilinde
terminal hizmeti alan ve ilk kalkış gerçekleştiren şehirler arası yolcu
taşımacılığında bulunan otobüslerin ödediği kapı çıkış ücreti, maliyetler arasında
yer alan bir ücret niteliğindedir. Bu maliyetin karayolu ile yolcu taşımacılığı
01-31/313-91
10
hizmetinin niteliği gereği eşit durumdaki otobüs firmalarına beş misli farklı
oranlarda yansıtılması, maliyetlerin farklı oluşmasına ve ayrımcı uygulamaya tabi
olmalarına neden olmaktadır. Bu şekilde rekabet şartlarının farklılaşması ile
karayolu ile yolcu taşımacılığı pazarında rekabet ihlali oluşmaktadır. Yönetim
kurulu kararları ile getirilen farklı uygulamalar, anılan şirkete katılmayacaklarını
beyan eden şikayetçiler ve diğer firmaların, katılımda bulunan ve şirket
kurulmasına öncülük eden yönetimdeki firmalarla rekabetini, maliyetlere yansıyan
farklılıklar nedeniyle doğrudan etkileyecek niteliktedir.
30.5.2000 tarih ve 2000/12 sayılı yönetim kurulu kararında getirilen,
yeni kurulan Otobüs İşletmeciliği Turizm Taşımacılık ve Ticaret A.Ş.’nin
yazılı başvurusu üzerine; yeni kurulan şirketin 5000 otobüslük kayıtlı filosu
olması ve otogara giriş yapmamaları halinde uğranılacak ticari zarar
dikkate alararak, anılan şirkete mensup otobüs filosu için % 80 indirim
yapılmasına dair hükümlerin incelenmesi neticesinde, objektif kıstaslara dayanan
bir indirim sisteminin bulunmadığı görülmektedir. Öncelikle kurulmakta olan şirket
gerçekten 5000 adetlik otobüs filosuna sahip bir şirket konumunda
bulunmamaktadır. Ortaklar içerisinde yer alan her firma ayrı tüzel kişilikleri ile
faaliyetlerini sürdürmektedirler. Yeni kurulacak bir şirkete ortaklık kıstası ile
getirilen indirim sistemi, objektif nitelik taşımayan ve tüm kullanıcılara aynı imkanı
vermeyen bir ayrımcı davranış niteliği arz etmektedir. Şirket ortağı olmayanların,
zorunlu olarak kullanmak durumunda oldukları terminal hizmetlerini farklı ücretlere
tabi tutmak ayrımcı uygulamanın en tipik örneğini oluşturmaktadır.
Konu ile ilgili Avrupa Birliği ve üye ülkeler uygulamalarında da benzer
hususların bu şekilde değerlendirildiği görülmektedir. AB komisyonu, 28.6.1995
tarihinde Brussels National Airport (Zaventem) aleyhine verdiği kararında
Zaventem’in havaalanı yer hizmeti ücretinde hava araçlarının bir aylık
hareketlerinin sayısına ve yük ağırlığına bağlı olarak uyguladığı indirim sisteminin
üç büyük havayolu şirketinin lehine olması ve büyük havayolu şirketlerini koruması
nedeniyle ayrımcı olduğunu ve bu ayrımcılığın da hakim durumun kötüye
kullanılmasını oluşturduğunu belirlemiştir. Aynı şekilde İngiliz rekabet hukuku
uygulamalarına konu olan terminal işletmeciliği kararında, karayolu ile yolcu
taşımacılığında terminal işleten teşebbüsün, karayolu ile yolcu taşımak isteyen
teşebbüse terminal hizmeti vermeyi red etmesi ayrımcı uygulama olarak
değerlendirilmiştir.
H.4. Soruşturma Sürecinde Getirilen Delil ve Savunmaların
Değerlendirilmesi
Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş. adına vekilleri tarafından soruşturma
aşamalarında sunulan yazılı ve sözlü savunmalarda getirilen esaslar ve bu
esasların değerlendirilmesi aşağıdaki başlıklar halinde özetlenebilmektedir.
Zaventem kararı, Official Journal of the EC, T.12.9.1995, L 216, s.8 vd., Southern Vectis Omnibuses, OFT
1988.
01-31/313-91
11
H.4.1. İstanbul ili terminal işletmeciliği pazarında hakim durumda
bulunulmadığı savunması:
İstanbul ili terminal işletmeciliği pazarında Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri
A.Ş.’nin hakim durumda bulunduğu hususunda yukarıda aktarılan saptamalar
çerçevesinde herhangi bir tereddüt bulunmamaktadır.
H.4.2. Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş. ile Uluslararası Anadolu ve
Trakya Otobüsçüleri Derneği Arasında organik bağ bulunduğu ve şikayetçilerle
rakip olunmadığı savunması:
Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin ortakları arasında yer alan
şikayetçi ve mağdurlar, şirket kontrolünde etkinliklerinin bulunmaması nedeniyle,
şirketin ortağı olarak kararlara etki etmekte sınırlı imkanlara sahip
bulunmaktadırlar. Adı geçenler ortak olarak genel kurul ve yönetim kurulu
kararlarının iptali hakkında hukuk yollarını ayrıca kullanmaktadırlar. Ancak onların
terminal işletmeciliği yapmak üzere kurulan şirketin ortağı olmaları şehirlerarası
karayoluyla yolcu taşıma pazarında ayrı ayrı ve bağımsız bir teşebbüs olarak
faaliyette bulunmalarını engellememektedir. Belirtilen firma ve otobüs sahipleri ayrı
ayrı birer teşebbüs niteliğindedirler. Ayrıca yapılan incelemeler sonucunda şirketin
bu kararlarının oluşumunda derneğin verdiği bir talimat veya yönlendirmenin
bulunmadığı saptanmıştır.
H.4.3. Alınan kararlarda “objektif haklılık ve orantılılık” bulunduğu
savunması:
Alınan kararlarda “objektif haklılık ve orantılılık” bulunduğu şeklindeki
savunmalarda bu durumun gerekçeleri; yeni kurulacak şirketin mesleki
dayanışmayı sağlayacak olması ve bu şirket üyelerine indirim sağlanması yoluyla
onların şirkete ortak olmaya zorlanmalarının doğru olduğu şeklinde
açıklanmaktadır. Bu savunmaların dayandığı husus, yeni kurulacak şirket ve
derneğe üyeliğin herkes için yararlı olacağı ve buna özendirmek için alınan
kararların gerekli olduğu düşüncesidir. Bir şirkete ortak olma veya derneğe üyelik
hakkında zorlayıcı unsur oluşturma kamu düzenine de aykırı olup, dernek ve şirket
üyeliğinin serbest olması ilkesini zedeleyeceği için, adli takibata da konu olabilecek
uygulamalardır. Aynı şekilde bu dernek üyeliği ve şirket ortaklığının getireceği ilk
fayda olarak terminal çıkış ücretlerinde ayrımcılık sağlanacağının bildirilmesi de
objektif unsur taşımak bir yana, aynı ve eşit hak sahipleri arasında farklılık yaratıcı,
şirkete ortak olan ve olmayan teşebbüsler arasındaki rekabet koşullarını bozucu
bir nitelik arz etmektedir. Öte yandan otogar işletme düzenine uymayan
firmalardan yüksek çıkış ücretinin alınmasının objektif unsur taşıdığı ve bunun aksi
halinde asıl rekabet ihlalinin oluşacağı savunulmuş ise de; işletme düzenine
uymama eylemi ile yüksek çıkış ücreti arasında bir ilişki kanıtlanamamıştır. Bu
nedenlerle savunmada getirilen objektif unsurların varlığı iddiasının kabulü olanaklı
görülmemektedir.
01-31/313-91
12
H.4.4. Hakim durumun kötüye kullanılması olarak nitelenen eylemlerden
fayda sağlanmadığı, dolayısıyla eylemin bu şekilde değerlendirilemeyeceği
savunması:
Hakim durumda olan teşebbüsün ayrımcı davranışta bulunması yeterli olup,
bu eylemin kendisine yarar sağlaması gerekmemektedir. Üstelik ayrımcı kararların
rekabeti sınırlayıcı nitelikte olduğu açıkça görülmektedir. 4054 sayılı Kanun’un 6.
maddesine göre, hakim durumdaki teşebbüsün bu hakim durumunu kötüye
kullanması için bir gerekçe aranmamaktadır. Bu itibarla, 6. madde bağlamında bir
ihlalin varlığının ispatı halinde teşebbüsün cezalandırılması bakımından, hakim
durumun kötüye kullanılma gerekçesinin tahlil ve tespiti zorunlu bir unsur olarak
görülmemektedir. İhlali oluşturan eylemin rekabet sınırlamasından başka bir saikle
yapılmış olmasının önemi bulunmamaktadır.
H.4.5. Pazarın önemli bölümünde rekabet etkilenmez (De Minimis)
savunması:
Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş. vekillerinin yazılı ve sözlü
savunmalarında, Avrupa Toplulukları rekabet hukuku uygulamalarında yer alan
“De Minimis” ve rekabetin hissedilir derecede bozulmaması değerlendirmelerine
atıf yaparak, soruşturma konusu eylemleri neticesinde pazarın önemli bir
bölümünde rekabetin ortadan kalkmayacağı iddia edilmektedir. Oysa inceleme
konusu durumda, “De Minimis” kuralının uygulanmasına imkanı bulunmamaktadır.
Çünkü, “de Minimis” kuralı, 4054 sayılı Kanun’a kaynaklık eden Roma
Antlaşması’nın 81/1. (eski 85/1) maddesi çerçevesinde, “üye devletler arasındaki
ticareti etkilemeyecek” ölçüdeki ihlal unsurlarını içeren anlaşmaları kapsamaktadır.
81. maddenin uygulanmasında, Avrupa Toplulukları Komisyonu’nun, Topluluk
çapındaki rekabet ihlalleriyle ilgilenmesi nedeniyle, söz konusu maddede de
öngörüldüğü gibi, üye ülkeler arasındaki ticaretin etkilenmesi ve rekabetin
“hissedilir seviyede” sınırlanması ölçüt olarak kullanılmıştır. Ülkemiz rekabet
mevzuatında halihazırda benzer bir düzenleme bulunmamaktadır. Ülkenin
herhangi bir parçasındaki rekabet ihlalinin diğer bölgeleri etkilememesi şeklinde bir
hissedilebilirlik savunmasının kabulü de mümkün değildir. Ayrıca, “de minimis”
kuralı olsaydı dahi, bu kuralın ancak Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4.
maddesi kapsamındaki ihlallere yönelik olarak uygulanabileceği görülmektedir.
Oysa, soruşturma konusu eylemler 4. madde değil, Kanun’un 6. maddesi
kapsamında değerlendirilmektedir. İlgili pazardaki hakim durumdaki bir
teşebbüsün kötüye kullanmacı davranışlarının sonucu olarak ortaya çıkan rekabet
ihlalinin pazardaki etkisinin düşük olduğu savunmasının kabulü mümkün değildir.
Alınan karardan hizmet kullanıcısı tüm teşebbüslerin etkilenmesi sözkonusu
olduğundan, ilgili pazarın tamamının etkilenmesi durumu ortaya çıkmaktadır.
Sonuç olarak, hakim durumun kötüye kullanılması davranışlarında “de minimis”
uygulaması imkanı bulunmamaktadır.
01-31/313-91
13
H.4.6. Kasıt unsuru bulunmadığı ve kararların uygulamasının olmadığı
savunmaları:
Kasıt unsurunun bulunmadığı, kararların bir kısmının uygulanmadığı ve
uygulanan kararlardaki miktarın da çok düşük olması nedenleriyle ceza
uygulanmaması gerektiği şeklindeki savunmaların da kabulü mümkün
bulunmamaktadır. Yukarıdaki inceleme ve tespitler kısmında da aktarıldığı üzere,
şirket yönetim kurulunca ilk alınan kararın mahkemeden alınan ihtiyati tedbirle
uygulanamaması karşısında ikinci bir kararla ayrımcı uygulamanın ceza
mahiyetinde olduğu iddiasıyla bir hafta sürdürüldüğü, bu karar hukuken
geçerliliğini sürdürürken genel kurulda onaylanmak üzere yeni bir karar alındığı ve
ayrımcı uygulamanın her an yapılabilmesine ilişkin hukuki zemin yaratılmaya
çalışıldığı görülmektedir. Savunmada öne sürülen ayrımcı kararların
uygulanmadığı ve uygulanan miktarların da çok az olduğu hususunun ise bu
kararların uygulanmamasının teşebbüsün kendi iradesi ile oluşmaması ve İstanbul
Valiliği ile Bayrampaşa Emniyet Müdürlüğü’nün girişimleri sonucu 1.6.2000
tarihinden itibaren durdurulmuş olması nedenleriyle kabulünün mümkün
olamayacağı değerlendirilmektedir. Soruşturmanın sonuçlandığı tarihe kadar da,
ayrımcı kararların yürürlükten kaldırıldığı ve kapı çıkış ücretlerinin tüm kullanıcılara
aynı şekilde uygulanacağına ilişkin bir karar alındığına yönelik bildirimde de
bulunulmamıştır. Ayrıca kararların alınış süreci; ayrımcı kapı çıkış ücretleri
uygulamasının, mahkemenin verdiği ihtiyati tedbir kararıyla durdurulmasına
rağmen farklı biçimlerde sürekli yenilendiğini ve uygulama tehdidini içerecek
şekilde yürürlükte tutulduğunu göstermektedir. Açıklanan nedenlerle bu
savunmanın da kabulü mümkün görülmemektedir.
I. GEREKÇE ve HUKUKİ DAYANAK
Yapılan değerlendirmeler sonucunda;
- Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin İstanbul ili şehirlerarası otobüs
terminali işletmeciliği pazarında hakim durumda bulunduğu,
-İstanbul ili şehirlerarası otobüs terminali işletmeciliği pazarında hakim
durumda bulunan Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin yönetim kurulu
tarafından alınan 22.3.2000 tarih ve 2000/5 sayılı, 22.5.2000 tarih ve 2000/11
sayılı, 30.5.2000 tarih ve 2000/12 sayılı kararların ve bu kararlarda getirilen
ayrımcı fiyatların 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6.
maddesinin ikinci fıkrasının, “Eşit durumdaki alıcılara aynı ve eşit hak, yükümlülük
ve edimler için farklı şartlar ileri sürerek, doğrudan veya dolaylı olarak ayrımcılık
yapılması” şeklindeki (b) bendine uygunluk gösterdiği,
01-31/313-91
14
- İstanbul ili şehirlerarası otobüs terminali işletmeciliği pazarında hakim
durumda bulunan Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin aldığı ayrımcı karar
ve uygulamalarla, bu hakim durumunu şehirlerarası karayoluyla yolcu taşımacılığı
pazarında kötüye kullandığı ve bu durumun 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’un 6. maddesinin ikinci fıkrasının “Belirli bir piyasadaki
hakimiyetin yaratmış olduğu finansal, teknolojik ve ticari avantajlardan
yararlanarak başka bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabet koşullarını bozmayı
amaçlayan eylemler” şeklindeki (d) bendine uygunluk gösterdiği,
- Belirtilen kötüye kullanma davranışlarını gösteren Büyük İstanbul Otobüs
İşletmeleri A.Ş.’nin 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6.
maddesinin birinci fıkrası hükmünü ihlal ettiği,
sonucuna ulaşılmakla, Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin 4054
sayılı Kanun’un 16. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca para cezası ile
cezalandırılması gerekmektedir.
J-SONUÇ
Dosya konusu iddia ile Kurum kayıtlarına 10.5.2000 ve 12.5.2000 tarihleri
arasında muhtelif sayılar ile giren 18 başvuru üzerine, Rekabet Kurulu'nun
3.8.2000 tarih ve 00-29/310-177 sayılı Kararı uyarınca hakkında soruşturma
yürütülen Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş. ile ilgili olarak, tarafların karşılıklı
iddia ve savunmaları, toplanan tüm bilgi ve belgeler ile soruşturma raporu ve sözlü
savunma toplantısındaki açıklamalar değerlendirilerek;
1. Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin İstanbul ili şehirlerarası otobüs
terminali işletmeciliği pazarında hakim durumda olduğuna ve kendisinden terminal 10
hizmetlerini almak zorunda bulunan taşıma şirketlerine uyguladığı kapı ücretleri
bakımından ayırım yapmak suretiyle, otobüs terminali işletmeciliği piyasasındaki
hakim durumunu şehirlerarası karayoluyla yolcu taşımacılığı pazarında kötüye
kullandığına; böylece 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6.
maddesini ihlal ettiğine OYBİRLİĞİ ile;
2. Bu nedenle, 4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca
Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin, 1999 yılı sonunda oluşan yıllık gayrisafi
gelirinin %3’ü oranında olmak üzere takdiren 158.801.537.384.- TL. para cezası ile
cezalandırılmasına OYÇOKLUĞU ile; 20
karar verilmiştir.
01-31/313-91
15
KARŞI OY GEREKÇESİ
Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin otobüs işletmeciliğindeki hakim
durmunu kötüye kullanarak 4054 sayılı Kanunu ihlâl ettiği iddiası üzerine açılan
soruşturma sonunda Rekabet Kurulu tarafından 06.07.2001 Tarih ve 01-31/313-91
sayılı kararının 2. maddesine katılmıyorum.
Verilen para cezasının miktarını belirleyen bu karar maddesi, 4054 sayılı
Kanunun “Para Cezaları” başlıklı 16. maddesinin 4. fıkrası”nda belirtilen unsurlar
dikkate alınmadan tespit edilmiştir.
Hernekadar 4054 sayılı Kanunun 6. maddesi ihlâl edilmiş ise de kasıt
unsuru bulunmamaktadır. Eylem rekabeti ihlâl kastı ile değil, yeni kurulmuş bir
şirkete üye temini maksadıyla düşünülmüştür.
Dolaylı olarak rekabet ihlali var ise de kasıt yoktur.
Ayrıca bu ihlâlin kısa sürmesi ve ihlâlden doğan zararın çok az olması gibi
unsurlar dikkate alındığında verilmiş bulunan cezanın daha az olması gerektiğini
düşünüyorum.
Bu sebeple Kurul kararına katılmıyorum.
Mustafa PARLAK
Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy