1 REKABET KURUMU
BU KARAR DANISTAY 13.DAIRESI’NCE IPTAL
EDILMISTIR. REKABET KURULU’NUN AYNI
KONUYA ILISKIN 24.11.2005 TARIH VE VE 05-
79/1082-309 NOLU KARARINA INTERNET
SAYFAMIZDAKI KARAR ARAMA BÖLÜMÜNDEN
ERİŞEBİLİRSİNİZ.
2 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D4/1/L.K.-01/2 (Ortak Girişim)
Karar Sayısı : 01-44/433-111
Karar Tarihi : 18.9.2001
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Dr. Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, A.Ersan GÖKMEN,
R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER, Mustafa PARLAK,
Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL
B- RAPORTÖRLER : Lerzan KAYIHAN, Mehmet ÖZDEN, Uygar GAZİOĞLU
C- BİLDİRİMDE BULUNAN: - Boyner Holding A.Ş.
Vekili Prof. Dr. Arif ESİN
Akaretler Sıraevleri S. Seba Cad. No:67 80680
Beşiktaş/İSTANBUL
- Fiba Holding A.Ş.
Vekili Ferhan Olcayto ONUR
Büyükdere cad. No:129 Mecidiyeköy/İSTANBUL
D- TARAFLAR: - Benkar Tüketici Finansmanı A.Ş.
Eski Büyükdere Cad. Noramin İş Merkezi Kat:B-3
86700 Maslak/İstanbul
- Fiba Bank A.Ş.
Ebulula Cad. Maya Meridyen İş Merkezi Akatlar/İstanbul
E- DOSYA KONUSU: Tüketici finansmanı ve bankacılık hizmetleri alanında,
Boyner Holding A.Ş’ye (Boyner Holding) bağlı Benkar Tüketici Finansmanı ve
Kart Hizmetleri A.Ş. (Benkar) ile Fiba Holding A.Ş. (Fiba Holding)’ye bağlı Fiba
Bank A.Ş. (Fiba Bank) arasında akdedilen Ortaklık Sözleşmesi uyarınca,
- Boyner Holding tarafından bir tüketici finansmanı şirketi olan
Benkar’ın hisselerinin %99,99’unun; Advantage marka ve logosu ile diğer belirli
marka ve logoların ve ayrıca Advantage kart veri tabanının Fiba Holding
tarafından hisseleri kontrol edilen Fiba Bank’a devredilmesi ve
- Fiba Bank hisselerinin %50’sine tekabül eden hisselerin Fiba Holding
tarafından Boyner Holding’e devri
ile meydana gelen bir ortak girişim oluşturulması sonucunu doğuracak
işlemlere izin verilmesi talebi.
F- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 13.7.2001 tarih, 3027 sayı ile giren
bildirim üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 7. maddesi ile
1997/1 sayılı Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar
Hakkında Tebliğ’in ilgili hükümleri uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen
13.9.2001 tarih, D4/1/L.K.-01/2 sayılı Ortak Girişim Ön İnceleme Raporu 14.9.2001
3 REKABET KURUMU
tarih, REK.0.08.00.00/64 sayılı Başkanlık önergesi ile 01-44 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
G- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: - Daha önce Rekabet Kurulu tarafından, Benkar’ın
mağaza taksit ve indirim kartı hizmetlerine ilişkin olarak ilgili taraflar ile imzaladığı
üye işyeri ve “Advantage Card” sözleşmesine verilen 28.4.1999 tarih ve 99-21/177-
96 sayılı menfi tespit belgesi verilmesi kararının, söz konusu sözleşmelere menfi
tespit belgesinin verildiği dönemdeki piyasa şartlarının tamamen değiştiği ve menfi
tespit tanınan “karşılıklı münhasırlık” sisteminin Benkar’ın tek taraflı bir
uygulamasına dönüştüğü, ayrıca mevcut durumda sözleşmenin içerdiği münhasırlık
hükmünün piyasaya girişi zorlaştırıcı etki yarattığı kanaatına varılarak, 4054 sayılı
Kanun’un “Muafiyet ve Menfi Tespit Kararlarının Geri Alınması” başlığını taşıyan 13.
maddesinin “kararın alınmasına esas teşkil eden herhangi bir olayda değişiklik
olması” şeklindeki (a) bendine dayanarak geri alınması gerektiği,
- Boyner Holding’e bağlı Benkar ile Fiba Holding'e bağlı Fiba Bank arasında, tüketici
finansmanı ve bankacılık hizmetleri alanında bir ortak girişim oluşturulması
sonucunu doğuracak işlemlerin, tarafların ilgili pazardaki toplam ciroları ve pazar
payları yönüyle 1997/1 sayılı Tebliğ kapsamında izne tabi bir ortak girişim işlemi
olduğu,
- Anılan menfi tespit kararının geri alınmasını takiben, piyasa giriş engellerinin
ortadan kalktığı bir ortamda, Kanun’un 7. maddesi anlamında bir hakim durumun
güçlendirilmesine yönelik olarak rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu
doğurmayacak olan söz konusu ortak girişim oluşturulmasına sebep olan işlemlere
izin verilebileceği,
- Bununla beraber piyasanın hassasiyeti de gözönüne alındığında, menfi tespitin
geri alınması kararının Benkar’a tebliğini takiben Kurul’un uygun göreceği bir süre
içerisinde, Advantage Card sözleşmelerinde bulunan ve üye teşebbüslerin üzerine
aynı anda rakip kart hizmetlerinden yararlanma yasağı getiren, buna karşılık Benkar
tarafından da sisteme üye teşebbüslere rakip konumundaki diğer teşebbüslerle
anlaşma yapmamayı öngören “karşılıklı münhasırlık” hükümlerinin kaldırıldığı
hususunda, Kurumumuza bildirimde bulunulmasının yerinde olacağı, aksi takdirde
4054 sayılı Kanun’un 40. maddesi çerçevesinde soruşturma açılması gerektiği,
- Ayrıca ilgili ürün pazarında faliyetleri devam eden tüm teşebbüslerin, işyerlerinin
(mağazaların), “taksitli alışveriş imkanı sunan kartları” pazarlayan farklı teşebbüsler
arasından istedikleri sayıda teşebbüsle özgürce anlaşabilmelerini sağlamaya yönelik
olarak düzenleme yapmaları gerektiği, bu bakımdan bilgilendirilmelerinin yerinde
olacağı düşünülmektedir.
H- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
1. İlgili Pazar
Ürün Pazarı: Ülkemizde, tüketici veri tabanı ile üye işyeri sistemine sahip
teşebbüsler, tüketicilere dağıttıkları kartlar aracılığıyla, bu kartların geçerli olduğu iş
yerlerinde taksitli olarak mal ya da hizmet sunabilmektedir. Taksitli alışveriş imkanı
sağlayan benzer hizmetler, bazı bankalar tarafından piyasaya sunulan kartlar
aracılığıyla da sürdürülmektedir. Pazarda bu hizmeti ikame ettiği düşünülebilecek
4 REKABET KURUMU
visa ve master kartlar mevcut olmakla birlikte, bu kartların tüketiciye sunduğu
hizmetler farklılık taşımaktadır. Şöyle ki, maksimum bir aylık vade süresi içerisinde
ve tek seferde ödeme imkanı sağlayan visa ve master kartların, tüketici gözünde, 2-
12 aya varan vade farksız eşit taksitlerle ödeme imkanı sağlayan taksitli alışveriş
kartlarını ikame etmesi söz konusu değildir.
Bu çerçevede, anılan alışveriş kartlarının konusunu oluşturduğu ilgili ürün
pazarı; kredi kartlarına kıyasla kullanım alanı çok daha dar ve sadece belirli
mağazalarda veya mağazalar zincirinde geçerli olan, bankalar ya da tüketici
finansmanı şirketleri tarafından pazarlanan “ileriki bir tarihte ödeme imkanı ya da
taksitle alışveriş olanağı sağlayan ve belirli işyerlerinde geçerli olan tüketici
finansmanına yönelik kart sistemleri” ya da kısaca “taksitli alışveriş imkanı sağlayan
kartlar pazarı” olarak tespit edilmiştir.
Coğrafi Pazar: Taksitli alışveriş imkanı sağlayan söz konusu ürünün etkili olduğu
coğrafi pazar, ilgili ürünün ülkemiz gereksinimlerinden ortaya çıkmış olması, sadece
Türkiye sınırları dahilinde kullanılması ve uluslararası bir niteliğe sahip olmaması
dikkate alınarak, Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak belirlenmiştir.
2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
2.1. 1997/1 Sayılı Tebliğ Açısından Ortak Girişim İşlemine İlişkin Değerlendirme
İşlem, tüketici finansmanı ve bankacılık hizmetleri alanında, Boyner Holding
A.Ş’ye bağlı Benkar Tüketici Finansmanı ve Kart Hizmetleri A.Ş. ile Fiba Holding
A.Ş.’ye bağlı Fiba Bank A.Ş. arasında akdedilen Ortaklık Sözleşmesi uyarınca,
- Boyner Holding tarafından bir tüketici finansmanı şirketi olan Benkar’ın
hisselerinin %99,99’unun; Advantage marka ve logosu ile diğer belirli marka ve
logoların ve ayrıca Advantage kart veri tabanının Fiba Holding tarafından hisseleri
kontrol edilen Fibank’a devredilmesi ve
- Fiba Bank hisselerinin %50’sine tekabül eden hisselerin Fiba Holding
tarafından Boyner Holding’e devri
ile meydana gelen bir ortak girişim oluşturulmasıdır.
4054 sayılı Kanun’un “Birleşme ve Devralma” başlıklı 7. maddesine
dayanılarak çıkarılan 1997/1 sayılı “Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken
Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ”in “Birleşme ve Devralma Sayılan Haller”
başlıklı 2. maddesinin (c) bendine göre ortak girişim; “amaçlarını gerçekleştirmek
üzere işgücü ve malvarlığına sahip olacak şekilde bağımsız iktisadi bir varlık olarak
ortaya çıkan ve taraflar arasındaki veya taraflarla ortak girişim arasındaki rekabeti
sınırlayıcı amacı veya etkisi olmayan" oluşumlardır.
Bir ortak girişim anlaşmasının 1997/1 sayılı Tebliğ’in 2. maddesi (c) bendi
kapsamında yoğunlaşma doğurucu bir işlem oluşturması için bu ortak girişimin
bağımsız bir iktisadi varlık olarak ortaya çıkması, taraflar arasındaki veya taraflarla
ortak girişim arasındaki rekabeti sınırlayıcı amacı veya etkisi olmaması ve ortaklaşa
kontrol ediliyor olması gerekmektedir.
5 REKABET KURUMU
a- Ortak kontrol
1997/1 sayılı Tebliğ'in ilgili hükmünde, ortak girişimin bağımsız bir iktisadi
varlık olarak ortaya çıkması ve rekabetçi davranışların koordinasyonuna yol
açmaması şeklinde ifade bulmuş unsurların ardında, ortak girişimin öncelikle ana
teşebbüslerin ortak kontrolünde olan özerk bir yönetim anlayışına ve karar
mekanizmasına sahip olması bulunmaktadır.
Ortak kontrol kısaca, iki ya da daha fazla teşebbüsün bir diğer teşebbüsün
karar alma mekanizmasında belirleyici etkiye sahip olması olarak tanımlanabilir.
Ortak kontrol, veto haklarının kullanılması, oylamalarda ortak hareket edilmesi ya da
fiili kontrole sahip olunması gibi çeşitli yollarla sağlanabilir. Belirleyici etki, ana
teşebbüslerin ortak girişimin stratejik ya da ticari faaliyetlerini ilgilendiren kararlarını
veto etme hakkıdır. Ayrıca ortak kontrolün belirleyici etkiyi doğurması için uzun süreli
olması gerekmektedir.
Öte yandan, tarafların akdettikleri “Ortaklık Sözleşmesi”nin, ortaklık
prensipleri başlıklı 8. maddesinde, ana teşebbüslere, ortak girişim üzerinde eşit oy
hakkı tanınmakta ve böylece karar alma organı olan yönetim kurulunun temsilinde
eşitlik öngörülmektedir.
b. Ortak Girişimin Bağımsız Bir İktisadi Varlık Olma Ölçütü
Bir ortak girişimin faaliyetlerini sürekli şekilde yürütebilmesi, diğer bir
anlatımla “bağımsız bir iktisadi varlık” gibi davranabilmesi, temelde söz konusu ortak
girişimin, günlük işlerini yürüten ve faaliyetlerinin devamı için yeterli mali kaynakların
yanısıra personel, finansman ve varlıkları da içeren diğer kaynaklara ulaşımını
sağlayan bağımsız bir yönetim kadrosunun varlığına bağlıdır.
Söz konusu işlemler ile taraflar kendilerine ait mali kaynakları, gayrimaddi
mülkiyet hakları ve insan kaynakları ile ana teşebbüsler tarafından yönetilen ve
fonksiyonel bakımdan bağımsız nitelik arzeden bir teşebbüsün (Fiba Bank) çatısı
altında birleşme amacı taşımaktadır. Dolayısıyla bu işlemlerde bağımsızlık kriteri
sağlanmaktadır.
c- Ortak Girişimin Uzun Süreli Olarak Kurulma Ölçütü
Bir ortak girişim uzun süreli faaliyette bulunma niyeti ile kurulmalıdır. Söz
konusu süre kalıcı yapısal bir değişikliği öngörecek kadar uzun olmalıdır. Bu ölçüt
değerlendirilirken sadece anlaşmanın süresine değil, ana teşebbüslerin
yatırımlarının ortak girişimin varlığını ve bağımsızlığını destekleyici nitelikte ve
miktarda olup olmadığına da dikkat edilmektedir. Ayrıca bağımsız bir teşebbüs gibi
davranabilme, anılan teşebbüsün uzun süre için kurulmuş olmasını da içerir.
İncelemeye konu işlemler uzun süreli olarak tasarlanmış bir oluşumdur.
Esasen bildirime konu işlemler sonucu, “Advantage” sistemine sahip olan Benkar bir
banka çatısı altına girerek daha sağlam mali kaynaklar ile tüketici finansmanı
sağlamayı hedeflemektedir. Fiba Bank ise anılan işlemler ile in-store bankacılık, veri
tabanı bankacılığı gibi yeni bireysel hizmet formatlarına işlerlik kazandırmak
suretiyle bankacılık faaliyetlerini sürdürürken tüketici finansmanı işlemlerini de
gerçekleştirmeyi hedeflemektedir. Söz konusu işlemler ile -özellikle bankacılık
6 REKABET KURUMU
sektörünün yapısı dikkate alındığında- piyasalarda uzun süre faaliyette bulunmanın
amaçlandığı anlaşılmaktadır.
d- Rekabetçi Davranışların Koordinasyonu:
Bu ölçütün değerlendirilmesinde belirleyici faktör, ortak girişimi oluşturan
taraflar arasındaki veya taraflar ile ortak girişim arasındaki davranışların, rekabeti
sınırlayıcı amacı ya da etkisi olup olmadığı hususudur.
Ana teşebbüslerden sadece birisinin ortak girişimin faaliyetlerini sürdürdüğü
ilgili ürün pazarında yer alması durumunda taraflar arasında rekabeti engelleyen bir
işbirliği gerçekleşmeyecektir. Bu nedenle, taraflardan sadece bir tanesi tam olarak
ilgili pazarda veya komşu pazarlarda yer alsa bile bu durum taraflar arasında
koordinasyon doğurucu nitelikte bir uygulama olarak kabul edilmeyecektir. Buna
göre, Fiba Bank ortak girişimi ile Fiba Bank’ın ortak kontrolüne sahip taraflardan
Fiba Grubu’nun, yavru şirketi Finansbank aracılığıyla aynı pazarda faaliyette
bulunacak olması, anılan işlemlerin yoğunlaşma doğurucu olma özelliğini bozmayan
bir unsurdur.
2.2. İncelemeye Konu Ortak Girişim İşleminin 1997/1 Sayılı Tebliğ Kapsamında
İzne Tabi Bir İşlem Olup Olmadığına Dair Değerlendirme
1997/1 sayılı Tebliğ’in 4. maddesine göre, birleşme ve devralmayı
gerçekleştiren teşebbüslerin, ülkenin tamamında veya bir bölümünde ilgili ürün
piyasasındaki toplam pazar paylarının %25'i aşması halinde veya bu oranı aşmasa
bile toplam cirolarının 25.000.000.000.000 Türk Lirası'nı aşması halinde Rekabet
Kurulu'ndan izin alınması zorunludur. Ayrıca bu maddenin (c) bendi, pazar payı ve
cironun hesaplanması sırasında anılan işlemlere konu tarafların, doğrudan ya da
dolaylı sermayesinin veya ticari malvarlığının ya da oy haklarının yarısından
fazlasını kullanma yetkisine sahip oldukları teşebbüslerin de ilgili ürün pazarındaki
pazar payları ya da cirolarının hesaba katılacağını belirtmektedir.
Taraflardan Benkar’ın 2000 yılı toplam cirosu ………………………… TL., ilgili
pazardaki payı ise ……’tür. Yalnızca bu bilgiler dikkate alındığında dahi, bildirim
konusu işlemlerin hem pazar payı hem de ciro bakımından 1997/1 sayılı Tebliğ’de
belirtilen eşikleri aştığından, izne tabi olduğu anlaşılmaktadır.
2.3. İncelemeye Konu Ortak Girişim İşleminin 4054 Sayılı Kanun’un 7. Maddesi
Kapsamında Değerlendirmesi
Kanun’un 7. maddesinde, “hakim durum yaratmaya veya hakim durumlarını
daha da güçlendirmeye yönelik olarak ülkenin bütünü ya da bir kısmında herhangi
bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu”
doğuracak birleşme ve devralmalar hukuka aykırı bulunarak yasaklanmıştır. Kısaca,
bu maddeyle rekabeti önemli ölçüde azaltacak şekilde hakim durum yaratan ya da
var olan bir hakim durumu güçlendiren yoğunlaşmalar yasaklanmaktadır.
Pazarın Yapısı
Anılan işlemler sonucunda ilgili pazarda bir hakim durum yaratılarak ya da
varolan hakim durum güçlendirilerek rekabetin önemli ölçüde azaltılıp
azaltılmadığının tespiti bakımından, öncellikle pazar yapısına ilişkin değerlendirme
yapılmıştır.
7 REKABET KURUMU
Bir sisteme üye birbirinden farklı ve çok sayıda işyerinde geçerli olan taksitli
alışveriş imkanı sağlayan kartlar pazarı yaklaşık üç yıldır faaliyet gösterilen (Bu
pazarın alt pazarı sayılabilecek tek bir mağazada geçerli olan, bir mağazanın
kendisinin çıkardığı ya da bir banka ile anlaşarak çıkardığı “mağaza kartları pazarı”
ise ülkemizde daha eski yıllara dayanan bir uygulamadır.) bir pazardır.
2.3.1. Pazar Payları
Pazar payı hakim durumun tespitinde tek başına yeterli olmamakla birlikte,
diğer faktörlere göre her zaman önceliklidir. Çok yüksek pazar payları ise, hakim
durumun varlığına önemli bir delil oluştururlar.
Uzun bir süre boyunca sabit bir şekilde seyreden pazar payları, genelde bir
pazarda faaliyet gösteren firmaların, o pazarda sahip oldukları pazar gücünün bir
ifadesidir. Dolayısıyla uzun bir süre yüksek pazar payını koruyabilmiş olan
teşebbüsün hakim durumda olduğu kabul edilebilir.
Yüksek pazar paylarının, hakim durumun varlığına işaret edebilecek şekilde
seyretmesi gereken zamanın uzunluğu bir pazardan diğerine değişen bir nitelik
göstermektedir. Burada pazara giriş engelleri önemli rol oynamaktadır. Gelişme
sürecinin başlangıcında olan ve giriş engellerinin düşük olduğu bir piyasadaki
mevcut yüksek pazar payları, hakim durumun varlığına ilişkin yeterli kanıt teşkil
etmeyecektir.
Bir teşebbüsün pazar payının, en yakın rakiplerinin pazar payı ile
karşılaştırılması sonucu ortaya çıkacak tablo da hakim durum tespitinde rol
oynayabilmektedir. Hakim durumda olduğu iddia edilen firmanın pazar payı, yakın
rakiplerinden açık farkla fazla ise, bu durum hakim duruma işaret eden önemli
faktörlerden biri olarak değerlendirilebilir.
Anılan işlemler bakımından pazar paylarının hesaplanmasında üye işyeri
sayısı, kart hamili sayısı ve ilgili pazarda yer alan teşebbüslerin işlem hacimleri
kriterlerinden yararlanılabilir.
Pazar payı hesaplanmasında üye işyeri sayısına göre bulunan veriler, anılan
kartların ne ölçüde kullanıldığını göstermede yeterli olmayabilir; çünkü bu veriler üye
işyerleri arasındaki büyüklüklük ve özellik bakımından farklılıkları göz ardı
etmektedir. Kart hamili sayısına göre hesaplanan pazar payları ise piyasadaki taksitli
alışveriş imkanı sağlayan pek çok kartın aynı zamanda kredi kartı özelliği taşıması
nedeniyle (visa ve master kart olarak) sağlıklı veriler değildir. Dolayısıyla işlem
hacmine göre tespit edilen pazar paylarının, taksitli alışveriş kartlarının pazardaki
gerçek büyüklerini yansıtmaları bakımından diğer verilere kıyasla daha sağlıklı
veriler olduğu düşünülmektedir. Çünkü işlem hacmine göre hesaplanan pazar
payları, ilgili pazarda anılan kartların tam olarak ne kadar kullanıldığını
göstermektedir.
Bu çerçevede, ortak girişim oluşturulması işlemlerine taraf teşebbüslerden
Fiba Holding, anılan işlemler öncesinde ilgili ürün piyasasında, %100 sermayesi
kendisine ait olan Finansbank aracılığıyla Galaxy Card (pazar payı %…) ile hizmet
sunmaktadır. Anılan işlemler sonrası ise portföyüne Fiba Bank çatısı altında,
%50’sini kontrolü altında bulunduracağı pazarda %…… paya sahip Advantage
Card’ı da dahil etmiş olacaktır.
8 REKABET KURUMU
2.3.2. Giriş Engelleri
Herhangi bir teşebbüsün bir pazarda pazar gücüne dayanarak rekabetçi
olmayan davranışlarda bulunabilmesi, potansiyel rekabet ile de yakından ilgilidir.
Diğer bir anlatımla rakip teşebbüslerin pazara giriş imkanlarıyla da orantılıdır.
Dolayısıyla hakim durum ya da varolan hakim durumun güçlenip güçlenmediğinin
tespitinde bir pazara girişte karşılaşılan zorlukların düzeyi ve çeşidi de önem
kazanmaktadır.
İlgili pazarda, Benkar’ın mevcut durumda Advantage sistemine üye
kuruluşlarla yaptığı anlaşmalarda bir çeşit “münhasırlık” uyguladığı anlaşılmaktadır.
Bu konuyla ilgili olarak Kurulumuzun 31.8.2000 tarih ve 24156 sayılı Resmi
Gazete’de yayımlanmış Menfi Tespit Belgesi verilmesi kararı bulunmaktadır. Anılan
karara konu şartlarda o tarihten bu yana değişiklik olmuştur.
Aşağıda detaylı şekilde yer verildiği üzere, Benkar’ın menfi tespit talebinde
bulunduğu münhasırlık sistemi “karşılıklılık” esasına dayanmaktadır. Ancak Benkar,
Advantage sistemini şartlar uygun olduğu sürece “tek taraflı” uygulamayı tercih
ederek aynı sektörde yeralan ve birbirlerine rakip olan teşebbüsleri sistemine dahil
etmektedir. Benkar, Advantage sistemi ile bir yandan sistemine dahil ettiği
markaların satıldığı mağazalara diğer taksitli alışveriş kartlarının girmesini
engellemekte, diğer yandan aynı sektörde bulunan birbirlerine rakip teşebbüsleri
sistemine dahil etmeye çalışmaktadır. Bu durum özellikle küçük ve orta boy
mağazalar bakımından yaptırım halini almakta ve bu mağazaları Advantage
sistemine bağlı kılmaktadır.
Bu noktada, Advantage Card sistemi bakımından da etkili olan “şebeke
dışsallıklarından” da kısaca bahsetmekte yarar bulunmaktadır.
Bir ürünün kullanıcı sayısı arttıkça, o ürünün tüketenlere sağladığı faydada bir
artış görülüyorsa, anılan ürüne ait bir şebekenin varlığından söz edilebilir ve bu
şebekeye olan yeni katılımın şebekenin diğer üyelerine sağladığı harici fayda
“şebeke dışsallığı” olarak nitelendirilir.
Taksitli alışveriş kartı sistemleri, sistem sahibi firma, kart hamili tüketiciler,
sisteme üye mağazalar olmak üzere üç temel tarafı bulunan ve çalışma prensipleri
itibarıyla klasik kredi kartı sistemlerine büyük ölçüde benzerlik gösteren sistemlerdir.
İncelemeye konu ilgili ürün pazarında, kart hamili tüketiciler ve sisteme üye
mağazaların oluşturduğu bir şebeke yer almaktadır.
Bu pazarın yapısı gereği taksitli alışveriş kartı sistemlerinin etkinliği, sisteme
dahil olan tüketicilerin sayısına ve mağaza bazındaki yaygınlığına bağlıdır. Kart
hamili tüketici açısından kullanmakta olduğu taksitli alışveriş kartının piyasadaki
yaygınlığı büyük önem taşır; çünkü her tüketici sahip olduğu alışveriş kartını
mümkün olduğunca fazla mağazada kullanabilmek ister. Benzer şekilde her mağaza
sahibi de mümkün olduğunca fazla tüketici tarafından kullanılan alışveriş kartının
sistemine dahil olmak ister. Bu anlamda taksitli alışveriş kartı sahibi olmak isteyen
bir tüketicinin en geniş mağaza ağına sahip kartı seçmesi; aynı şekilde taksitli
alışveriş sistemine dahil olmak isteyen bir mağazanın da, piyasadaki en geniş kart
hamili tabanına sahip taksitli alışveriş kartını tercih etmesi rasyonel olacaktır.
9 REKABET KURUMU
Söz konusu şebeke dışsallığı taksitli alışveriş kartı sistemine üye mağaza
sayısının artmasına, müşterilerin söz konusu karta yönelmelerine ve sonuç olarak
kart hamili sayısının artmasına sebep olmakta; artan kart hamili sayısı ise sisteme
yeni girecek mağazaların söz konusu taksitli alışveriş kartına yönelmelerini
sağlamaktadır.
Yukarıda açıklanan sistemin taksitli alışveriş kartları pazarında faaliyet
gösteren bütün teşebbüsler açısından geçerli olduğu ve hepsinin aynı döngü
sayesinde yaygınlığını arttırabileceği düşünülebilir. Ancak aşağıda açıklanan
nedenlerden dolayı incelenen pazarda söz konusu durumun farklı olduğu
gözlemlenmiştir.
Benkar Türkiye’de tekstil ve konfeksiyon ürünleri ile aksesuarlarının üretimi,
ithalatı ve mağazacılık sistemleri ile perakende ticareti ve ihracatı konusunda
tecrübeli bir kuruluştur. Firma bu piyasaya ilk olarak kendi iktisadi bütünlüğü
içerisinde bulunan mağazalarda kullanılan “mağaza kartları” (Çarşı Mağazaları Kartı,
Beymen Kart…) aracılığıyla giriş yapmıştır. Benkar “web” (şebeke, ağ) olarak
adlandırdığı sistemine dahil ettiği üye mağazalarla yaptığı sözleşmelerde yeralan
“münhasırlık” hükmü doğrultusunda “web” sistemine dahil olan bir mağazanın başka
alışveriş kartlarının sistemlerine dahil olmasını engellemekte; ayrıca “web” sistemine
girmek isteyen mağazaların farklı sistemlerin üyesi mağazalar olmaları durumunda
da bu üyeliklerin sona erdirilmesi istenilmektedir. Buna göre, taksitli alışveriş kartı
sistemlerinden birine dahil olmak isteyen mağazalar, Advantage Card ile diğer
taksitli alışveriş kartları arasında bir seçim yapmak zorunda bırakılmışlardır. Böyle
bir durumda doğal olarak Türkiye’deki en geniş üye mağaza ağı ve yüksek bir kart
hamili sayısıyla Advantage Card, belirtilen mağazaların öncelikli tercihi olmaktadır.
Piyasanın ilklerinden olmanın yanısıra piyasayı iyi tanımanın getirdiği avantaj ve
uyguladığı münhasırlık sistemi sayesinde Benkar, ilgili pazardaki şebeke
dışsallıklarından önemli ölçüde yararlanmaktadır.
Bu etkinin gücünü önemli ölçüde artıran ve piyasaya ciddi bir giriş engeline
dönüşmesini sağlayan temel faktör “münhasırlık” sistemidir. Söz konusu pazarda
münhasırlık sisteminin kalkması durumunda da şebeke etkisi teorik olarak var
olacaktır ancak mağazalar ve tüketiciler açısından yeni bir kart sisteminin üyesi
olmanın önemli bir maliyeti bulunmayacağından, söz konusu etki önemini yitirecek,
piyasaya giriş engeli oluşturma özelliğini kaybedecektir.
Bu noktada, yukarıda ifade edilmeye çalışılan pazar payları, giriş engelleri ve
şebeke dışsallıklarının bir sonucu olarak meydana gelen pazar koşulları
çerçevesinde taksitle alışveriş imkanı sağlayan kartlar pazarı olarak tanımlanan ilgili
ürün pazarında Benkar hakim durumdadır ve bu durumu yaratan şartların temelini
“münhasırlık” sistemi oluşturmaktadır.
Yukarıda da belirtildiği üzere bu piyasaya yeni girişler olmakla birlikte bu
durum potansiyel olarak pazarın rekabetçi bir yapıda olduğuna bir delil teşkil
etmemektedir. Çünkü belli bir süre sonra münhasırlık sistemin bir sonucu olarak,
şebeke dışsallıklarının da etkisiyle, pazarda en güçlü rakip konumundaki Advantage
Card karşısında, pazarda yeni giriş yapacak teşebbüsler bakımından kendi ağlarına
dahil olacak mağaza ya da mağazalar zincirlerinin bulunması zorlaşacaktır.
10 REKABET KURUMU
Bu durum ise piyasaya yeni giriş yapacak teşebbüslerin, sistemlerine
katacakları üye bulabilme alternatiflerini daraltıcı ve pazarın mevcut durumundan
kaynaklanan yapısal giriş engellerini arttırıcı rol oynamaktadır. Piyasada etkin
rekabetin sağlanması ve geliştirilmesi bakımından, öncelikle aşağıda detaylı olarak
incelenen menfi tespit kararına konu “münhasırlık” sistemi kaldırılmalıdır.
Buna göre mağazaların, “taksitli alışveriş imkanı sunan kartları” pazarlayan
farklı teşebbüsler arasından istedikleri sayıda teşebbüsle özgürce anlaşma
yapmaları söz konusu giriş engelinin ortadan kaldırılması ile mümkün olup, bu
durumda sektörde yer alan teşebbüslerin çekinceleri de ortadan kalkacaktır. Sonuç
olarak uyguladığı münhasırlık sistemi ile halihazırda hakim durumda bulunan
Benkar’ın tarafı bulunduğu ortak girişim oluşturulmasına neden olan işlemler, piyasa
giriş engelinin kaldırıldığının tevsikini takiben, 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi
kapsamında hakim durumun güçlendirilmesine yol açmayacaktır.
2.4. Rekabet Kurulu’nun 28.4.1999 Tarih Ve 99-21/177-96 Sayılı Menfi Tespit
Kararına İlişkin Değerlendirme
Anılan kararın konusunu Benkar’ın mağaza taksit ve indirim kartı
hizmetlerinde taraflar ile imzaladığı üye işyeri ve Advantage Card sözleşmesine
menfi tespit belgesi verilmesi talebi oluşturmaktadır. Yapılan değerlendirmeler
sonucunda, bu sisteme Kanun’un 8. maddesine dayanılarak “Menfi Tespit Belgesi”
verilmiştir. Başvuru konusuna ilişkin “gerekçeli karar” 31.8.2000 tarih ve 24156 sayılı
Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.
Öte yandan, Rekabet Kurulu’nun söz konusu kararı incelendiğinde, anılan
menfi tespitin tanındığı zamandaki söz konusu şartların günümüz koşullarından ve
uygulamalarından farklılık arz ettiği görülmektedir;
1. Anılan menfi tespit 20 tane teşebbüsle yapılan anlaşmaya tanınmıştır.
2. Bu teşebbüslerin yaklaşık yarısı Boyner grubuna aittir.
3. Anlaşma şartları arasında taraflar bakımından “karşılıklı münhasırlık” hükümleri
geçerli olduğu için, Advantage Card sistemine dahil olan teşebbüsler aynı anda rakip
kart hizmetlerinden yararlanamayacağı gibi sistemde yer alan mağazalara rakip olan
teşebbüslerin de Advantage Card sistemine girmesi söz konusu değildir. Ancak
günümüzde Advantage Card’a üye kuruluşlar incelendiğinde pek çok sektörde
birbirlerine rakip teşebbüslerin de bu sisteme dahil olduğu anlaşılmaktadır. Sistem
daha çok Benkar’ın gücü yettiği ölçüde uyguladığı tek taraflı bir münhasırlık halini
almıştır.
4. Menfi tespitin incelendiği dönemde, yukarıda üçüncü maddede aktarılan husus
dolayısı ile “taksitli alışveriş kartı pazarına” rakiplerin girmesini engelleyen bir durum
söz konusu olmadığından, rakip kart hizmetleri sunan teşebbüslerin değinilen dönem
koşulları içerisinde sürekli olarak üye yapabilecekleri mağazalar bulmalarını
zorlaştırıcı giriş engelleriyle karşılaşmaları da mümkün değildir.
5. Ayrıca dosya üzerinde yapılan incelemelerden anlaşmaya menfi tespit
verilmesindeki en önemli etken, o dönemde uygulanan Advantage Card sisteminin
piyasayı potansiyel rakiplere kapatması ya da mevcutları piyasa dışına çıkarması
olasılığının olmaması tespitidir. Bu tespitin yanısıra yine o dönemde, Advantage
11 REKABET KURUMU
Card anlaşmasının ilgili ürün pazarının çok küçük bir kısmını kapsıyor olması ve
içerdiği hükümlerin rekabeti önemli düzeyde etkilemeyecek olması hususları da, söz
konusu anlaşma bakımından 4054 sayılı Kanun’un ihlaline yol açmadığı
değerlendirmesinde etkili olmuştur.
Yukarıdaki yer verilen hususlar ışığında menfi tespit kararına konu koşulların
aradan geçen süre zarfında tamamen ortadan kalktığı ve söz konusu sistemin
mevcut durumda rakiplerin dışlanması veya pazarın kapatılması etkisini doğuracak
şekilde uygulandığı anlaşılmaktadır.
Bu durum, Benkar’ın ilgili ürün pazarına yeni girecek teşebbüsler üzerinde
caydırıcı bir etki yaratmasına sebep olmaktadır. Ayrıca söz konusu münhasırlık
uygulamasının devamı 4054 sayılı Kanun’un hakim durumun kötüye kullanılmasını
düzenleyen 6. maddesinin “…ticari faaliyet alanına başka bir teşebbüsün girmesine
doğrudan veya dolaylı olarak engel olunması ya da rakiplerin faaliyetlerinin
zorlaştırılmasını amaçlayan engeller” şeklinde ifade edilen (a) bendine uygunluk
gösterecektir.
Benkar’ın uygulamaları yukarıda detaylı olarak yer verilen münhasırlık
sisteminin içerdiği şebeke dışsallıkları nedeniyle de, ilgili pazarda rakip teşebbüsler
bakımından dışlayıcı bir etkiye neden olmaktadır.
Öte yandan yukarıda bahsedilen ve piyasaya giriş engeli oluşturduğu
düşünülen münhasırlık sisteminin, hakim durumun bulunmadığı bir ortamda dahi
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesine de aykırılık teşkil ettiği; ilgili ürün pazarının
özellikleri de gözönüne bulundurulduğunda ise bu sisteme muafiyet verilmesinin
yerinde olmayacağı kanaatine varılmıştır. Bilindiği üzere, bir anlaşmaya Kanun’un 5.
maddesi çerçevesinde muafiyet verilebilmesi için,
- malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve
iyileşmelerin sağlanması ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması,
- tüketicinin bundan yarar sağlaması,
- ilgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması,
- rekabetin ilk iki amacın elde edilmesi bakımından zorunlu olandan fazla
sınırlanmaması gerekmektedir.
Ancak söz konusu uygulama bu şartları taşımamaktadır.
Rekabet Kurulu’nun 28.4.1999 tarih ve 99-21/177-96 sayılı kararı ile “Menfi
Tespit Belgesi” verilen “karşılıklı münhasırlık” sisteminin içerinde bulunduğu piyasa
şartları tamamen değişmiş ve sistem Benkar’ın tek taraflı uyguladığı ve dolayısıyla
ilgili ürün pazarında hakim duruma gelmesine yardımcı bir hal almıştır. Dolayısıyla
anılan menfi tespit kararının 4054 sayılı Kanun’un “Muafiyet ve Menfi Tespit
Kararlarının Geri Alınması” başlığını taşıyan 13. maddesinin “kararın alınmasına
esas teşkil eden herhangi bir olayda değişiklik olması” şeklinde düzenlenen (a)
bendi gereğince geri alınmasının yanısıra, söz konusu Kurul kararının Benkar’a
tebliğini takiben uygun görülecek bir süre içerisinde münhasırlık uygulamasının
kaldırılması ve bu durumu Kurumumuza bildirmesi gerekmektedir.
12 REKABET KURUMU
Ayrıca değinilen sistemin, işyerlerinin (mağazaların) “taksitli alışveriş imkanı
sunan kartları” pazarlayan farklı teşebbüsler arasından istedikleri sayıda teşebbüsle
özgürce anlaşma yapmalarını sağlamaya yönelik olarak düzenlenmesi ve bu konuda
ilgili pazarda faaliyet gösteren diğer teşebbüslerin de bilgilendirilmesi bir
zorunluluktur.
Bu şartlarda, ilgili pazarda anılan işlemler öncesi taraflarından birisi hakim
durumda bulunan ortak girişim oluşturulması sonucunu doğuracak işlemlere, piyasa
giriş engelinin kaldırılması halinde 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi kapsamında bir
hakim durumunun güçlendirilmesi söz konusu olmayacağından izin verilebilecektir.
İ- SONUÇ
Yukarıda yer verilen tespit ve değerlendirmelerin ışığında;
1- Daha önce Rekabet Kurulu tarafından, Benkar Tüketici Finansmanı ve Kart
Hizmetleri A.Ş.’nin mağaza taksit ve indirim kartı hizmetlerinde taraflar ile imzaladığı
üye işyeri ve “Advantage Card” sözleşmesine verilen 28.4.1999 tarih ve 99-21/177-
96 sayılı menfi tespit kararının; söz konusu sözleşmelere menfi tespit belgesinin
verildiği dönemdeki piyasa şartlarının tamamen değiştiği ve menfi tespit tanınan
“karşılıklı münhasırlık” sisteminin Benkar’ın tek taraflı bir uygulamasına dönüştüğü,
ayrıca mevcut durumda sözleşmenin içerdiği münhasırlık hükmünün piyasaya girişi
zorlaştırıcı etki yarattığı kanaatına varıldığından, 4054 sayılı Kanun’un “Muafiyet ve
Menfi Tespit Kararlarının Geri Alınması” başlığını taşıyan 13. maddesinin “kararın
alınmasına esas teşkil eden herhangi bir olayda değişiklik olması” şeklindeki (a)
bendine dayanarak geri alınmasına OYÇOKLUĞUYLA;
2- Bildirim konusu işlemlerin, tarafların ilgili pazardaki toplam ciroları ve pazar
payları yönüyle 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesine dayanılarak çıkarılan 1997/1
sayılı “Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar
Hakkında Tebliğ” kapsamında izne tabi bir ortak girişim işlemi olduğuna OYBİRLİĞİ
ile;
3- Tüketici finansmanı ve bankacılık hizmetleri alanında, Boyner Holding A.Ş’ye
bağlı Benkar Tüketici Finansmanı ve Kart Hizmetleri A.Ş. ile Fiba Holding A.Ş.’ye
bağlı Fiba Bank A.Ş. arasında akdedilen Ortaklık Sözleşmesi uyarınca,
- Boyner Holding tarafından bir tüketici finansmanı şirketi olan Benkar’ın
hisselerinin %99,99’unun; Advantage marka ve logosu ile diğer belirli marka ve
logoların ve ayrıca Advantage kart veri tabanının Fiba Holding tarafından hisseleri
kontrol edilen Fiba Bank’a devredilmesi ve
- Fiba Bank hisselerinin %50’sine tekabül eden hisselerin Fiba Holding
tarafından Boyner Holding’e devri
ile meydana gelen bir ortak girişim oluşturulması sonucunu doğuracak işlemlerin,
Kanun’un 7. maddesi anlamında hakim durumun güçlendirilmesine yönelik olarak
rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu doğurmayacağı tespiti ile söz konusu
ortak girişim sonucunu doğuran işlemlere izin verilmesine OYBİRLİĞİ ile,
13 REKABET KURUMU
4- Ortak girişim sonucunu doğuracak işlemlere ilişkin “Ortaklık Sözleşmesi”nin 8.9.
maddesinde yer alan “… özellikle işbu sözleşme tarihi itibarı ve işbu sözleşme
süresince Advantage ve Galaxy Card programlarındaki üye işyerlerine yönelik
pazarlama yapmayacaklarını, bu tür geçişlerin olması halinde birbirlerinden izin
almayı kabul ederler…” ifadesinin, ilgili maddede yer verilen hükümler arasından
kaldırılması gerektiğine OYBİRLİĞİ ile;
5-a) Bu kararda öngörülen değişikliklerin yerine getirilmesi için Rekabet Kurulu
kararının Benkar’a tebliği tarihinden itibaren 60 gün süre verilmesine ve öngörülen
düzeltmelerin yapıldığına dair belgelerin bu süre içerisinde Kurum’a sunulmasına;
b) Aksi takdirde, 4054 sayılı Kanun’un 56. maddesi uyarınca sözleşmelerin geçersiz
olacağının, Kurulumuzca öngörülen düzeltmeler yapılmadan uygulamaya devam
edilmesi halinde haklarında soruşturma açılacağının ve aynı Kanun’un 16. ve 17.
maddeleri uyarınca işlem yapılacağının ilgili taraflara bildirilmesine;
OYBİRLİĞİ ile;
6- İlgili ürün pazarında taksitli alışveriş olanağı sunan kartları pazarlayan diğer
teşebbüslerin, Kurulumuzca alınan bu kararın kendilerine gönderilmesi yoluyla,
işyerlerine (mağazalara) kart hizmeti sunan farklı teşebbüsler arasından
istedikleri sayıda teşebbüs ile serbestçe anlaşma yapabilmeleri olanağının
sağlanması gerektiği yönünde bilgilendirilmelerine OYBİRLİĞİ ile; karar verilmiştir.
14 REKABET KURUMU
KARŞI OY GEREKÇESİ
Boyner Holding A.Ş.’ne bağlı Benkar Tüketici Finansmanı ve Kart Hizmetleri
A.Ş. ile Fiba Holding A.Ş.’ne bağlı Fiba Bank A.Ş. arasında tüketici finansmanı ve
bankacılık hizmetleri alanında kurulacak ortak girişime izin veren 18.09.2001 tarih ve
01-44/433-111 sayılı Rekabet Kurulu kararının 1. maddesinde, Benkar A.Ş.’nin
mağaza taksit ve indirim kartı hizmetleri ile ilgili olarak yaptığı üye işyeri ve
advantage card sözleşmesine daha önce verilmiş bulunan menfi tespit kararının geri
alınmasına karar verilmiş ise de; inceleme konusu ortak girişime izin verme işlemi
sırasında 4054 sayılı Yasa’nın 13. maddesi uyarınca ayrı bir incelemeyi gerektiren
ve ortak girişim izni ile doğrudan ilgisi bulunmayan ve kabul şekline göre ancak ortak
girişim işleminin gerçekleşmesinden sonra tartışılabilecek olan menfi tespit kararının
geri alınması işlemine ayrıca karar verilmesi gerektiği düşüncesiyle kararın bu
kısmına katılmıyoruz.
R. Müfit SONBAY Kubilay ATASAYAR
Kurul Üyesi Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy