Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D1/E.C.G.-01/7 (Menfi Tespit/Önaraştırma)
Karar Sayısı : 01-56/555-131
Karar Tarihi : 20.11.2001
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Dr. Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM,
A.Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR,
Murat GENCER, Mustafa PARLAK
B- RAPORTÖRLER: Cengiz SOYSAL, Haluk ARI, Salim AYDEMİR
C- ŞİKAYET EDEN : - Resen
D- TARAFLAR : -Castrol Madeni Yağlar Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Nispetiye Cad. Akmerkez B Blok Kat:4 80600- İstanbul
-Borusan Otomotiv İthalat ve Dağıtım A.Ş.
Üniversite Mah. Firuzköy Yolu No:21 Avcılar -İstanbul
E- DOSYA KONUSU: Castrol Madeni Yağlar Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Castrol)
ile Borusan Otomotiv İthalat ve Dağıtım A.Ş. (Borusan Otomotiv) arasında
akdedilen, Borusan Otomotiv'in mevcut ve kurulacak yetkili servis ve
bayilerine ihtiyaçları olan yağlar ve sair ürünleri Castrol'den karşılamalarını
tavsiye etmesi ve Borusan Otomotiv'in halihazırda işlettiği ve işleteceği
bayi ve servislerin (merkez servis) bu konudaki ihtiyaçlarını Castrol'den
karşılamalarını düzenleyen anlaşmaya menfi tespit belgesi verilmesi talebi;
grup muafiyeti açısından anlaşmanın uygulanmasına ilişkin olarak ilgili
sektörde inceleme yapılması.
F- İDDİALARIN ÖZETİ: Castrol ile Borusan Otomotiv arasında akdedilen
anlaşmanın yetkili servisler için getirilen çerçeve hükümlerinin, teşebbüslerin
biraraya gelerek belirli bir teşebbüs grubu için Castrol ürünlerinin alım şartlarının
tespit edilmesine yol açabilceği, bu nedenle uygulama hakkında bilgi sahibi
olabilmek ve ilgili sektörde "grup muafiyeti" değerlendirmesi yapabilmek amacıyla
yerinde inceleme yapılması gerektiği belirtilmektedir.
G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 6.7.2001 ve 2917 sayı, 27.7.2001
tarih ve 3189 sayı ile giren başvuru üzerine hazırlanan 21.9.2001 tarih,
D1/1/E.C.G.-01/7 sayılı Menfi Tespit/Muafiyet Ön İnceleme Raporu, 2.10.2001
01-56/555-131
2
tarih, 01-46 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’un 4. maddesinin ihlaline ilişkin bir soruşturma
açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun'un 40/1.
maddesi uyarınca 2.10.2001 tarih, 01-46/472-M sayı ile önaraştırma yapılmasına
karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca düzenlenen 13.11.2001 tarih, D1/2/C.S.-01/4 sayılı
Önaraştırma Raporu 16.11.2001 tarih, REK.0.05.00.00/113 sayılı Başkanlık
önergesi ile 20.11.2001 tarih ve 01-56 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek
karara bağlanmıştır.
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; otomotiv madeni yağları
pazarının yapı itibarıyla grup muafiyeti tebliğleri kapsamı dışına alınmasını
gerektirecek herhangi bir durumun söz konusu olmadığı, ayrıca Castrol Madeni
Yağlar Sanayi Ticaret A.Ş. ve Borusan Otomotiv İthalat ve Dağıtım A.Ş. arasında
akdedilmiş olan anlaşmaya Kanun'un 5. maddesi uyarınca bireysel muafiyet
verilebileceği ifade edilmektedir.
I- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. Ürün Pazarı
Madeni yağ üretimi, baz yağı ile katkı maddesinin harmanlama tesisinde
karıştırılması suretiyle gerçekleştirilmektedir. Sentetik yağlayıcılar, petrol esaslı
olmayan, kimyasal sentez yöntemiyle elde edilen baz maddelere özel performans
için gerekli katkı maddeleri ilave edilerek üretilmektedir. Ham petrolün
rafinasyonu sonucu elde edilen mineral esaslı madeni yağlar kullanım
amaçlarına göre çeşitli katkı maddeleriyle belirli sıcaklıklarda fiziksel olarak
karıştırılmaktadır.
Madeni yağlar kullanım yerleri ve tüketici grupları bakımından otomotiv madeni
yağları, endüstri madeni yağları, denizcilikte kullanılan madeni yağlar (gemi
yağları) ve havacılıkta kullanılan madeni yağlar (uçak yağları) olarak dört ana
gruba ayrılmaktadır. Talep bakımından bu yağların birbiriyle ikamesi olmamasına
rağmen, üretim süreci bütün madeni yağ türleri için aynıdır. Dolayısıyla bu
madeni yağ türlerinin kendi içinde ve birbirleri arasında arz ikamesi oldukça
yüksektir.
Bununla birlikte, gemi ve uçak madeni yağları gerek pazarlanması, gerekse
istenilen spefikasyonlar bakımından diğer yağlara göre oldukça farklılık
göstermektedir. Ayrıca bu yağların kullanıldığı vasıtaların uluslararası
taşımacılıkta yer alması, madeni yağın etkin pazarlanması açısından uluslararası
bir pazarlama organizasyonunu gerekli kılması nedeniyle denizcilik ve havacılık
madeni yağlarının ayrı pazarlar olduğu kanaatine varılmıştır.
01-56/555-131
3
Otomotiv madeni yağları ile endüstri madeni yağları ise, gerek üretim gerekse
Türkiye’deki mevcut pazarlama teknikleri dikkate alındığında oldukça benzer
özellikler göstermektedir. Ancak otomotiv madeni yağ talebinin, satış yeri, marka
gücü ve fiyat/kalite gibi faktörlerden daha çok etkilendiği; akaryakıt istasyonları,
yetkili ve özel otomobil servisleri, yıkama yağlama noktaları gibi satış noktalarının
otomotiv madeni yağlarına münhasır olduğu; otomotiv sektöründeki gelişmeler
nedeniyle bu sektörde kullanılan madeni yağların endüstride kullanılanlara göre
daha hızlı bir gelişme gösterdiği ve özel spesifikasyonlarının bulunduğu dikkate
alındığında, otomotiv madeni yağları ile endüstri madeni yağların farklı ürün
pazarları olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Otomotiv madeni yağları, yüksek derecedeki arz ikamesi ve pazarlama
koşullarının aynı olması nedeniyle tek bir ürün pazarı olarak tanımlanmış, alt
pazarlara ayrılmamıştır.
Yukarıda yer verilen açıklamalar çerçevesinde, önaraştırmanın ve muafiyet/menfi
tespit başvurusunun konusu da dikkate alınarak, ilgili ürün pazarı, "Otomotiv
Madeni Yağları" olarak belirlenmiştir.
I.1.2. Coğrafi Pazar
Otomotiv madeni yağlarının rekabet koşullarının ülke genelinde homojen olması
dolayısıyla ilgili coğrafi pazar Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak tespit edilmiştir.
I.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Anılan anlaşmaya ilişkin menfi tespit belgesi verilmesi talebi üzerine hazırlanan
rapor, 2.10.2001 tarih ve 01-46 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek, madeni
yağ sektöründe yer alan dikey anlaşmaların pazarın rekabet yapısına etkisinin
belirlenmesi, mevcut grup muafiyeti tebliğlerinin ilgili sektörde uygulanabilirliğinin
değerlendirilmesi ve bu değerlendirme ışığında, Borusan Otomotiv ile Castrol
arasında akdedilen anlaşmaya ilişkin menfi tespit incelemesinin yapılması
amacıyla önaraştırma açılmasına karar verilmiştir.
Dosya mevcudu bilgilerden önaraştırma çerçevesinde, BP Petrolleri A.Ş.- Castrol
Madeni Yağlar San. ve Tic. A.Ş., Elf-Selyak A.Ş., Mobil Oil Türk A.Ş., The Shell
Company of Turkey Limited, Rom Pazarlama İç ve Dış Tic. A.Ş., Petrol Ofisi
A.Ş., Penzzoil, Borusan Otomotiv İthalat ve Dağıtım A.Ş., Kosifler Oto Servis ve
Ticaret A.Ş. ve TMT Otomotiv Servis ve Tic. Ltd. Şti. ile görüşüldüğü
anlaşılmıştır.
01-56/555-131
4
I.2.1. Madeni Yağ Sektörü ve Grup Muafiyeti Tebliğlerine İlişkin
Değerlendirme
4054 sayılı Kanun’un 5. maddesine dayanılarak çıkarılmış olan 1997/4 sayılı
“Tek Elden Satın Alma Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği” aracılığıyla,
belirli dikey anlaşmalar, bu Tebliğ’de düzenlenen koşullara uygun olmak
kaydıyla, Kanun’un 4. maddesindeki yasaklamadan grup olarak muaf
tutulmaktadır.
Ancak belirli bir pazarda birbirine benzer nitelikteki dikey anlaşmaların, pazarın
tamamı üzerinde rekabeti kısıtlayıcı etkilerinin, ekonomik gelişmeye ve tüketici
yararına getireceği katkıları aştığı durumların tespit edilmesi halinde, bu dikey
anlaşmaların grup muafiyeti tebliği kapsamından çıkarılarak, bireysel muafiyet
kapsamında değerlendirilmesi gerekecektir. Bu çerçevede, grup muafiyetinin geri
alınmasına ilişkin söz konusu Tebliğ'in 6. maddesi düzenlenmiştir:
"Kurul, bu Tebliğ ile muafiyet sağlanmış bir anlaşmanın, Kanun’un 5.
maddesinde düzenlenen koşullarla bağdaşmaz etkilere sahip olduğunu tesbit
ederse ve özellikle aşağıda belirtilen hallerde, Kanun’un 13. maddesine
dayanarak, bu Tebliğ’in sağladığı muafiyeti geri alabilir.
a) Anlaşma konusu mallar, ülkenin önemli bir bölümünde, aynı mallarla veya
kullanıcı açısından nitelikleri fiyatı ve kullanım amacı bakımından eş sayılan
mallarla etkin rekabet halinde değilse,
b) Diğer sağlayıcıların ülkenin önemli bir bölümünde dağıtımın farklı aşamalarına
girişleri önemli ölçüde zorlaştırılmışsa,
c) Sağlayıcının, kabul edilebilir haklı bir nedeni olmaksızın, anlaşma konusu
malları uygun koşullarla başka yerden elde edemeyen yeniden satıcı gruplarına
mal vermeyi doğrudan veya dolaylı olarak reddetmesi."
Önaraştırmaya konu olan otomotiv madeni yağ pazarı incelendiğinde, sağlayıcı
konumunda bulunan madeni yağ üreticisi şirketlerin satışlarının büyük bölümünü
(yaklaşık %60-70) toptancılar aracılığıyla gerçekleştirdiği görülmektedir. Bu
toptancılar değişik markaların alım satımını yapmakta olup, herhangi bir
münhasır kısıtlamaya maruz değildirler. Toptancıların satışları dışında madeni
yağ firmaları, akaryakıt istasyonları ve marketler gibi perakende satış yerleri ile
otomotiv yetkili servisleri, yağlama-yıkama servisleri ve özel servisler aracılığıyla
nihai tüketiciye ulaşmakta, bazı şirketlere ve kamu kurumlarına ise doğrudan
satışlar yapmaktadırlar. Toplam otomotiv madeni yağları satışı içinde münhasır
anlaşmalar yoluyla yapılan satışların oranının oldukça düşük kaldığı ve piyasada
faaliyet gösteren firmalar açısından bu oranın Castrol'de %….., BP'de %…..,
Shell'de %…., Elf Selyak'da %…… ve Mobil'de %….. olduğu tespit edilmiştir. Bu
nedenle, istasyonlar ve servislerde yoğun olarak görülen münhasırlık içeren
01-56/555-131
5
anlaşmalar yoluyla yapılan satışların toplam satışlar içindeki payının pazara girişi
engelleyecek düzeyde olmadığı kanaatine varılmıştır.
Ayrıca dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, otomobil yetkili servisleri ile yapılan
anlaşmalarda ilk dolum yağını sağlayan madeni yağ üreticisi/dağıtıcısının
diğerlerine göre daha avantajlı görünmesine rağmen, yetkili servislerle yapılan
anlaşmaların rekabet koşulları içinde ve karşılıklı pazarlık sonucu
gerçekleştirildiği anlaşılmıştır.
Yetkili servislere madeni yağ firmaları tarafından yapılan yatırımlar, pazarın bu
bölümünde rekabetin yoğunluğuna ilişkin önemli bir göstergedir. Otomotiv
üreticileri ile madeni yağ firmaları arasında gerek ilk dolum anlaşmalarından,
gerekse dünya çapındaki işbirliği anlaşmalarından kaynaklanan birlikteliklerin,
madeni yağ firmalarıyla yetkili servisler arasındaki münhasır anlaşmalara dayalı
ticari ilişkiler açısından rekabeti ortadan kaldırmadığı görülmektedir. Ayrıca her
otomotiv firmasının yetkili servislerinin değişik yağ firmaları ile anlaşma yapmış
olmaları ve tüketicilerin yetkili servisler dışında akaryakıt istasyonları, yağlama-
yıkamacı servisleri, marketler gibi değişik alternatif kaynaklarının bulunması da
rekabetin varlığının birer göstergesidir.
Bu değerlendirmeler ışığında, otomotiv madeni yağları pazarının sahip olduğu
rekabetçi yapının, sektör açısından grup muafiyetinin geri alınmasını gerekli
kılacak bir duruma neden olmadığı kanaatine varılmıştır.
I.2.2. Borusan Otomotiv ve Castrol Arasındaki Anlaşmaya İlişkin Menfi
Tespit/Muafiyet Değerlendirmesi
Başvuru konusu anlaşmanın tanımlar bölümünde; Borusan Otomotiv tarafından
halihazırda işletilen Borusan Oto Servis ve Ticaret A.Ş. veya işletilecek olan bayi
ve servisler, “merkez servis”; Borusan Otomotiv’in yetkisini haiz olan ve araçlara
bakım onarım hizmeti veren servis noktaları ise “yetkili servis” olarak
tanımlanmıştır. Merkez servisin Borusan Otomotiv tarafından işletildiği,
dolayısıyla Borusan Otomotiv ile merkez servis arasında bir ekonomik birlik
olduğu, yetkili servislerin ise Borusan Otomotiv’den ekonomik anlamda bağımsız
kaldıkları anlaşılmaktadır. Bu nedenle, Borusan Otomotiv ile merkez servis
birlikte tek bir teşebbüs, Castrol ve yetkili servisler de ayrı ve bağımsız
teşebbüsler olarak ele alınmıştır.
Söz konusu anlaşmada Borusan Otomotiv merkez servislerinde münhasıran
Castrol ürünlerinin satışına ilişkin hükümlere yer verilmesinin yanısıra, Borusan
Otomotiv’in mevcut ve kurulacak olan yetkili servis ve bayilere Castrol ürünlerini
tavsiye edeceği (Madde 1) ve yetkili servislerin Borusan Otomotiv’in tavsiyesine
uyması durumunda yetkili servislerle Castrol arasında “Madeni Yağ Bayilik
Sözleşmeleri” akdedileceği de (2 ve 15. maddeler) ifade edilmektedir.
01-56/555-131
6
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, Castrol ürünlerinin tavsiye edilmesinde
amacın, araç bakım ve onarımında araç ömrü için büyük önem arz eden ve belirli
teknik standart ve spesifikasyonları sağlaması gereken madeni yağların
kullanılması gerekliliğini vurgulamak olduğu, bu tavsiyenin uygulamada
zorlamaya dönüştüğüne ilişkin bir tespite ulaşılamadığı, söz konusu anlaşmanın,
yetkili servislerin anlaşma yapma ve sağlayıcı seçme özgürlüğünü kısıtlamadığı,
çerçeve niteliğinde hükümler içerdiği, bu nedenle anılan anlaşmaya, 4054 sayılı
Kanun'un 4, 6 ve 7. maddelerine aykırı olmamasından dolayı menfi tespit belgesi
verilmesinde bir sakınca bulunmadığı kanaatine varılmıştır. Ancak, anılan
anlaşma maddeleri çerçevesinde gerek merkez servislerle gerekse yetkili
servislerle yapılacak olan ve "tek elden satın alma" niteliğinde bulunan söz
konusu sözleşmelerin ayrıca incelenmesi gerekmektedir.
J- SONUÇ
Yukarıda yer verilen tespit ve değerlendirmeler ışığında;
- Castrol Madeni Yağlar Sanayi Ticaret A.Ş. ve Borusan Otomotiv İthalat ve
Dağıtım A.Ş. arasında akdedilmiş olan anlaşma doğrultusunda yapılacak olan
tek elden satın alma niteliğindeki sözleşmelerin ayrıca inceleneceğine,
başvuru konusu anlaşmanın çerçeve niteliğinde olması nedeniyle Kanun'un 8.
maddesi uyarınca talep edilen menfi tespit belgesinin verilmesine
OY ÇOKLUĞU ile karar verilmiştir.
01-56/555-131
7
Rekabet Kurulu’nun 20.11.2001 Gün ve 01-56/555-131 Sayılı Karar’ına
KARŞI OY GEREKÇESİ
Borusan Otomotiv İthalat ve Dağıtım A.Ş. ile Castrol Madeni Yağlar
Sanayi Ticaret A.Ş. arasında 24.5.2001’de imzalanan İnceleme konusu anlaşma,
esas itibarıyla Castrol’ün ürettiği madeni yağlardan Borusan otomotiv Merkez
Servis’inin ihtiyaç duyacağı miktarların tedariki şartlarını düzenlemek amacıyla
imzalanmış bir Tek Elden Satın Alma anlaşması niteliğindedir ve Rekabet
Kurulu’nun 1997/4 sayılı tebliği çerçevesinde incelenmesi gerekir. Bunun dışında
Yetkili Servis’lerin, Merkez Servis tarafından kendilerine yapılacak tevsiye
doğrultusunda Castrol’ün bayii olmak üzere ayrı Tek Elden Satın Alma
anlaşmaları imzalamaları Borusan-Castrol anlaşmasında öngörülmüş olup,
sözkonusu anlaşmada Yetkili Servis’leri bağlayacak hiçbir hüküm
bulunmamaktadır. Bu bakımdan sözkonusu anlaşmanın bir çerçeve anlaşma
olduğu da ileri sürülemez. Dolayısıyla Kurul’un sözkonusu anlaşmanın bir Tek
Elden Satın Alma anlaşması olduğunu ve 1997/4 sayılı tebliğle getirilen grup
muafiyetinden yararlandığını tespit etmesi gerekirdi.
Bu düşüncelerle, Rekabet Kurulu’nun başlıkta anılan Karar’ına katılma
olanağı bulamadım.
Murat GENCER
Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy