Rekabet Kurumu - Karar Sayı 02-07/57-26

BU KARAR DANISTAY 13.DAIRESI’NCE IPTAL
EDILMISTIR. REKABET KURULU’NUN AYNI
KONUYA ILISKIN 05.01.2006/26.07.2007 TARIHLİ
VE 06-02/45-7 07-62/738-266 NOLU KARARLARINA
INTERNET SAYFAMIZDAKI KARAR ARAMA
BÖLÜMÜNDEN ERİŞEBİLİRSİNİZ.




















02-07/57-26
2


Rekabet Kurumu Başkanlığından,



REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı : D1/2/M.A.K.-00/3 (D1/1/Ç.D.-00/2) (Soruşturma)
Karar Sayısı : 02-07/57-26
Karar Tarihi : 8.2.2002
Dosyanın Konusu : Gübre Üreticileri Derneği, Toros Gübre ve Kimya
Endüstrisi A.Ş., Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş., Ege Gübre Sanayii A.Ş.,
Gübre Fabrikaları T.A.Ş., İstanbul Gübre Sanayii A.Ş. ve Türkiye Gübre
Sanayii A.Ş.’nin 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesini ihlal edip
etmediklerinin değerlendirilmesidir.

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER:

Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Dr. Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM, A.
Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER,
Mustafa PARLAK, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL

B. SORUŞTURMA HEYETİ:

Başkan : A. Ersan GÖKMEN
Raportörler : Hilal YILMAZ, M. Akif KAYAR, M. Nazlı AKSOY, İ. Yücel
ARDIÇ

C. ŞİKAYET EDEN:
Türkiye Ziraat Odaları Birliği
İzmir Cad. No:24 06440 Kızılay-ANKARA

D. HAKKINDA SORUŞTURMA YAPILANLAR:

- Gübre Üreticileri Derneği
Atatürk Bulvarı Ata Apt. No:231/13 06680 Kavaklıdere-ANKARA
Temsilcisi: Prof. Dr. Arif Esin
Akaretler Sıraevleri S.Seba Cad. No:67 80680 Beşiktaş-İSTANBUL

- Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş.
Toros Binası, Akatlar 80630 İSTANBUL
Temsilcisi: Prof. Dr. Arif Esin
Akaretler Sıraevleri S.Seba Cad. No:67 80680 Beşiktaş-İSTANBUL

- Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş.
Susam Sokak No:26 80060 Cihangir- İSTANBUL

02-07/57-26
3
- Ege Gübre Sanayii A.Ş.
Nemrut Sanayi Bölgesi PK 25, 35801 Aliağa-İZMİR
Temsilcileri: Av. Doç. Dr. Nurkut İnan, Av. İbrahim Gül
Kenedi Cad. Yalım Sokak No:8/1 Kavaklıdere-ANKARA

- Gübre Fabrikaları T.A.Ş.
Kasap Sokak No:22 80497 Esentepe-İSTANBUL

- İstanbul Gübre Sanayii A.Ş.
P.K. 132 Tütünçiftlik-İZMİT
Temsilcisi: Prof. Dr. Arif Esin
Akaretler Sıraevleri S.Seba Cad. No:67 80680 Beşiktaş-İSTANBUL

- Türkiye Gübre Sanayii A.Ş.
Konya Devlet Yolu No:70 06330 Hipodrom-ANKARA


E. İDDİALARIN ÖZETİ:

Şikayet dilekçesinde özetle; Gübre Üreticileri Derneği, Toros Gübre ve Kimya
Endüstrisi A.Ş., Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş. ve Ege Gübre Sanayi A.Ş.'nin,
28 Şubat 2000 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2000/93 sayılı Bakanlar Kurulu
kararına karşı çıktıkları için gübre satışlarını durdurduklarını ilan ettikleri ve bunu
uyguladıkları; gübre üreticilerinin gizli anlaşma ve müşterek hareket ile tekelleşme
sürecine girdikleri belirtilmiştir. Daha sonra ise gübre üreticisi olan altı kuruluşun
Gübre Üreticileri Derneği bünyesinde biraraya gelerek fiyat anlaşmaları yaptıkları,
yapacakları zam oranlarını kararlaştırdıkları, ekonomik gerekçelerle
açıklanamayacak kadar yüksek oranlarda zam yaptıkları, açılan ihalelere
anlaşarak katıldıkları, 2000/93 sayılı Bakanlar Kurulu kararına tepki göstermek
amacıyla piyasaya mal vermeyi kestikleri ve özetle pazardaki davranışlarında
müşterek hareket ettikleri ve rekabet etmekten kaçındıkları da iddia edilmiştir.


F. DOSYA EVRELERİ:

Kurum kayıtlarına, 10.3.2000 tarih ve 883 sayı ile intikal eden Türkiye Ziraat
Odaları Birliği'nin başvurusu üzerine hazırlanan 10.5.2000 tarih ve D1/1/Ç.D.-00/2
sayılı İlk İnceleme Raporu, 16.5.2000 tarih ve 00-18 sayılı Kurul toplantısında
görüşülmüş ve Gübre Üreticileri Derneği, Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş.
(BAGFAŞ), Ege Gübre Sanayi A.Ş.(Ege Gübre), Gübre Fabrikaları T.A.Ş.
(GÜBRETAŞ), İstanbul Gübre Sanayi A.Ş. (İGSAŞ), Toros Gübre ve Kimya
Endüstrisi A.Ş. (Toros Gübre) ve Türkiye Gübre Sanayi A.Ş. (TÜGSAŞ) hakkında
önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.

İlgili karar uyarınca yapılan önaraştırma sonucunda düzenlenen 23.6.2000 tarih
ve D1/2/M.A.K.-00/3 sayılı Önaraştırma Raporu, 4.7.2000 tarih ve 00-25 sayılı
Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Kanun’un 41 inci ve 43/1 inci
maddeleri uyarınca;
- Gübre Üreticileri Derneği,
- Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş.,
02-07/57-26
4
- Ege Gübre Sanayi A.Ş.,
- Gübre Fabrikaları T.A.Ş.,
- İstanbul Gübre Sanayi A.Ş.,
- Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş.,
- Türkiye Gübre Sanayi A.Ş.
haklarında soruşturma açılmasına karar verilmiştir.

Bu karar üzerine, Kanun’un 43/2 nci maddesi uyarınca, haklarında soruşturma
açılan teşebbüslere 19.7.2000 tarihinde bildirimde bulunularak ilk yazılı
savunmaları istenilmiştir. Taraflar, söz konusu tebligatı 19.7.2000-24.7.2000
tarihleri arasında almışlardır.

Tarafların ilk yazılı savunmaları, 14.8.2000-18.8.2000 tarihleri arasında Kurum
kayıtlarına intikal etmiştir.

Kurul, 21.12.2000 tarih ve 00-50 sayılı Kurul toplantısında; yürütülmekte olan
soruşturmanın 4.1.2001 tarihinde sona eren süresinin, 4054 sayılı Kanun’un 43/1
inci maddesi çerçevesinde 6 ay uzatılmasına karar vermiştir.

Soruşturma Heyetince tamamlanan 4.7.2001 tarih ve SR/01-7 sayılı Soruşturma
Raporu, Kanun’un 45/1 inci maddesi uyarınca Başkanlıkça tüm Kurul Üyeleri ile
ilgili taraflara tebliğ olunmuş ve aynı maddenin ikinci fıkrası gereğince taraflardan
30 gün içinde yazılı savunmalarını göndermeleri istenmiştir.

Hakkında soruşturma yürütülen taraflardan Gübre Üreticileri Derneği, Ege Gübre
Sanayi A.Ş., Gübre Fabrikaları T.A.Ş., İstanbul Gübre Sanayi A.Ş., Toros Gübre
ve Kimya Endüstrisi A.Ş. ve Türkiye Gübre Sanayi A.Ş. ikinci yazılı savunmalarını
Kurul’a sunmak için ek süre talebinde bulunmuşlardır. Rekabet Kurulu, 24.7.2001
tarih ve 36 sayılı toplantısında aldığı kararla, Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi
A.Ş. ile Gübre Üreticileri Derneği’ne; 3.8.2001 tarih ve 38 sayılı toplantısında
aldığı kararla Türkiye Gübre Sanayi A.Ş., Ege Gübre Sanayi A.Ş., Gübre
Fabrikaları T.A.Ş., İstanbul Gübre Sanayi A.Ş.’ye 30 günlük ek savunma süresi
tanımıştır. Tarafların ikinci savunma yazıları 13.8.2001-13.9.2001 tarihleri
arasında Kurum kayıtlarına intikal etmiştir.

Soruşturma Heyeti’nin hazırladığı ve teşebbüslere ait yazılı savunmalara ilişkin
28.9.2001 tarihli “Ek Yazılı Görüş”, 4054 sayılı Kanun’un 45/2 nci maddesi
uyarınca, 28.9.2001 tarihinde tüm Kurul Üyeleri ile ilgili taraflara tebliğ edilmiştir.
Taraflar, 1.10.2001 tarihinde ek yazılı görüşü tebellüğ etmişlerdir.

Ek yazılı görüşün tebliğini takiben, Gübre Fabrikaları T.A.Ş. haricinde hakkında
soruşturma yürütülen taraflar ek yazılı görüşe karşı yapacakları savunma
sürelerinin, Kanun’un 45/2 nci maddesi uyarınca 30 gün uzatılmasını talep
etmişler, ilgili tarafların talepleri, 16.10.2001 tarih ve 49 sayı ile 23.10.2001 tarih
ve 51 sayılı Kurul toplantılarında görüşülerek kabul edilmiş ve 30 gün ek süre
tanınmıştır. Tarafların ek yazılı görüşe karşı yazılı savunmaları 26.10.2001-
3.12.2001 tarihleri arasında Kurum kayıtlarına intikal etmiştir.

Rekabet Kurulu’nun 11.12.2001 tarih ve 01-59/620-M sayılı toplantısında;
yürütülen soruşturma ile ilgili olarak 29.1.2002 tarihinde sözlü savunma toplantısı
02-07/57-26
5
yapılmasına karar verilmiş ve sözlü savunma toplantısı davetiyeleri, 13.12.2001-
14.12.2001 tarihleri arasında Kanun’un 46/2’nci maddesi uyarınca ilgililere
gönderilmiş, 29.1.2002 tarihinde yapılan sözlü savunma toplantısında, taraflar son
savunmalarını yapmışlardır.

Rekabet Kurulu, 8.2.2002 tarihinde nihai kararını vermiştir.


G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ:

Yapılan incelemeler ve teşebbüslerin savunmaları ışığında; soruşturmaya konu
teşebbüslerin, “Standart Satış Şartnamesi” adlı yazılı anlaşma metni ile toplu
gübre satış ihalelerine katıldıkları kuruluşlara karşı uygulayacakları her türlü satış
koşulunu belirlemeleri, 15.10.1996 tarihinde, Standart Satış Şartnamesi’nin
kapsamının genişletilmesi, bayi pazarını kontrol etmek amacıyla ortak izleme
grubunun kurulması gibi rekabeti bozma ve kısıtlama amacını taşıyan hususlarda
anlaşma yapmaları, 1998-2000 yılları arasında gübre satış fiyatlarını anlaşarak
tespit etmeleri, Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği, Türkiye Şeker Fabrikaları
A.Ş. gibi kuruluşların gerçekleştirdiği toplu gübre alım ihalelerinde uyumlu eylem
halinde belli bölgeleri ve dolayısıyla bu bölgelerde tedarik edilen miktarları
paylaşmaları ve 1998 yılında Gübre Üreticileri Derneği bünyesinde yapılan
toplantıda ithalatçı kuruluşların faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik olarak
anlaşmaları, eylemlerini gerçekleştirerek 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesini
ihlal etmeleri nedeniyle söz konusu teşebbüslere Kanun’un 16 ncı maddesi
gereğince idari para cezası uygulanması ve gübre sektöründe rekabetin
kısıtlanmasının, milli gelirden en az pay alan tarımsal kesime olan etkileri göz
önüne alındığında sektörde rekabetin yeniden tesisi için düzenlemeler yapılması
gerektiği ifade edilmektedir.


H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME:

H.1. İLGİLİ PAZAR

H.1.1. İLGİLİ ÜRÜN PAZARI

Gübreler, tek besinli ve çok besinli (kompoze) olmak üzere iki temel gruba
ayrılmaktadır. Tek besinli gübreler, içinde bitki besin maddelerinden azot, fosfor
ve potasyum elementlerinden yalnızca birini bulunduran ürünler olarak
tanımlanmaktadır. Kompoze gübreler ise bu üç elementten ikisini ya da üçünü
bulunduran gübrelerdir. Tek besinli gübreler kendi aralarında azotlu, fosforlu ve
potasyumlu gübreler şeklinde sınıflandırılmaktadır. Kompoze gübrelere örnek
olarak NP (20.20.0), NPK (15.15.15), 18.46.0 (DAP), 25.5.10, 25.5.0, 8.24.8,
26.13.0 gibi gübre çeşitleri söylenebilir. Azotlu gübrelere örnek olarak %46 azot
içeren üre gübresi, %26 azot içeren CAN (AN26) gübresi ve %20-21 azot içeren
AS21 gübresi verilebilir. Fosforlu gübrelerin en fazla kullanılanı Triple
Süperfosfattır (TSP veya %43 P2O5). Potasyumlu gübreler başlığı altında
potasyum sülfat (PS) ve potasyum nitrat (PN) gibi gübreler bulunmaktadır.

02-07/57-26
6
İlgili ürün pazarı, ürünün karakteristik özellikleri, fiyatı ve kullanım amacı itibarıyla
tüketici tarafından ikame edilebilir bütün mal ve/veya hizmetleri kapsamaktadır. Bu
bağlamda ilgili ürün pazarının tespit edilebilmesi bakımından muhtelif gübre
çeşitleri arasında gerek talep yönünden, gerekse arz yönünden ikame
edilebilirliğin ortaya konulması gerekmektedir.


H.1.1.1. Talep Yönünden İkame Edilebilirlik

Gübre kullanıcıları, yetiştirecekleri bitkinin özelliklerini, laboratuvar çalışmaları
sonucunda ortaya çıkan toprağın besin gereksinimini ve bölgenin iklimi gibi
unsurları göz önünde bulundurarak kullanacakları gübre türünü belirlemektedirler.
Tek besinli gübreler başlığı altındaki ana türlerin farklı kullanım alanları,
yöntemleri ve zamanları bulunmaktadır. Azotlu gübreler ilkbaharda, fosforlu
gübreler ve kompoze gübreler ise her iki mevsimde de kullanılmaktadır. Ayrıca
azotlu gübreler bitkinin üst gövdesinin gelişimi üzerinde, potasyum bitkinin
dayanıklılığı üzerinde, fosfor ise üreme organları üzerinde etkilidir. Bu bağlamda,
yalnızca ana türler kapsamındaki gübrelerin birbirlerinin yerine kullanılması söz
konusu olabilmektedir. Örneğin, toprağın azot gereksinimi, %46 azot içeren üre
kullanımı ile giderilebileceği gibi, daha az azot içeren amonyum sülfat
gübresinden daha fazla miktarda kullanılarak da giderilebilir.

Toprağın tek besine gereksinimi olduğu durumlarda, bu gereksinimin söz konusu
elementi yeterli miktarda içeren bir kompoze gübre ile de giderilebileceği
düşünülebilir. Ancak kompoze gübrelerin böyle kullanımı, tüketiciye toprağın
ihtiyacı olmayan bir elementin maliyetine katlanma yükünü getireceği gibi,
fazladan bir besin maddesini vermek diğer besin maddelerinden toprağın
yeterince faydalanamaması sonucunu doğuracaktır.

Sonuç olarak; ana gübre türlerinin kendi (azotlu, fosforlu, ve potasyumlu gübreler)
içinde talep yönünden ikamesi mümkünken, farklı ana türlerin, azotlu ve kompoze
gübreler gibi, aralarındaki ikamenin söz konusu olmadığı görülmektedir.


H.1.1.2. Arz Yönünden İkame Edilebilirlik

Herhangi bir ürünün üretim sürecinin, önemli bir masraf ve zaman gerektirmeden
kolayca başka bir ürünün üretim sürecine dönüştürülebilmesi, bu ürünlerin aynı
pazarda sayılmalarını destekleyen bir unsurdur. Gübre pazarında etkinlik gösteren
firma temsilcileriyle yapılan görüşmelerden, aynı tek besinli gübre türlerinin birini
veya birkaçını üreten bir firmanın bu gruptaki diğer gübre türlerini üretmesinin zor
olmadığı anlaşılmaktadır. Kompoze gübrelerde karışım oranları değiştirilerek yeni
çok besinli ürünlerin üretilmeye başlanması daha da kolaydır. Öte yandan, farklı
tek besinli gübre türlerinin üretim süreçlerinin kendi aralarında ve kompoze
gübrelerin üretim süreçlerine göre önemli farklılıklar içermesi, bu türler arasındaki
arz esnekliğinin sıfıra yakın olduğunu göstermektedir. Örneğin, yalnızca azotlu
gübre üreten bir işletmenin fosforlu ya da kompoze gübre üretmeye başlaması için
yeni bir üretim tesisi gereklidir.

02-07/57-26
7
Talep yönlü ikame edilebilirlik ve arz yönlü ikame edilebilirlik çerçevesinde yapılan
değerlendirmeler ışığında, tek besinli gübrelerden olan azotlu, fosforlu ve
potasyumlu gübrelerin birbirlerinden ve bu elementlerden en az ikisini içeren
kompoze gübrelerden kullanım amaçları ve nitelikleri bakımından ayrıldığı
anlaşılmaktadır. Bu itibarla, azotlu gübreler, fosforlu gübreler, potasyumlu gübreler
ve kompoze gübrelerin ayrı pazarlar oluşturduğu görülmektedir.

İlgili ürün pazarını, gübre üreticisi kuruluşlar tarafından üretilerek ya da ithal
edilerek, bayilerine, toplu alım ihalesi yapan kuruluşlara dağıtım ve satışı yapılan
ve her birinin ayrı bir pazar olarak değerlendirilmesi gereken azotlu, fosforlu,
potasyumlu ve kompoze gübre çeşitlerinin oluşturduğu sonucuna varılmıştır.

Soruşturma’nın esas konularını oluşturan “fiyat tespiti”, “pazar paylaşımı” gibi
hususların değerlendirilmesinde, soruşturmaya taraf olan teşebbüslerce
üretilen/dağıtılan ve ilgili ürün pazarlarını oluşturan gübre çeşitlerinin fazla sayıda
olması nedeniyle; Türkiye’de en fazla tüketilen gübre türleri olan DAP, NP
20.20.0, AS21, AN33, CAN26, üre gübre çeşitleri, soruşturmadaki analiz ve
değerlendirmeler için örnek olarak seçilmiştir.


H.1.2. İLGİLİ COĞRAFİ PAZAR

Gübre pazarında üretici/dağıtıcı olarak etkinlik gösteren söz konusu teşebbüslerin
bayi ağları yoluyla, toplu alım yapan kuruluşların ihalelerine girmek suretiyle,
sanayi kuruluşlarına yönelik satışlarıyla tüm Türkiye’de gübre satışı
gerçekleştirdikleri görülmektedir.

Gübre, üretim tesislerinden ve depolardan satış noktalarına taşınmaktadır. Deniz
taşımacılığı yerine, dağıtımın çoğunun kara yoluyla yapılması tercih edilmektedir.
İGSAŞ dışındaki, gübre üretici/dağıtıcısı kuruluşlar, navlun maliyetlerini ortalama
olarak hesaplamakta ve ülke genelinde çoğunlukla aynı fiyat uygulanmaktadır.
Toros Gübre, Ege Gübre, TÜGSAŞ, GÜBRETAŞ ve BAGFAŞ bayilerine olan
satışlarını nakliye dahil (CİF)1 olarak yapmaktadırlar. İGSAŞ ise, satışını yaptığı
gübreleri fabrika ve depolarından teslim esasına göre (FOT)2 yapmaktadır. Bu
durum, kendi içinde homojen rekabet koşullarının geçerli olduğu bölgesel
pazarlardan söz edilmesine yol açacak kadar etkili değildir. Bu şekilde, üretim
tesisine yakın bölgelerdeki alıcılara uygulanan fiyatın bir kısmı, uzak bölgelerdeki
tüketicinin alım fiyatı içindeki navlun maliyetinin bir bölümünü karşılamaktadır.

Yukarıdaki açıklamalar ışığında; gübre taşıma maliyetlerinin firmaların ülkenin
farklı bölgelerindeki tüketicilere ulaşabilmesini önleyecek nitelik ve düzeyde
olmaması, fiyatların ülke genelinde yeknesaklığı, gübre üretici/dağıtıcılarının
bölgesel pazarlara sahip olmamaları ve gübrenin uzun mesafelere taşınabilir
özellikte olması hususları dikkate alınarak, ilgili coğrafi pazar “Türkiye
Cumhuriyeti” sınırları olarak kabul edilmiştir.


1 Sektörde, alıcının deposunda teslim (mal bedeli navlun ve sigorta dahil) fiyatı anlamında
kullanılmaktadır.
2 Sektörde, satıcının fabrika ve/veya deposunda kamyon üzerinde teslim fiyatı anlamında
kullanılmaktadır.
02-07/57-26
8






H.2. YAPILAN TESPİTLER ve ULAŞILAN DELİLLER İLE BUNLARA
İLİŞKİN DEĞERLENDİRMELER


H.2.1. FİYAT TESPİTİ

Gübre üreticileri arasında, Gübre Üreticileri Derneği (GÜD) çatısı altında sık sık
toplantılar yapılmaktadır. Toplantılar, Derneğin Yönetim Kurulunu oluşturan 6
gübre üreticisi teşebbüsün genel müdür veya yönetim kurulu başkanları
seviyesinde gerçekleştirilmektedir. 26 Ocak 1998- 24 Kasım 2000 tarihleri
arasında GÜD Yönetim Kurulu, toplam 25 toplantı yapmıştır. Toplantı tarihlerine
ilişkin tablo aşağıda verilmiştir:

TARİHLER TOPLANTILARIN YERLERİ
26.01.1998 Dernek Merkezi/Ankara
19.02.1998 Dernek Merkezi/Ankara
10.03.1998 Dernek Merkezi/Ankara
20.03.1998 Dernek Merkezi/Ankara
21.04.1998 Dernek Merkezi/Ankara
03.06.1998 Dernek Merkezi/Ankara
09.06.1998 BAGFAŞ/İstanbul
14.07.1998 Dernek Merkezi/Ankara
02.09.1998 Dernek Merkezi/Ankara
09.10.1998 Toros Gübre/İstanbul
20.11.1998 Dernek Merkezi/Ankara
24.12.1998 Dernek Merkezi/Ankara
03.02.1999 Dernek Merkezi/Ankara
03.05.1999 Dernek Merkezi/Ankara
28.05.1999 Toros Gübre/İstanbul
02.07.1999 Toros Gübre/İstanbul
15.10.1999 Dernek Merkezi/Ankara
11.11.1999 Dernek Merkezi/Ankara
19.01.2000 Dernek Merkezi/Ankara
23.02.2000 Dernek Merkezi/Ankara
29.03.2000 Dernek Merkezi/Ankara
17.05.2000 Dernek Merkezi/Ankara
16.10.2000 Dernek Merkezi/Ankara
24.11.2000 Dernek Merkezi/Ankara


Toros Gübre’de bulunan, “Toros Şirketleri 1996 Yılı Yönetim Toplantıları” başlıklı
ve 25.4.1996 tarihli belgede, Toros Gübre Yönetim Kurulu Başkanı Erhan Öner’in
02-07/57-26
9
başkanlığındaki toplantıda yapılan görüşmelerden birisine aşağıda yer
verilmektedir:

“Kompoze gübre olayının tüm şirketlerin menfaatleri ile ilgili olduğu dikkate
alınarak kompoze üretimin azaltılması yönlü bir teklifin belli bir asgari müşterekte
buluşulabileceği düşünülerek, Dernek toplantısına getirilmesi istendi.”

İGSAŞ’ta tespit edilen 15.10.1996 tarihli belgede ise aynen “Bayi Pazarında;
Herhangi bir kuruluş bayisine diğer bir kuruluşun bayilik vermemesi, Kuruluşların
ilan ettiği fiyata sadık kalarak fiyat değişikliklerinden birbirlerini haberdar etmesi,”
ifadeleri yer almaktadır. Toros Gübre, Ege Gübre, İGSAŞ, TÜGSAŞ, BAGFAŞ ve
GÜBRETAŞ’ın üst düzey yöneticilerinin katıldığı ve GÜD’de yapılan bir komisyon
toplantısında alınan bu karardan, söz konusu gübre üreticilerinin 1996 yılından
itibaren, fiyat tespitine başlangıç sayılabilecek bir işbirliği içerisinde olduğu
anlaşılmaktadır.

Toros Grubu Şirketleri’nin, Yönetim Kurulu Başkanı E… Ö…’in başkanlığında
12.12.1997 tarih ve 20 No’lu toplantısına ilişkin tutanağa ait bir belgede yer alan;

“Gübre üreticileri ile görüşme ve müzakarelerin dernekte yapılması, Rekabet
Kurulu konusunun dikkate alınması istendi.” ifadesinden açıkça görüldüğü üzere,
Toros Gübre’nin en üst düzey toplantısında, gübre üreticileri arasında Dernek dışı
toplantılar yapılabildiği anlaşılmıştır. Ayrıca, E… Ö…’in daha 1997 yılında,
Rekabet Kurulu’nun atanıp göreve başlamasıyla birlikte, bu konuda uyarı yapması
dikkat çekicidir.

TÜGSAŞ’ta bulunan ve GÜD’de yapılan 20 Kasım 1998 tarihli toplantıya ait olan
belgeden “1999 İlkbahar dönemi azotlu gübre fiyatları”nın resmi olmayan gündemi
oluşturduğu anlaşılmıştır.

Yukarıda yer verilen belgelerden GÜD’de, gübre üreticilerinin fiyat tespitine
yönelik işbirliğini sağlayan toplantılar düzenlendiği söylenebilir.

Fiyat tespiti iddialarının analizinde; soruşturma tarafı olan gübre üreticilerinin
bayilerine gübre satışlarında en çok sattıkları DAP, CAN, AN33, AS21, üre ve NP
(20.20.0) gübre çeşitlerinin liste ve fatura fiyatları esas alınmıştır. Analizlerde
kullanılan satış fiyatları, İGSAŞ’ın fiyatları dışında CİF fiyatlardır. Başka bir
ifadeyle, gübre üreticisi teşebbüsün nakliye dahil, bayiye teslim satış fiyatlarıdır.
İGSAŞ’ın fiyatları FOT fiyatlardır. İGSAŞ’ın gübre satış fiyatlarının diğer gübre
üreticilerinin fiyatlarıyla karşılaştırılması amacıyla, GÜBRETAŞ’ın yaklaşık nakliye
maliyetleri kullanılarak İGSAŞ’ın CİF gübre satış fiyatları elde edilmiştir.


H.2.1.1. Fiyat Tespiti (1998 Yılı)

Gübre Üreticileri Derneği’nin Ankara’daki merkezinde yapılan yerinde incelemede
elde edilen, Dernek Genel Sekreteri F… G…’in el yazısıyla aldığı notlar bulunan,
10 Mart 1998 tarihli beş sayfalık belgede aşağıdaki ifadeler yer almaktadır:


02-07/57-26
10


“Madde 2:
Sn. G…3: Talep artışı var. Fiyatlar düşük kaldı. Fiyatta ortak noktaya gelmeliyiz.
Tüketim arttı, iklim ve çiftçinin elinde para var.

Sn. G…4: Talep çok fazla. Sıkıştık. Nisan 15’e kadar devam edecektir. Traderler
çekildi piyasadan. İthal ediyoruz, zararına satıyoruz. Zam yapmak zorundayız.

Sn. V…l5: Zammı yaparken bir prosedürden geçtik. Fiyat ayarlamak zorundayız ve
çabuk yapmak gerekiyor. Dışarıda mal yetersiz. Arzda bir (...) olabilir mi?
Sn. Ç…6 : İletişim çok önemli.

Sn. Y…7:Sıkışıklığa genelgenin gecikmesi sebep oldu. Gerçeğin ne olduğu Nisan
ortasında belli olur.

Sn. G…: Avansın fiyata etkisi olabilir. Ancak avans olmazsa üretimde olmaz.

Sn. V…: Avans sistemi tüketimi artırıyor, üretimin güvencesidir.

….

Sn. G…: TKK’nin bayi olması durumu üreticiler için çok tehlikeli, sistemi allak
bullak eder. Bayilerimiz ile TKK’ya verdiğimiz fiyat farklı ve TKK bundan rahatsız.
Piyasada yüksek kalmalarını Kabul edemiyorlar, bizden biliyorlar. Bu noktayı TKK
ile ele alacağız ve yaklaşma sağlanacak.

1. toplantı: 21/4/1998
2. toplantı: 26/5/1998

Bir dahaki toplantı gündemi, TKK, toplantı öne alınabilir.

…

- TKKMB Yönetim Kurulu Başkanı ve yetkilileriyle yapılacak görüşme
doğrultusunda değerlendirilmek üzere Kuruluşunuz ürünlerinin bayilere cari satış
fiyatlarının Derneğimize bildirilmesine,
- TKKMB Yönetim Kurulu Başkanı ve yetkilileriyle yapılacak görüşmelerin
müzakere edileceği toplantı 20 Mart Cuma saat 10.00 veya 14.00”

Aşağıda yer verilen ve GÜBRETAŞ’ta bulunan belgedeki notlar, 10 Mart 1998’de
yapılan Dernek toplantısına aittir:

“GÜD DOSYASI


3 Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş. Genel Müdürü
4 İGSAŞ Genel Müdürü
5 TÜGSAŞ Genel Müdürü
6 Ege Gübre Genel Müdürü.
7 GÜBRETAŞ Genel Müdür Yardımcısı.
02-07/57-26
11
1. İlkbahar Gübre Sezonunun genel bir değerlendirmesi

EG8 - Talep artışı var
- Bazı ürünlerde fiyatlar düşük kaldı
- Tüketim arttı
- Klimatolojik etken/Mevsim erken geldi
- Bayi ... devre dışı kaldı. Az ithalat yapılıyor.

FG9 - Ürede talep fazlası var
- Satış Fiyatı
- Ürede fiyat artışı yapacağız

O10 - Ruslar/Romanya kapasiteleri sınırladı
- Avans kapatma konusunda TÜGEM’e yazı yazılması

- Tarım Bakanlığı El Kitabı Gübre Kullanım Miktarları


Dilek ve Temenniler

TKK Bayilik talepleri var

TKK Yön

Fiyatlardan rahatsız
…

TKK’ya mal satmanın marjinal maliyet
- 2 $ Damga vergisi
- 1 $ Torba baskı
- teminat
- cezalar

Doğal olarak 7/8 $ fark var
- Toplu alımların riski
Fiyat yüksek olup
…”

Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş.’de yapılan yerinde incelemede; Gübre Üreticileri
Derneği’nde yapılan 10 Mart 1998 tarihli toplantıda, BAGFAŞ Genel Müdürü K…
G… tarafından alınmış olan notlar şu şekildedir:

“10.3.1998

Toros Gübre:talep artışı
Fiatlandırma


8 E… G…, Toros Gübre Genel Müdürü.
9 F… G…, İGSAŞ Genel Müdürü.
10 O… Y…, GÜBRETAŞ Genel Müdür Yardımcısı.
02-07/57-26
12
Tüketim arttı/öne geldi iklimde değişiklik destekleme ödemelerinin gerçekleşmesi

İGSAŞ:100.000 t açık 40.000 t ithalat gerçekleşmesi zor. Nisan 15’e kadar üre
talebi devam edecek

İthal/satış fiatı dengesi (Üre)
TÜGSAŞ
Kompoze:25.000.000 TL peşin

E… H. Avans üretime devam garantisi
*TKK şartnamesi düzenlemesi
3) 27 Kasım 1997 genelgesi
Geçici avans/Kesin avans-uygulamaya açıklık getirelim
Avans talep revizesi
*Tarımda el kitabı (Tarımda el kitabı)”

Yukarıda yer verilen belgelerde; 10 Mart 1998 tarihli Gübre Üreticileri Derneği
toplantısında, gübre üreticisi altı teşebbüsün genel müdürleri arasında gübre
fiyatlarının konuşulduğu görülmektedir. Ayrıca, Toros Gübre Genel Müdürü Esin
Gökan’ın destekleme avansının fiyatlara olan etkisinden bahsetmesi dikkat
çekicidir.

Nitekim, destekleme ödemelerindeki gecikmelerin gübre satış fiyatlarına
yansıtılması suretiyle yapılan rekabet ihlaline ilişkin aşağıdaki tespitlerde
bulunulmuştur:

Toros Gübre tarafından İGSAŞ Genel Müdürü F… G…’a gönderilen 15 Nisan
1998 tarihli iki sayfalık faks mesajının ilk sayfasında, 1998 yılı ikinci 3 aylık (Nisan,
Mayıs, Haziran) destekleme ödeme tutarlarına yer verilmektedir. Söz konusu
belgenin ikinci sayfasında, “Destekleme Ödemelerindeki Gecikmelerin Fiyatlara
Yansıtılması” başlığı altında, gübre çeşitleri bazında peşin satış fiyatları verilmiş
ve destekleme ödemelerinin 1, 1.5 ve 2 ay gecikmesi durumunda, aylık % 8
gecikme tutarı ile destekleme miktarlarının çarpılması sonucunda rakamın eski
satış fiyatlarına eklenmesi ile oluşan yeni satış fiyatlarının hesaplanması
gösterilmiştir.

Yukarıda yer verilen, İGSAŞ’ta bulunan 15 Nisan 1998 tarihli “Destekleme
Ödemelerindeki Gecikmelerin Fiyatlara Yansıtılması” başlıklı belgenin aynısı,
GÜBRETAŞ’ta da bulunmuştur.

İGSAŞ ve GÜBRETAŞ’ta bulunan bu belgelerde yer verilen ve destekleme
ödemesinin 1.5 ay gecikmesi durumunda uygulanacak yeni gübre satış
fiyatlarından bazılarının TL./kg. olarak değerleri şunlardır:


DAP=49,500
20.20.0=31,500
Üre=28,000
CAN=23,500
AN33=27,500
02-07/57-26
13

Bu belgedeki fiyatların (TL/kg) gübre üreticileri tarafından uygulandığı, aşağıda
yer verilen fiyat artış tarihleri ve rakamlarından görülmektedir;

- Toros Gübre ve BAGFAŞ 16 Nisan 1998 tarihinde; DAP fiyatlarını 49,500
TL.’ye, üre fiyatlarını 28,000 TL.’ye, CAN fiyatlarını 23,500 TL.’ye, 20.20.0 gübresi
fiyatlarını 31,500 TL.’ye, AN33 gübresi fiyatlarını 27,500 TL.’ye çıkarmışlardır.

- GÜBRETAŞ 22 Nisan 1998 tarihinde; üre gübresi fiyatını 28,000 TL.’ye, DAP
gübresi fiyatını 49,500 TL.’ye, AN33 fiyatını 27,500 TL.’ye, 20.20.0 gübresi fiyatını
31,500 TL.’ye yükseltmiştir.

- Ege Gübre, 21 Nisan 1998 tarihinde; 20.20.0 gübresi fiyatını 31,500 TL.’ye ve
AN33 gübresi fiyatını 27,500 TL.’ye çıkarmıştır. Aynı teşebbüs, 18 Nisan 1998’de
DAP gübresi için fiyatını 49,500 TL.’ye, 23 Nisan 1998’de üre gübresi fiyatını 28,
000 TL.’ye, 16 Nisan 1998’de CAN gübresi fiyatını 23,500 TL.’ye yükseltmiştir.

- İGSAŞ ve TÜGSAŞ’ın 1998 yılı Nisan-Mayıs aylarındaki fiyat hareketlerine
bakıldığında, söz konusu fiyatların uygulamasına ilişkin artışlar görülmemektedir.

Teşebbüslerin söz konusu fiyat tespitine yönelik anlaşmalarının, fatura
fiyatlarındaki uygulamalarını;

- BAGFAŞ; 559 adet fatura (20.20.0, 31,500 TL.), 634 adet fatura (DAP, 49,500
TL.), 2061 adet fatura (CAN, 23,500 TL.), 65 adet fatura (AN33, 27,500 TL.), 138
adet fatura (Üre, 28,000 TL.),

- Toros Gübre; 925 adet fatura (20.20.0, 31,500 TL.), 364 adet fatura (CAN,
23,500 TL.), 229 adet fatura (DAP, 49,500 TL.), 220 adet fatura (AN33, 27,500
TL.), 599 adet fatura (Üre, 28,000 TL.),

- GÜBRETAŞ; 131 adet fatura (DAP, 49,500 TL.), 289 adet fatura (20.20.0,
31,500 TL.), 84 adet fatura (Üre, 28,000 TL.),

- Ege Gübre; 143 adet fatura (AN33, 27,500 TL.), 739 adet fatura (20.20.0,
31,500 TL.), 67 adet fatura (CAN, 23,500 TL.), 310 adet fatura (Üre, 28,000 TL.),
76 adet fatura (DAP, 49,500 TL.),

şeklinde görmek mümkündür.

GÜD Genel Sekreteri F… G…’in Dernek Yönetim Kurulu Başkan ve üyelerine
gönderdiği 16.4.1998 tarih ve 98/0556 sayılı yazıda, 21 Nisan 1998 tarihinde
Dernek Merkezinde yapılacak toplantının gündemi yer almaktadır. Söz konusu
gündem maddesi, “Destekleme ödemeleri ile ilgili olarak ortaya çıkan sorunların
görüşülmesi.” şeklindedir. Yazının ekinde, gübre üreticisi kuruluşların Tarım ve
Köyişleri Bakanlığı’ndan talep ettiği ve aldığı avans miktarlarının gösterildiği bir
tablo yer almaktadır. Tablonun incelenmesinden, gübre üreticilerinin henüz
alamadıkları destekleme avansları ile ilgili çalışmalar yaptıkları görülmektedir. Bu
belge, 15 Nisan 1998 tarihli belge ile birlikte ele alındığında, gübre üreticilerinin
destekleme avanslarının geciktiği dönemlerde, bu gecikmelerin gübre satış
02-07/57-26
14
fiyatlarına yansıtılmasına ilişkin ortak fiyat tespiti çalışmaları yaptığı
anlaşılmaktadır.

İGSAŞ ve GÜBRETAŞ’ta bulunan 15 Nisan 1998 tarihli belgelerdeki yeni satış
fiyatlarının, Toros Gübre, BAGFAŞ, GÜBRETAŞ ve Ege Gübre tarafından aynı
tarihlerde uygulanmasının tesadüf olamayacağı açıktır. Destekleme
ödemelerindeki gecikmelerin fiyatlara nasıl yansıtılacağına ilişkin hususta ayrıntılı
bir finansal çalışma yapılmış olması da dikkate alındığında; söz konusu belgenin,
zımni olarak kabul edilmiş bir fiyat tespiti anlaşması olduğu açıktır.

Bu çerçevede, Toros Gübre, BAGFAŞ, GÜBRETAŞ ve Ege Gübre’nin 15 Nisan
1998 tarihli belgede yer alan fiyatları uygulayarak, zımni olarak kabul ettikleri bir
fiyat tespiti anlaşması yaptıkları ve söz konusu teşebbüslerin Kanun’un 4 üncü
maddesini ihlal ettikleri sonucuna varılmıştır.

GÜBRETAŞ’ta bulunan 20 Nisan 1998 tarihli belgeden, gübre üreticilerinin TKK
ile fiyat uyumlaştırması yapmak suretiyle fiyat tespiti yaptıkları anlaşılmıştır. Söz
konusu belgeden yapılan alıntılar aşağıda yer almaktadır:


“1998 SONBAHAR DÖNEMİ
TKK İhalesi ve Uyumlu Fiyatlandırma Prosedürü


1. KRONOLOJİ

20 Mayıs TKK İhale duyurusu
05 Haziran Teklif Zarflarının açılması
15 Haziran Açık Eksiltme
30 Haziran Açık Eksiltme
05 Temmuz Üreticilerin 1.kademe sonbahar fiyatlarını açıklaması
15 Ağustos Üreticilerin TKK uyumlu 2. kademe sonbahar fiyatlarını açıklaması
31 Ağustos TKK’nın sonbahar fiyatlarını açıklaması

2. İHALEDE UYULMASI İSTENEN ŞARTLAR
…
3. ÜRETİCİLERİN 1.KADEME SONBAHAR FİYATLARI
Üreticiler, TKK ihalesinde oluşan 90 gün vadeli USD bazlı fiyatları yukarıda verilen
tarihteki kur ile çarparak toplam satış fiyatını bulur ve KDV’sini ekledikten sonra
desteklemesini düşerek bayiye satış fiyatını tespit ederler. KDV dahil destekleme
hariç bayiye satış fiyatları, aşağıda verilen fiyat ilişkileri dikkate alarak yeniden
düzenlenir.

Gübreler arası bayiye satış fiyatı ilişkisi aşağıda verilen minimum değerlerin
üstünde olmalıdır.

DAP/NP20.20.0 :1.45 AN/CAN : 1.15 ÜRE/CAN :1.20

4. ÜRETİCİLERİN TKK UYUMLU 2. KADEME SONBAHAR FİYATLARI

02-07/57-26
15
Üreticiler, TKK ihalesinde oluşan 90 gün vadeli USD bazlı fiyatları %3 artırır. Eylül
başı tahmini kuru ile çarparak toplam satış fiyatını bulur ve KDV’sini ekledikten
sonra desteklemesini düşerek bayiye satış fiyatını tespit eder. KDV dahil
destekleme hariç bayiye satış fiyatları, yukarıda verilen fiyat ilişkileri dikkate
alınarak yeniden düzenlenir. Böylece üreticilerin bayiye satış fiyatlarının, TKK’nın
çiftçiye satış fiyatlarının %10 altında oluşması sağlanmış olur.

5. TKK SONBAHAR FİYATLARI

TKK, son iki yılda olduğu gibi 90 gün vadeli USD bazlı alış fiyatına yaklaşık %13
ekleyip eylül başı kuru ile çarparak TL/kg birim fiyatını bulur ve KDV’sini
ekledikten sonra desteklemesini düşerek çiftçiye satış fiyatını tespit eder. KDV
dahil destekleme hariç çiftçiye satış fiyatlarını, yukarıda yer verilen fiyat ilişkilerini
dikkate alarak yeniden düzenler.”

BAGFAŞ’ta yapılan yerinde incelemede, 20 Nisan 1998 tarihli “1998 Sonbahar
Dönemi TKK İhalesi ve Uyumlu Fiyatlandırma Prosedürü” adlı ve yukarıda ayrıntılı
şekilde yer verilen belgenin aynısı bulunmuştur.

Toros Gübre’de bulunan, “Fiyat çalışması” başlıklı bir diğer belgeden; DAP ve
20.20.0 gübreleri için TKK ve bayi satış fiyatları üzerine hesaplamalar yapıldığı ve
belgede yer alan 205,000 TL.’lik Amerikan Doları ($) kuru dikkate alındığında söz
konusu çalışmanın yaklaşık olarak Şubat-Mart 1998 dönemine ait olduğu
anlaşılmaktadır. Ancak, belgenin en ilginç kısmı, DAP/20.20.0 (Kompoze)= 1.40
düzeyinde bir fiyat oranı içermesidir. Belgenin devamında aynen;

“DAP/Kompoze fiyat oranı : 1.40
Eylül ve Ekim aylarında ilan edilen fiyatın değişmeyeceği kabul edilmiştir. Aksi
halde TÜGSAŞ uyamamaktadır.” denilmektedir.

Toros Gübre, BAGFAŞ ve GÜBRETAŞ’ta bulunan üç belgeden anlaşıldığına
göre, gübre üreticileri TKK’ya verecekleri fiyatlar ile bayi fiyatlarının eşitlenmesi
hususunda ortak çalışmalar yapmışlardır.

Ayrıca söz konusu belgelerde, gübre üreticilerinin bayilerine satış fiyatını
belirlerken, farklı gübre türleri arasındaki oranları dikkate alacaklarına dair ifadeler
de yer almaktadır. Söz konusu teşebbüslerin bayi satış fiyatlarında DAP/20.20.0
satış fiyatı oranları için minimum 1.40-1.45 gibi bir oranın olup olmadığı 1998 yılı
için incelenmiştir. Aşağıdaki tabloda, gübre üreticileri için DAP/20.20.0 satış fiyatı
oranlarının ulaştığı alt ve üst seviyeler gösterilmektedir:


Üreticiler 1998 Yılı DAP/20.20.0
Fiyat Oranları
Toros 1.53-1.77
BAGFAŞ 1.51-1.78
TÜGSAŞ 1.41-1.64
GÜBRETAŞ 1.57-1.77
İGSAŞ 1.77-2.00
Ege 1.57-1.74
02-07/57-26
16


Yukarıdaki tablodan görüldüğü üzere, minimum 1.40 olmak üzere söz konusu
oranın korunduğu görülmektedir. Gübre üreticilerinin farklı gübre türleri arasındaki
satış fiyatlarında benzer oranların görülmesini ve belgelerde yer almasını bir
tesadüfe bağlamak zordur. BAGFAŞ, GÜBRETAŞ ve Toros Gübre’de bulunan
belgeler, TKK’nın 1998 Sonbahar İhalesi öncesinde, Toros Gübre, BAGFAŞ,
GÜBRETAŞ, İGSAŞ, TÜGSAŞ ve Ege Gübre’nin arasında, gübre satış fiyatlarının
tespit edilmesine yönelik anlaşma yapıldığına işaret etmektedir. Ayrıca söz
konusu oranların, gübre üreticileri arasında, bayi satış fiyatlarının
hesaplanmasında bir referans noktası olarak kullanıldığı ve 1998 yılında, gübre
üreticileri arasında yapılan fiyat tespiti anlaşmaları için baz alındığı anlaşılmıştır.

Toros Gübre’nin Trakya Bölge Müdürlüğü’nde yapılan yerinde incelemede elde
edilen aşağıdaki belgeler, 1998 yılında gübre üreticilerinin arasındaki diğer fiyat
tespiti anlaşmalarının varlığının delilleridir.

Toros Gübre’nin Pazarlama ve Satıştan sorumlu Genel Müdür Yardımcısı Y… K…
tarafından Bölge Müdürlerine 18.8.1998 tarihinde saat 11:31’de Toros Gübre
Genel Müdürü E… G…’dan alınan bilgi üzerine gönderilen Lotus Notes mesajında
aşağıdaki ifadeler yer almaktadır:

“Kompozeler:
Gübre üreten kuruluşların birlikte yaptığı son fiyat artışına BAGFAŞ fiyatlarını
değiştirmeyerek katılmamış, belirli bir süre de katılmayacağını ifade etmiştir.
TKK’ya eksik satışını bayi piyasasında eritmenin endişesiyle bu yaklaşımını
sürdürmektedir. BAGFAŞ’ın hareketi kısmen bizi etkilemekte ancak esas olarak
bayileri aynı zamanda TÜGSAŞ ve BAGFAŞ bayisi olan GÜBRETAŞ’ın satışlarını
ciddi bir şekilde etkilediği GÜBRETAŞ tarafından ifade edilmiştir. TÜGSAŞ mevcut
rahat stok durumunu göz önüne alarak fiyatta bir oynama düşünmediğini ifade
etmiş, GÜBRETAŞ ise önce tonaj büyüklüğüne opsiyon tanıyarak fiyat
ayarlamasına gitmiş, dün de kısasa kısas bir yaklaşımla, 20.20.0 fiyatını tonaja
bağlı ve kademeli olarak 31.500-29.500 (500 ton üstü) seviyesine getirmiş, super
20.20.0 de ise yine tonaja bağlı ve kademeli olarak 36.000-33.500 (500 ton üstü)
seviyesine çekmiştir. DAP fiyatını ise tonajdan bağımsız tek fiyat 51.000 olarak
belirlemiştir. (FOT 48.800). Bölgesel olarak tonaj büyüklükleri değişkenlik
gösterebilir. TKK’dan alınan bilgide sonbahar fiyatlarının bakan onayında olduğu
ve bugün/yarın çıkması beklendiği ifade edilmiştir.

TKK fiyatlarının açıklanmak üzere olduğu şu günlerde liste fiyatlarımızı düşürmeyi
uygun görmüyoruz. Ancak gerek BAGFAŞ gerekse GÜBRETAŞ fiyatlarının
bayilerimizi zorladığı tüm noktalarda, rakip fiyatlara gerektiğinde tam uyum
sağlanarak revize satış programına uygun satışların sürdürülmesi, hiçbir şekilde
satıştan düşmemek amacıyla gereğinin yapılması konusunda bilgi edinilmesini,”

Y… K…’ın 27.8.1998 tarihinde saat 14:32’de gönderdiği mesajında aynen;

“Kime : Bölge Müdürleri
Bilgi : E.. G…
Konu : Gübre Fiyatları hk.
02-07/57-26
17

TKK fiyatlarının açıklanmış olması itibarıyla piyasadaki fiyat hareketini belirli bir
baza yavaş yavaş gelmesi tırmanması beklenmektedir.

…

GÜBRETAŞ ta Pazartesi gününden itibaren belirtilen asgari fiyatlarını uygulamaya
alacaktır.” denilmektedir.

Yavuz Kuran’ın, Toros Gübre’nin Bölge Müdürlüklerine 4.9.1998 tarihinde saat
18:50’de gönderdiği ve 7.9.1998’den geçerli gübre fiyatları konulu Lotus Notes
mesajında aynen;

“7.9.1998 tarihinden geçerli KDV dahil, devlet desteklemesi hariç, TL/ton olmak
üzere bayi satış fiyatlarımız aşağıda verilmiştir. Bağfaş dahil firmalarca genel
mutabakat içerisinde uygulamaya geçileceğinden, Pazartesi gününden itibaren
hiçbir istisnai uygulamaya girilmemesini rica ederim.

Gübre Cinsi Peşin 15 GÜN

DAP 53.500.000 -57 55.000.000
20.20.0 33.500.000 37 34.500.000
15.15.15 33.500.000 34.500.000
S.20.20.0 37.000.000 38.000.000
S.15.15.15 37.000.000 38.000.000
CAN 26 22.000.000 25 22.500.000
AN 33 24.000.000 24.500.000
A.SÜLFAT 18.500.000 19.000.000
ÜRE 28.000.000 30 29.000.000
TSP 44.000.000 45.000.000
P.SÜLFAT 65.000.000 67.000.000

Pazartesi günü piyasadaki gelişmelerin, diğer firma hareketlerinin yakinen takibini
ve bilgi aktarılmasını ayrıca rica ederim.” denilmektedir.

Bu noktada, 4.9.1998 tarihli bu belgeye bir ekleme yapılacak olursa; 2.9.1998
tarihinde gübre üreticileri, GÜD’ün Ankara’daki merkezinde toplantı yapmışlardır.
Toplantının resmi gündemi aşağıda verilmektedir:


“ GÜNDEM

1. Açılış
2. 1998 Sonbahar Gübre Sezonunun değerlendirilmesi
3. Gübre Desteklemeleri hakkında görüş alış-verişi
4. Dilek ve temenniler”

Mezkur toplantıda, sonbahar gübre sezonunun tartışıldığı görülmektedir. Ancak,
İGSAŞ’ta tespit edilen, 2.9.1998 tarihinde (saat 13:20) Gübre Üreticileri
02-07/57-26
18
Derneği’nde yapılan bahsi geçen toplantıda alınmış notlar bulunan belge
incelendiğinde;


“GÜNDEM

1. Açılış
2. 1998 Sonbahar Gübre sezonunun değerlendirilmesi ve başkana
saldırı
3. Gübre Desteklemeleri hakkında görüş alış-verişi
4. Dilek ve temenniler
5. ….

….

İ.K…
--Özelleştirmedeki sorunlarımız
--Oradaki düzen


T.K.K 20 15 DAP AS CAN AN Üre P.Sü
37 37 57 21 28 30 30 70
(170 $ alışları) 23

DAP

Toros 53500
Ege 53500, 52.5
BAGFAŞ 53500
Tüğ 53500
İgs. 50000 48750 Fot
Güb. 3500
52250 Toros AS=17500’ satılıyor
CAN= 22000
AN= 24000”

ifadelerinden, DAP fiyatları ile ilgili fiyat tespiti çalışmalarının yapıldığı
anlaşılmıştır. İGSAŞ’da bulunan 2.9.1998 tarihli toplantı notunda, özellikle
BAGFAŞ’ın karşısında yer alan 53,500 TL.’lik DAP fiyatı ilginçtir. Bunun sebebi
ise, BAGFAŞ’ın 2.9.1998 tarihinde DAP’ı 49,500 TL./kg.dan satıyor olmasıdır.
4.9.1998 tarihli belgedeki, “Bağfaş dahil firmalarca genel mutabakat içerisinde
uygulamaya geçileceğinden” ifadesi, kompoze gübrelerdeki fiyat artışına bir süre
katılmayan BAGFAŞ’ın anlaşmaya katılacağını 2.9.1998’de kabul ettiğini ve DAP
fiyatını Dernek toplantısından bir gün sonra, yani 3.9.1998 tarihinde, 53,500
TL.’ye ve 20.20.0 fiyatını 33,500 TL.’ye yükselttiğini göstermektedir.

Yavuz Kuran tarafından Toros Gübre’nin Bölge Müdürlüklerine gönderilen
21.9.1998 tarihli (saat 13:11’de) mesajda şu ifadeler yer almaktadır:

02-07/57-26
19
“Bazı bölgelerde GÜBRETAŞ’ın 31.000 TL.’den kompoze verdiği duyumları
alınmaktadır. Bu tür rahatsızlık hissedilen yöre bayilerine, bayileri satıştan
düşürmemek/GÜBRETAŞ’a talebi kaydırmamak/ ve diğer üreticilere fiyatı indikleri
sürece Toros’un da aynı seviyelere geleceğini özellikle vurgulamak açısından,
bugün rekabet için gerekli fiyatları verebilirsiniz.

Bu akşam yarın ki Şeker fabrikaları ihalesinin açık eksiltmesi öncesi Ankara’da
tüm üreticiler toplanıyoruz. Gerek şeker fab. Gerekse ve daha önemlisi bayi
piyasası fiyatları üzerine bir kez daha uzlaşma ortamı yaratılması için toplantı
yapılıyor. Gelişmeler yarın tüm bölgelere iletilebilecektir.”

21.9.1998 tarihinde gübre üreticilerinin yaptığı herhangi bir Dernek toplantısı
bulunmadığından, bu biraraya gelişin, gizli bir toplantı olduğu açıktır.

Yavuz Kuran tarafından 23.9.1998 tarihinde saat 13:35’de Bölge Müdürlüklerine
gönderilen yazıda aynen:

“Konu:Bayi fiyatları hk.

Pazartesi Ankara’da Gübre üreticisi kuruluşların genel müdürleri ile yapılan
toplantıda bayi pazarındaki şu anki gereksiz rekabetin sona erdirilmesi konusunda
tekrar mutabakat sağlanmıştır. TÜGSAŞ’ın bayilere son sirküleri (25 gün ve 40
gün vade) 25 Eylül’e kadar geçerli olduğundan, 28 Eylül Pazartesi gününden
itibaren tüm firmaların birlikte –daha önce mutabık kalınan ancak uygulanamayan
fiyatlara- geçmesi kararı alınmıştır.

Bilgi edinilmesini, Pazartesi yeni fiyatlara geçilecek şekilde bayi sipariş dengesinin
ayarlanmasını, bir terslik olmadığı sürece de Pazartesi kesin olarak yeni fiyatların
uygulanmasını rica ederim.

Ayrıca GÜBRETAŞ’tan belli noktalardaki son 31.000 ve 51.000 fiyat
uygulamasından vazgeçmesi istenmiş, Gn. Md. Bu sabah arayarak 32.000 ve
52.000 altında fiyat uygulamayacaklarını teyid etmiş, bizim de gün içerisinde bu
uygulamanın bayilerden teyidini alıp asgari 32.000 ve 52.000 fiyatları
uygulamamız gerekiyor.” denilmektedir.

Yavuz Kuran tarafından Toros Gübre Bölge Müdürlüklerine 25.9.1998 tarihinde
(saat 18:01) gönderilen yazıda, aşağıdaki bilgilere yer verilmektedir:

“Konu:Bayi Satış Fiyatları Hk.

23.9.1998 tarihli L. Notes mesajında Gübre Üreticisi kuruluşların 28.8.1998
Pazartesi gününden itibaren daha önce (7.9.1998) uygulamaya alınamayan
fiyatların uygulanmasına geçilmesi kararı aldığı ve bu hafta içerisinde satışların
bayiler nezdinde bu geçişi temin edecek şekilde ayarlanması iletilmişti.

28.9.1998 Pazartesi gününden itibaren tüm siparişlerin 4.9.1998 tarihli sirküler
çerçevesinde alınmasını, pazarda diğer üreticilerin hareketlerinin de dikkatle
izlenmesini rica ederim.”

02-07/57-26
20
7.9.1998 tarihinde, Y… K…’a E… G…’ın bilgisi için gönderilen Lotus Notes
mesajında ise aynen;

“Konu: Rakip Satış Uygulamaları Hak.

GÜBRETAŞ: Şu an itibarı ile satış yapmamakta ve satışın durduğunu bayilerine
söylemektedir. Ayrıca bizim uygulamalarımızı izleyeceğini ve piyasa altında bir
fiyat uygulaması halinde aynı fiyat ile mal vereceğini deklere etmektedir.

BAGFAŞ: Bizimle aynı fiyatlar deklare edilmektedir. Şu ana kadar aksine bir bilgi
alınmamıştır.

TÜGSAŞ: Fiyatları bizimle aynı seviyede fakat 10-15 gün arası opsiyon
vermektedir.

Bilgilerinize arz ederim.” denilmektedir.

Bu belgedeki ifadeler, söz konusu fiyat anlaşmasına rakiplerin uyup uymadığına
yönelik, Toros Gübre tarafından yapılan bir kontrolü göstermektedir.

Yine benzer şekilde, Y… K…’ın el yazısıyla alınmış notlarında aşağıda yer verilen
ifadeler bulunmaktadır:

“B… b. (Ege Gübre)11
DAP 52.5 53.5 KDV dahil
DAP 310 $
190
141”

Bu belgede yer alan 53.500 TL.’lik DAP fiyatından çıkarılan sonuca göre, yine söz
konusu anlaşmanın yapıldığı dönemde Ege Gübre ve Toros Gübre arasında,
anlaşma yapılan fiyatlara yönelik iletişimin sürdüğü anlaşılmıştır.

Yukarıda yer verilen belgeler, özellikle 1998 yılının Eylül-Ekim-Kasım aylarında,
özellikle kompoze gübrelerle ilgili olarak, altı gübre üreticisi kuruluş arasında
yapılan bir fiyat tespiti anlaşmasının varlığını açıkça kanıtlamaktadır. Aşağıda, bu
fiyat anlaşmasının uygulamasına ilişkin söz konusu teşebbüslerin gübre
fiyatlarındaki artış miktar ve tarihlerine yönelik tespitlere yer verilmiştir:

- Anlaşma esas olarak kompoze gübrelerde yapılmıştır. Örnek olarak, DAP
gübresinin fiyatı 53,500 TL., 20.20.0 gübresinin fiyatı ise 33,500 TL. olarak, 18
Ağustos 1998’den önce tespit edilmiştir. Toros Gübre ve TÜGSAŞ 24 Temmuz,
Ege Gübre 29 Temmuz, GÜBRETAŞ 31 Temmuz tarihlerinde DAP’ın fiyatını
53,500 TL/kg olarak uygulamaya başlamışlardır.

- 20.20.0 kompoze gübresi için; Toros Gübre ve TÜGSAŞ 27 Temmuz,
GÜBRETAŞ 31 Temmuz ve Ege Gübre 28 Temmuz 1998 tarihlerinde 33,500
TL.’lik satış fiyatlarını uygulamaya başlamışlardır.

11 B… Ç… Ege Gübre’nin Genel Müdürü’dür.
02-07/57-26
21

- BAGFAŞ; TKK’ya olan eksik satışı nedeniyle gübre üreticilerince yapılan birlikte
fiyat artışlarına, 3 Eylül 1998’de katılmış ve DAP ile 20.20 gübresi için sırasıyla,
53,500 TL. ve 33,500 TL.’lik fiyatları uygulamaya koymuştur. Ancak, 14 Eylül’de
BAGFAŞ’ın, söz konusu fiyat anlaşmasını ihlal edici tavır aldığı ve DAP ile 20.20
gübresi fiyatlarını düşürdüğü ve müteakiben 21 Eylül 1998 tarihinde gübre
üreticilerinin fiyat konusunda yeniden anlaşmaya varmalarından sonra BAGFAŞ’ın
da 25 Eylül 1998’de DAP ve 20.20 fiyatlarını, yeniden 53,500 TL. ve 33,500 TL.
seviyelerine çektiği anlaşılmaktadır.

- İGSAŞ, fiyatlarını fabrika veya depo teslimi (FOT) olarak açıklamaktadır. İGSAŞ,
DAP fiyatını 12 Ağustos 1998’de 48,800 TL. olarak açıklamıştır. Yine, 20.20
gübresi satış fiyatlarını 3 Ağustos 1998’de 27,500 TL.’ye çıkarmıştır. İGSAŞ’ın
48,800 TL. ve 27,500 TL. olan fiyatlarının FOT olduğu ve üzerine nakliye fiyatının
eklenmesi gerektiği dikkate alınırsa, Temmuz ayında başlayan fiyat anlaşmasına,
İGSAŞ’ın bu tarihlerde katıldığı anlaşılmaktadır. Toros Gübre’de elde edilen ve
yukarıda yer verilen Lotus Notes mesajlarında fiyat tespiti anlaşmasına tüm gübre
üreticilerinin katılıp mutabakata vardıkları, ortak bir irade uyuşmasının mevcut
olduğu göz ardı edilmemelidir. Başka bir ifadeyle, İGSAŞ’ın 48,800 TL. ve 27,500
TL. olarak açıkladığı DAP ve 20.20.0 kompoze gübre fiyatları, üzerlerine
eklenecek nakliye maliyetleriyle, diğer 5 teşebbüsün uyguladığı 53,500 ve 33,500
TL.’lik fiyatlara yakın veya eşit düzeye gelmektedir.

- Gübre üreticileri arasındaki fiyat anlaşmasının, kompoze gübreler dışında da
genel olarak tüm gübre çeşitleri için yapıldığı açıktır. Ancak, azotlu gübrelerin
kullanım sezonunun esas itibarıyla Şubat-Mart-Nisan aylarının olması, sonbahar
aylarında bu gübrelerin satışının azlığı önemli bir unsurdur. Ancak, azotlu
gübrelerde de benzer fiyat artışları görülmektedir. Örneğin, Toros Gübre ve
TÜGSAŞ 27 Temmuz, GÜBRETAŞ 24 ve 31 Temmuz tarihlerinde CAN gübresi
için benzer fiyat artışları yapmışlardır. BAGFAŞ ve Ege Gübre’nin de, 2 Eylül ve
21 Eylül tarihli Dernek toplantılarından sonra, BAGFAŞ’ın 7 Eylül ve 14 Eylül, Ege
Gübre’nin 22 Eylül’de CAN fiyatlarını artırdıkları görülmektedir. Keza, AN33
gübresi için; Toros Gübre ve TÜGSAŞ’ın 27 Temmuz 1998’de fiyatlarını
artırdıkları, Toros Gübre’nin ve BAGFAŞ’ın, 2 Eylül ve 21 Eylül tarihli Dernek
toplantılarından sonra, sırasıyla, 3 Eylül ve 7 Eylül tarihlerinde fiyatlarını, 24,000
TL./kg seviyesine çektikleri tespit edilmiştir.

- Yine azotlu gübrelerden olan AS21 gübresi fiyat hareketlerine bakıldığında;
Toros Gübre, BAGFAŞ ve Ege Gübre’nin, 2, 3 ve 7 Eylül tarihlerinde fiyat
değişiklikleri yaptıkları anlaşılmaktadır. Benzer fiyat değişiklikleri üre gübresi için
de söz konusudur. Toros Gübre ve TÜGSAŞ 27 Temmuz 1998 tarihinde fiyat
artışı yapmışlardır.

Söz konusu altı teşebbüsün bayilere gübre satış faturalarının incelenmesi
sonucunda çıkarılan fiyat uygulamalarından bazı örnekler, aşağıda verilmektedir:

- GÜBRETAŞ, 31 Temmuz- 10 Aralık 1998 tarihleri arasında DAP gübresi fiyatını
53,500 TL. olarak 728 adet faturada,
- GÜBRETAŞ, 5 Ağustos-31 Aralık 1998 tarihleri arasında 33,500 TL.’lik 20.20.0
gübre fiyatını 755 adet faturada,
02-07/57-26
22
- Toros Gübre, 30 Temmuz-30 Aralık 1998 tarihleri arasında DAP gübresi fiyatını
53,500 TL. olarak 277 adet faturada,
- Toros Gübre, 30 Temmuz-30 Aralık 1998 tarihleri arasında 33,500 TL.’lik
20.20.0 gübresi fiyatını 2335 adet faturada,
- BAGFAŞ, 7 Eylül-25 Kasım 1998 tarihleri arasında 53,500 TL.’lik DAP gübresi
fiyatını 284 adet faturada,
- BAGFAŞ, 8 Eylül-27 Kasım 1998 tarihleri arasında 33,500 TL.’lik 20.20.0
gübresi fiyatını 397 adet faturada,
- Ege Gübre, 29 Temmuz-27 Kasım 1998 tarihleri arasında 53,500 TL.’lik DAP
gübresi fiyatını 268 adet faturada,
- Ege Gübre, 28 Temmuz-18 Aralık 1998 tarihleri arasında 33,500 TL.’lik 20.20.0
gübresi fiyatını 1102 adet faturada,
- İGSAŞ, 3 Ağustos-31 Aralık 1998 tarihleri arasında 27,500 TL.’lik FOT 20.20.0
gübresi fiyatını 1473 adet faturada,
- İGSAŞ, 12 Ağustos-4 Kasım 1998 tarihleri arasında 48,800 TL.’lik FOT DAP
gübresi fiyatını 814 adet faturada,

uygulamıştır. Gübre üreticilerinin fatura fiyatlarına ilişkin yapılan incelemeler
neticesinde, üreticiler arasında yapılan anlaşmaya varılan fiyatların 1998 Temmuz
ayından sonra en yüksek oranda uygulanan satış fiyatları olduğu ve varılan söz
konusu anlaşmayla, özellikle arz fazlası olan kompoze gübrelerde, 1998 yılı
kompoze gübre kullanım sezonunda yüksek bir fiyat birlikteliği ve istikrarı
sağlandığı açıktır.

Yukarıdaki tespitler ve açıklamalar neticesinde; özellikle kompoze gübrelerde
Temmuz 1998 tarihinde başlayan ve devam eden süreçte, Toros Gübre,
BAGFAŞ, TÜGSAŞ, Ege Gübre, İGSAŞ ve GÜBRETAŞ arasında fiyat tespiti
anlaşması yapıldığı sonucuna ulaşılmıştır.


H.2.1.2. Fiyat Tespiti (1999 Yılı)

Gübre Üreticileri Derneği’nde yapılan yerinde incelemede elde edilen ve Dernek
Genel Sekreteri F… G…’in çalışma masasındaki bloknottan alınan 3 sayfalık
belgede yer alan, kendi el yazısıyla alınmış notlarda aynen;

“ İstanbul 28.05.1999

- IFA azotlu gübrelerde fiyat düşebilir. DAP ve kompozelerde de problem olabilir
mi? Hiç bilinmeyen traderler piyasaya çıkabilir.
- İthalatçıların, dağıtıcıların bayileri bizim bayilerimiz. Ayrıca bayilerimiz özgür
olsun.
- T.K.K şartnamesi çıkmadan Sn. E… G… ve Sn. B… Ç… T.K.K yetkilileri ile
görüşecekler.
- İhaleden sonra bayiler konusunda İzmir’de toplantı yapılacak. Fiyat tespiti ve
anlaşma.
…
- Ege Gübre bayi listesi vermedi. Sn. E… Ö… sonradan verdiklerini söylüyor.
İncelenecek.” ifadeleri yer almaktadır.

02-07/57-26
23
Belgenin, 28.5.1999’da Toros Gübre’nin Genel Merkezi’nde yapılan Dernek
toplantısında alınan kararları içerdiği açıktır. Ancak, ifadelerdeki en dikkat çekici
taraf, TKK ihalesinden sonra İzmir’de bayiler konusunda toplantı yapılacağı ve
“fiyat tespiti ve anlaşma” sözcüklerinin yer almasıdır.

TKK’nın 1999 Sonbahar ihalesinin açık eksiltmesi 25.6.1999 tarihinde yapılmış ve
Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, TÜGSAŞ ve İGSAŞ ihaleye katılmamışlardır.
Aynı ihaleye ilişkin 1.7.1999 tarihinde pazarlık görüşmeleri yapılmıştır. 2.7.1999
tarihinde ise GÜD toplantısı gerçekleştirilmiştir.

28.5.1999 tarihli GÜD toplantısında, ihaleden sonra fiyat tespiti ve anlaşma
yapılacağına dair bir ibare vardır. Ancak, söz konusu toplantı, bahsedildiği gibi
İzmir’de değil, Ankara’da yapılmıştır. Bu toplantıda fiyat tespiti yapılıp
yapılmadığına ilişkin aşağıdaki belge önemlidir:

İGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı Y… T…’nün odasında “GÜBRE ÜRETİCİLERİ
DERNEĞİ” başlıklı, adı geçen kişinin kendi el yazısıyla yazılmış iki sayfadan
oluşan toplantı notları bulunmuştur. Söz konusu toplantı notları Gübre Üreticisi
kuruluşların Dernek çatısı altında yaptıkları konuşmalara ait ifadeler içermektedir.
Aşağıda tam metni verilen belgede görülen E… Hanım, E…Bey, B… Ç…, Y…
T…, K… G… isimlerinin sırasıyla E… G… (Toros Gübre Genel Müdürü), E… G…
(TÜGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı ve Yönetim Kurulu üyesi), B… Ç… (Ege
Gübre Genel Müdürü), K… G… (BAGFAŞ Genel Müdürü) ve Y… T… (İGSAŞ
Genel Müdür Yardımcısı)’nı belirtmektedir. Belgede aşağıdaki ifadeler yer
almaktadır:

“GÜBRE ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ

E… HANIM: Piyasadaki fiyat hareketleri konusunda söz almak istiyoruz. TKK’ne
ihalede tavır aldık, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’da resmi kuruluş olarak yanımızda yer
aldılar, müteşekkiriz. Türkiye’de ürünlerin az, fiyatların düşük olması gübre
tüketiminin az olacağını göstermişti. Dünya gübre fiyatlarının düşüklüğü de ayrı bir
kriz konusu.

TKK’ne aldığımız tavrı devam ettireceğiz derken Temmuz’da fiyatları bu mantalite
ile belirlemiş idik. Ancak BAĞFAŞ bilinmeyen nedenlerle fiyat indirdi. $=TL.
dengesinin bozulması nedeniyle hepimiz zarar eder hale geldik, bu bizi rahatsız
ediyor.

Aksine fiyatların düşmesi, piyasada da olumsuzluk yaratıyor, fiyatlar biraz daha
düşer beklentisine giren piyasa alacağı malı da almıyor.

Çiftçinin alım gücü düşük, onu da rahatsız etmeden ufak ufak zamlarla
stoklarımızı eritip zarar etmemizi önleyelim.

Öncelikle fiyatlarımızı $ bazında Temmuz ayı baz fiyatlarına getirelim. Zararlardan
kurtulalım. CAN konusu ithalat 400.000 Ton, nerdeyse bizim yıllık üretimimiz
kadar. Biz stok olmasın diye üretimi kısıyoruz, bu da sabit masraflarımızı arttırıyor.

02-07/57-26
24
GÜBRETAŞ Trakya teslimi 130 $/Ton torbalı aldı. 138-140 $/Ton TKK’ye yerinde
teslim maliyeti oluyor. Bizler bu fiyata veremezdik.

Üretici kuruluşların CAN ihtiyaçlarını karşılayabiliriz. Ege Gübre BAĞFAŞ’tan
sülfürik asit alıyor bu da memnuniyet verici.

K… G…: Bu arada Ege Gübre ile DAP alışverişi de oldu.

B… Ç…: Esin Hanım’ın görüşlerine katılıyorum. Ayrıca GÜBRETAŞ bayileri diğer
bayileri haberdar edip üreticiler toplanıyor GÜBRETAŞ'ı da çağırmamışlar, bunlar
fiyat ayarlayacaklar,stok yapalım.

2.sayfa…
Çiftçi çok feci durumda. EGE gübre bile verdiği buğdayın TMO’dan parasını
alamamışlar. Geçen seneye göre %15-20 satışlarda düşme oluyor. Bayilerin
teminatları doldu (çiftçiden para dönmüyor o da çok büyük sıkıntı yaratıyor ve
satışları olumsuz etkiliyor)

Y… T…:

E… BEY: Dernek üyelerinden biri kurallara uymayınca Başkana şikayet ediyoruz,
Başkan yapıyorsa kime şikayet edeceğiz. Şu anda DAP fiyatları 73-80 arasında 5
ayrı fiyat var. Şu anda fiyatlara %15 zam yapmak gerekiyor.

E… HANIM: BAĞFAŞ’ın 77.500.000 TL./Ton’dan baz alırsak fazla zamma gerek
yok.

K… G…: DAP fiyatlarını belirlerken TÜGSAŞ’a haber vermememiz büyük HATA.
Ancak ABD’den döndüm. DAP Dünya fiyatları çok düştü. Ancak ben elemanlarıma
görev verdim. TOROS fiyatlarımız çiftçilere satış fiyatlarıdır. Bu nedenle biz de
fiyatları indirmek zorunda kaldık.

B… ÇAKIN:Birlikte hareket edelim.

E… HANIM: (Kemal Beye) DAP konusunda değil her çeşit gübrede fiyatlarda
konuşarak karar verelim.

SONUÇ: Bütün üreticiler birbirlerinden mal alsınlar, işbirliği yapsınlar.

TOROS: Düşündüğümüz

20.20.0 Kompoze 151 $ bugün 149 $ 158 (süper)
15.15.0 Kompoze 155 147 $ 166 (süper)
DAP 220
CAN 85 $
AN 88
ÜRE 107”

BAGFAŞ, yukarıda yer verilen notlarda geçen 77,500,000 TL.’lik DAP gübresi
fiyat seviyesine, Ağustos-Eylül 1999’da ulaşmıştır. Ayrıca, TKK’ya tavır aldık
02-07/57-26
25
ifadesi, TKK’nın 25.6.1999 tarihinde yaptığı 1999 Sonbahar Gübre Alım İhalesine
GÜBRETAŞ dışındaki 5 firmanın iştirak etmediğini teyit etmektedir.

Belgede, Toros Gübre Genel Müdürü E… G…, TKK’ya tavır aldıklarını ve
Temmuz’da fiyatları bu mantalite ile belirlediklerini ifade etmektedir. Gübre
üreticilerinin, TKK ihalesi sonrasında, ortaklaşa olarak fiyat artışı yaptıkları açıktır.
BAGFAŞ Genel Müdürü K… G…, DAP fiyatlarını belirlerken TÜGSAŞ’a haber
vermemelerini büyük bir hata olarak nitelendirmektedir.

Gübre üreticilerinin 2 Temmuz tarihli GÜD toplantısından sonra 1999 fiyat
hareketlerinden bazıları aşağıdaki şekildedir:

- DAP gübresi için; 6 Temmuz (BAGFAŞ, 83,000 TL.), 7 Temmuz (GÜBRETAŞ,
86,000 TL.), 12 Temmuz (Toros, 83,000 TL.), 26 Temmuz (İGSAŞ*, 84,000 TL.)
- 20.20.0 gübresi için; 6 Temmuz (BAGFAŞ, 54,000 TL.), 12 Temmuz (Toros,
54,000 TL.), 19 Temmuz (TÜGSAŞ, 54,000 TL.), 7 Temmuz (GÜBRETAŞ,
56,000), 8 Temmuz (Ege Gübre, 54,000 TL.), 24 Ağustos (GÜBRETAŞ, 54,000
TL.).

Yukarıda yer verilen belgede, Toros Gübre Genel Müdürü E… G…’ın açıkça
“Temmuz ayında fiyatları belirlemiştik” ifadesi görülmektedir. Bu cümle, Temmuz
1999 tarihinde gübre üreticileri arasında yapılan bir fiyat tespiti anlaşmasının
delilidir. Ayrıca, E… G…, BAGFAŞ’ın bilinmeyen nedenlerle fiyat indirdiğini
söylemektedir. Gerçekten de, BAGFAŞ’ın fiyat tespiti anlaşmasını, DAP fiyatını 28
Temmuz 1999’da 76,250 TL.’ye indirerek ve 24 Ağustos’da tekrar 77,250 TL.’ye
yükselterek bozduğu görülmektedir. TÜGSAŞ Yönetim Kurulu üyesi E… G…,
belgede, BAGFAŞ’ın fiyat indirmesi ile ilgili olarak, “Dernek kurallarından”
bahsetmekte ve “üyelerden biri kurallara uymayınca Başkana şikayet ediyoruz,
Başkan yapıyorsa kime şikayet edeceğiz” demektedir. Güler’in ifadeleri,
BAGFAŞ’ın fiyat anlaşmasını bozarak, aldatmaca (cheating) içine girdiğini
göstermektedir. E… G…, DAP fiyatlarına % 15 zam yapmak gerektiğini de açıkça
ifade etmiştir.

GÜD Başkanı K… G…’in, “DAP fiyatlarını belirlerken TÜGSAŞ’a haber
vermememiz büyük HATA.” ifadesinden açıkça görüleceği üzere, Dernek üyeleri,
DAP fiyatını belirlerken TÜGSAŞ’a haber vermemişler ve TÜGSAŞ, 19 Temmuz
1999’da, 20.20.0 kompoze gübre fiyat artışına (54,000 TL.) katılırken, Temmuz
ayında DAP fiyatlarını artırmamıştır.

Ayrıca, E… G…, GÜD Başkanı ve BAGFAŞ Genel Müdürü olan K… G…’e,
sadece DAP konusunda değil, her çeşit gübrede fiyatlarda konuşarak karar
vermelerini söylemektedir. Belgenin en sonunda, Toros Gübre’nin Genel Müdürü
E… G…’ın “Düşündüğümüz” ifadesinden sonra Amerikan Doları bazında gübre
fiyatlarının yazıldığı görülmektedir.

Belgede, E… G…’ın, “öncelikle fiyatlarımızı $ bazında Temmuz ayı baz fiyatlarına
getirelim” ifadesini dikkate alıp, 1999 yılına ait faturalardan elde edilen gübre fiyat
hareketleri incelenecek olursa;

12 İGSAŞ’ın yaklaşık CİF fiyatı.
02-07/57-26
26

- DAP Gübresi için; Toros Gübre ve TÜGSAŞ 13 Eylül 1999’da 83,000 TL.,
BAGFAŞ 15 Eylül’de 83,000 TL., GÜBRETAŞ 14 Eylül’de 83,000 TL., İGSAŞ 6
Eylül’de 83,000 TL. (FOT fiyat olarak 77,000 TL.) ve Ege Gübre 28 Eylül’de
85,000 TL. olmak üzere fiyatlarını yükseltmişlerdir. DAP gübresinde fiyat artışları
bu tarihten sonra da yapılmaya devam etmiştir. DAP gübresi için teşebbüsler
bazında fiyat artışları ve tarihlerinden örnekler aşağıda gösterilmektedir:

İGSAŞ 20 Eylül 85,000 TL.
Toros Gübre 27 Eylül 85,000 TL.
GÜBRETAŞ 27 Eylül 85,000 TL.
Ege Gübre 28 Eylül 85,000 TL.
TÜGSAŞ 30 Eylül 84,500 TL.
Toros 14 Ekim 87,000 TL.
BAGFAŞ 14 Ekim 85,000 TL.
GÜBRETAŞ 14 Ekim 87,000 TL.
İGSAŞ 18 Ekim 87,000 TL. (CİF)
Ege Gübre 20 Ekim 87,000 TL.
Toros Gübre 1 Kasım 89,000 TL.
BAGFAŞ 8 Kasım 88,000 TL.
TÜGSAŞ 9 Kasım 89,000 TL.

- 20.20.0 Kompoze gübre için; 13 Eylül 1999 tarihinde Toros Gübre ve TÜGSAŞ
fiyatlarını 56,500 TL.’ye, İGSAŞ satış fiyatını 56,000 TL.’ye (CİF), GÜBRETAŞ 14
Eylül’de satış fiyatını 56,500 TL.’ye, BAGFAŞ 15 Eylül’de satış fiyatını 56,500
TL.’ye çıkarmışlardır. Yine, DAP gübresindeki artışlar 20.20.0 gübresinde de
devam etmiştir. Gübre üreticilerinin 20.20.0 gübresi için fiyat artış örnekleri
aşağıda gösterilmektedir:

20 Eylül 1999: İGSAŞ (57,000 TL.) (CİF)
23 Eylül 1999: BAGFAŞ (58,000 TL.)
27 Eylül 1999: Toros, GÜBRETAŞ (58,000 TL.)
28 Eylül 1999: Ege Gübre (58,000 TL.)
30 Eylül 1999: TÜGSAŞ (58,000 TL.)
13 Ekim 1999: Ege Gübre (60,000 TL)
14 Ekim 1999: Toros, BAGFAŞ, GÜBRETAŞ (60,000 TL.)
18 Ekim 1999: İGSAŞ (59,000 TL.) (CİF)
25 Ekim 1999: TÜGSAŞ (60,000 TL.), BAGFAŞ (62,000 TL.)
27 Ekim 1999: Ege Gübre (62,000 TL.)
1 Kasım 1999: Toros, TÜGSAŞ, GÜBRETAŞ (62,000 TL.)

- Teşebbüslerin, 20.20.0 gübresi için, 13 Eylül’de başladıkları fiyat artışlarını, 1999
yılının sonuna kadar aynı veya yakın tarihlerde gerçekleştirmeye devam ettikleri
görülmektedir.

- Aynı şekilde CAN, AN33, AS21 ve üre gübrelerinde fiyat artışlarının, esas olarak
13 Eylül 1999 tarihinde başladığı ve 1999 yılına ait fiyat hareketlerinden de
anlaşıldığı üzere üzere aynı veya benzer tarihlerde gerçekleştirildiği tespit
edilmiştir. Örneğin Toros ve TÜGSAŞ 13 Eylül 1999, BAGFAŞ 15 Eylül 1999’da
CAN fiyatlarını 28,000 TL.’ye yükseltmişlerdir. Yine, 27 ve 30 Eylül 1999, 1 Kasım,
02-07/57-26
27
9 Kasım 1999 tarihlerinde Toros ve TÜGSAŞ’ın aynı fiyatı uyguladığı
görülmektedir.

28.5.1999 tarihli GÜD toplantısında yer alan “Fiyat tespiti ve anlaşma” hususunun,
TKK’nın 1 Temmuz 1999 tarihli ihalesinden sonra, 2 Temmuz 1999 tarihinde
GÜD’de yapılan toplantıda gerçekleştirildiği, İGSAŞ’ta bulunan belgeden
anlaşılmaktadır. Toros Gübre Genel Müdürü Esin Gökan, açıkça, “Temmuz’da
fiyatları bu mantalite ile belirledik” ifadesini kullanmıştır. Daha sonra, Temmuz’da
yapılan bu anlaşmada, BAGFAŞ’ın bir süre sonra DAP gübresinde fiyat kırması
nedeniyle tekrar anlaşma gereği duyulduğu, İGSAŞ’ta bulunan belgeden
görülmektedir. Belgede yer alan, Temmuz ayında fiyat tespiti, BAGFAŞ’ın fiyat
kırması, TÜGSAŞ’a DAP gübresine zam yapılırken haber verilmemesi ve
Temmuz ayındaki fiyat seviyelerimize dönelim gibi ifadeler dikkate alındığında ve
teşebbüslerin fiyat hareketlerinden görüldüğü üzere, altı gübre üreticisi kuruluş
arasında bir irade uyuşmasının mevcut olduğu ve aralarında gübre fiyatlarının
tespitine yönelik anlaşmaya varıldığı açıktır.

Yukarıda yer verilen tespitler ve açıklamalar neticesinde; Temmuz 1999 tarihinde
başlayan ve devam eden süreçte, Toros Gübre, BAGFAŞ, TÜGSAŞ, Ege Gübre,
İGSAŞ ve GÜBRETAŞ arasında, fiyat tespiti anlaşmasının varlığı kanıtlanmış ve
söz konusu teşebbüslerin Kanun’un 4 üncü maddesini ihlal ettikleri sonucuna
varılmıştır.

1999 yılında yapılan fiyat tespit anlaşmalarından bir diğeri ise; TKK’nın
23.11.1999 tarihinde gerçekleştirdiği 2000 İlkbahar İhalesi öncesinde
gerçekleşmiştir.

Toros Gübre tarafından TÜGSAŞ, GÜBRETAŞ, BAGFAŞ, Ege Gübre ve İGSAŞ’a
21 Ekim 1999 tarihinde gönderilen faks mesajının ekinde yer alan anlaşma
metninin önemli kısımlarına aşağıda yer verilmektedir:

“Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri ile Üretici Kuruluş arasında aktedilecek
anlaşma içeriğinde yer alması beklenen ana maddeler:

Taraflar: TKK (İdare)

Üretici Kuruluş (Müteahhit)

Miktar:
…

Fiyat:

Müteahhit, aşağıda cins ve miktarları yazılı gübreleri karşılarında yazılı peşin
fiyatlardan İdareye satmayı öngörmektedir.


CAN % 26 $ 110/ton
AN % 33 $ 100/ton
AS % 21 $ 100/ton
02-07/57-26
28
Üre % 46 $ 125/ton
Kompoze 20.20.0 $ 155/ton
Kompoze 15.15.15 $ 155/ton
DAP 18.46.0 $ 220/ton


Yukarıdaki fiyatlar ilk peşin alış fiyatları olup, Müteahhit dönem içerisinde cari
piyasa koşullarını değerlendirerek peşin fiyat değişikliğini bir hafta önceden
İdareye haber vermek kaydıyla uygular. Müteahhit aynı tarihte yeni peşin fiyatı
kendi bayisine de uygulayacaktır. İdare destekleme dahil KDV hariç peşin
fiyatların üzerine asgari % 10 ilave ederek Ortak çiftçilerine Satış Fiyatını belirler.
Müteahhit kendi bayilerine satış fiyatlarını bu fiyatlarla uyumlu tutmakla
yükümlüdür.
(İGSAŞ bayi fiyatları FOT esaslı olduğundan karşılaştırmada bayi fiyatlarına …$
ortalama navlun eklenecektir.)

İki fiyatın uygulama dönemindeki uygunluğu İdarenin belirleyeceği ancak İdare ile
organik bağı olmayan bir bağımsız denetim kuruluşu tarafından ayda bir
denetlenecek ve denetim ücreti İdare tarafından karşılanacaktır.
Bayi piyasasındaki fiyatlarla İdareye fatura edilen fiyatların mukayesesinde şu
esaslar takip edilecektir: Müteahhidin bayisine uyguladığı KDV hariç destekleme
dahil iki fiyat arasındaki dönemin ortalama TL. fiyatı TCMB’nin aylık döviz satış
kurunun aritmetik ortalamasına bölünerek Dolar fiyatı bulunur. İdareye fatura
edilen peşin esaslı Dolar fiyatı ile müteahhidin bayiye uyguladığı aynı döneme ait
ortalama dolar fiyatı mukayese edilecektir. Müteahhidin bayi piyasasında Türk
Lirası bazlı satış yapması nedeni ile ortaya çıkabilecek kur farkından dolayı,
mukayese neticesinde İdare aleyhine % 3’den fazla bir fark olması halinde bu
oranı aşan kısım ve o döneme ilişkin tonaj üzerinden denetim raporu neticesi,
İdarenin talebini izleyen 15 gün içerisinde ödeme tarihindeki kur üzerinden TL.
olarak Müteahhit tarafından ödenir. Aynı kapsamda İdarenin alış fiyatlarına asgari
% 10 ilave etmeyip mukayese neticesi farkın İdare lehine % 3’den fazla olması
halinde Müteahhit sevkiyatları durdurma hakkına sahiptir.

1. Ancak genel piyasa koşullarının dışında oluşan ve ithalatçı fiyatlarından
kaynaklanabilecek pazarı bozucu fiyat hareketlerine karşı Müteahhit, önceden
İdareye miktar ve fiyatı haber vererek noktasal fiyat hareketleri yapabilecektir. Bu
miktar için yapılan fiyat uygulamaları denetimde değerlendirmenin dışında
tututlacaktır.

…

Bu Anlaşma taslağında belirtilmeyen diğer maddeler ve detaylar karşılıklı güven
ve iyiniyet esasları çerçevesinde taraflar arasında netleştirilecektir.”

2 Kasım 1999 tarihinde, Toros Gübre tarafından Ege Gübre ve İGSAŞ’a
gönderilen protokol metinleri ortak olarak incelendiğinde, bu metinler üzerinde
Ege Gübre ve İGSAŞ yetkililerinin aldığı notlardan, yukarıda yer verilen
anlaşmada bazı değişiklikler yapıldığı görülmektedir. Şöyle ki:

02-07/57-26
29
1. “TKK’ya, üretici kuruluşlar tarafından verilecek peşin ve 90 gün vadeli fiyatlar
arasında % 15 fark olacak.
2. Üretici kuruluşlar, bayilerine uyguladığı peşin fiyatlarda indirim veya artırım
yapmak istediği takdirde, bunu uygulama tarihinden 7 gün önce İdareye yazılı
olarak bildirir ve bu fiyatlar İdare için de geçerli olur. Müteahhidin kapalı pazar
mahiyetinde olan kuruluşlara yapacağı toplu satışlar ve genel piyasa koşulları
içerisinde dampingli satışları peşin fiyatları üzerinden yapacağı anti damping
fiyatlar bunun dışındadır. Ancak, müteahhit bu uygulamalara ilişkin fiyatlarını,
satış yapacağı miktarı önceden İdareye bildirmesi gerektiği gibi bu şekilde satışı
yapılacak miktarlar uygulama bölgesindeki tüm satışların % 1’ini geçemez.

Müteahhit bu maddede belirtilenler dışında, bayilerine her ne nam altında olursa
olsun; indirim, komisyon, teşvik, ikramiye, prim, komisyon, mal fazlası ve sair
uygulama yapamaz. Müteahhit pazarlama firması ise, bu hususta üretici firması
da müteselsilen sorumludur. Böyle bir durumun tespiti halinde sözleşme herhangi
bir ihtar yapmaya gerek kalmaksızın münfesih olur.

İdare müteahhidin alacağı gübrelerin peşin fiyatları üzerine en az % 5 kar ilavesi
ile satış fiyatını belirleyecektir.”

Toros Gübre Genel Müdür Yardımcısı Y… K… tarafından Bölge Müdürlüklerine
13 Kasım 1999 tarihinde gönderilen Lotus Notes mesajında ise aşağıdaki ifadeler
yer almaktadır:

“Geçtiğimiz birkaç hafta üreticiler adına Ankara’da TKK ile yoğun temaslarımız
oldu. TKK, her ihale sonrasında düşük bayi fiyatları ile pazarda mağdur edildiğini,
özellikle siyasi bir yapı olması nedeniyle ortaklarına karşı bu duruma
düşürülmemesi konusunda çözüm talep etmekte, üreticiler de ihalelere her önüne
gelenin katılmaması gerektiği konusunu ve çok ağır ihale şartlarından
yakınmaktaydı.

Çözüm olarak TKK’nın sadece üreticilerle çalışması, üreticilerden (sabit olmayan)
bayi fiyatı ile mal alması, tüm üreticilerin de piyasada TKK’ya ve bayilerine aynı
fiyatı uygulaması konularında ve böyle bir anlaşmanın nasıl yürütülebileceği
şartları üzerinde günler süren görüşmeler oldu.”

Toros Gübre tarafından 21 Ekim 1999 ve 2 Kasım 1999 tarihlerinde diğer gübre
üreticilerine gönderilen metinler ve 13 Kasım 1999 tarihli Y… K…’ın Lotus Notes
mesajı göz önüne alındığında Toros Gübre, BAGFAŞ, İGSAŞ, GÜBRETAŞ,
TÜGSAŞ ve Ege Gübre’nin;

1. TKK’nın 2000 İlkbahar İhalesi öncesinde biraraya gelerek TKK’ya yapacakları
toplu satışların fiyatlarını ve diğer tüm satış koşullarını tespit ettikleri,

2. TKK’ya yaptıkları toplu satışlarda verecekleri fiyatları, bayilerine yönelik satış
fiyatlarında da uygulamaya karar verdikleri,

3. TKK’ya ve bayilerine verdikleri fiyatların uyumlaştırılmasını ve bu fiyatlar
arasında belli bir farkın korunmasını sağladıkları,

02-07/57-26
30
4. İthalatçı fiyatlarından kaynaklanabilecek, bayi pazarındaki farklı fiyatları,
pazarı bozucu faaliyetler ve dolayısıyla aralarındaki fiyat anlaşmalarının
uygulanmasına tek engel olarak olarak gördükleri,

anlaşılmıştır.

TKK, Toros Gübre tarafından hazırlanan ve gübre üreticilerinin üzerinde
uzlaşmaya vardığı anlaşılan metni kabul etseydi, bu anlaşmadaki fiyatları tüm
gübre üreticileri, hem TKK’ya verdikleri hem de bayilerine verdikleri gübre çeşitleri
için ortaklaşa olarak uygulayacaklardı. Dolayısıyla, TKK ihaleleri ve bayilere
yönelik satışlarda uygulanan üretici fiyatları eşitlenecekti. Ancak, TKK Yönetim
Kurulu, bu metni kabul etmemiş ve önceki yıllarda olduğu gibi ihale yoluyla 2000
yılı ilkbahar sezonu gübre tedariğini gerçekleştirmiştir. Bu durum, söz konusu
anlaşmanın gübre üreticileri arasında yapılmış olduğunu, fiyatlar ile satış
koşullarını tespit eden ve nihayetinde bir toplu alım ihalesindeki rekabeti bozucu
amaç taşıyan niteliğini ortadan kaldırmamaktadır. Ayrıca söz konusu anlaşma,
toplu gübre alımı ihalelerinden önce tamamen bağımsız irade ve davranışlarıyla
hareket etmeleri gereken gübre üreticisi/dağıtıcısı kuruluşların, toplu alım
ihalelerinde kolaylıkla bir araya gelerek, rekabeti sınırlayıcı kararlarda
uzlaştıklarını göstermesi bakımından da önemlidir.

Yukarıda yer verilen tespit ve değerlendirmeler neticesinde, Toros, BAGFAŞ,
GÜBRETAŞ, İGSAŞ, TÜGSAŞ ve Ege Gübre’nin, 1999 yılında, TKK’nın 2000
İlkbahar İhalesi öncesinde biraraya gelerek fiyat tespiti anlaşması yaptıkları ve
Kanun’un 4 üncü maddesini ihlal ettikleri sonucuna ulaşılmıştır.

Toros Gübre ve GÜBRETAŞ arasında düzenlenen, birbirlerinden gübre alım
koşullarını belirleyen “Gübre Tedarik Anlaşmaları”nda yer alan bazı hükümler
aracılığıyla da, fiyat tespiti yapıldığı saptanmıştır. Buna ilişkin değerlendirme ve
bulgulara aşağıda yer verilmiştir:

Önaraştırma döneminde, GÜBRETAŞ’ın Toros Gübre’ye gönderdiği 26 Kasım
1999 tarihli faksla, 29 Kasım 1999 tarihi itibarıyla geçerli olacak fiyatlarını önceden
bildirdiği tespit edilmiştir. GÜBRETAŞ’ın bu belgeye ilişkin ilk yazılı savunmasına
aşağıda yer verilmektedir:

“Sektördeki tüm üreticiler zaman zaman birbirlerinden kendilerinin üretmedikleri
gübreleri veya acil ihtiyaçları olan gübreler için alımda bulunmaktadırlar. Genelde
bu tür alımlar teşebbüslerin bayilerine uyguladıkları sirküler fiyatları esas alınarak
gerçekleştirilmektedir.

Yukarıda tırnak içerisinde belirtilen 26 Kasım 1999 tarihli sirkülerimiz Toros Gübre
ile teşebbüsümüz arasında akdedilen 1999 yılı için geçerli 4000 ton TSP alımı ile
ilgili protokolün fiyat maddesi ile ilgilidir.”

Toros Gübre’nin ise aynı belgeye ilişkin savunmasında, aynen;

“Toros Gübre ile GÜBRETAŞ arasında tarafların gereksinim duydukları ürünlerin
diğer tarafın stokları bakımından mümkün olması halinde piyasa şartları üzerinden
belirli bir indirim uygulamak suretiyle, ticari şartlara göre satın alınacağı yönünde
02-07/57-26
31
bir mutabakat vardır. Bu çerçevede ilgili teşebbüsler arasında bir alışveriş
yapılmıştır. Ek 47’de yer verilen 25.11.1999 tarihli belge Toros Gübre’nin
GÜBRETAŞ’tan satın aldığı TSP gübreleri ile ilgili olarak GÜBRETAŞ tarafından
satışın hangi fiyat üzerinden yapılacağının bildirilmesi amacını taşıyan bir
belgedir. Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı’nın gübre piyasaları ile ilgili
düzenlemelerine karşı herhangi bir aykırılık oluşturmayan ilgili satış işlemleri,
rekabetin sınırlandırılması amacı ile ilişkisi bulunmayan bir uygulama
niteliğindedir.” denilmektedir.

Ancak, GÜBRETAŞ’ın ve Toros’un fiyat sirkülerinin gönderilmesi ile ilgili
savunmasına katılmak mümkün değildir; çünkü GÜBRETAŞ, Toros’a yalnızca
TSP’nin sirküler fiyatını değil, satışını yaptığı tüm gübrelerin dört gün sonra
uygulanacak fiyatlarını göndermiştir.

Toros ve GÜBRETAŞ arasındaki gübre tedarik protokollerinde dikkati çeken
husus, “Bayilere Satış” maddesindeki “Taraflar birbirlerinden tedarik ettikleri
gübreleri kendi bayilerine, diğer tarafın uyguladığı bayi fiyatının altında bir fiyatla
satmamayı taahhüt ederler. Diğer tarafın farklı bir uygulama yaptığını veya kendi
bayi piyasasını rahatsız edecek bir fiyatla satış yaptığını tespit eden taraf sevkiyatı
derhal durdurma hakkına sahiptir.” ifadeleri olmuştur.

Söz konusu protokoller ve bunların rekabeti ihlal edici unsurları aşağıda tarihlerine
göre verilmektedir:
- 1997 yılına ait Toros-Gübretaş arasındaki TSP sözleşmesinin 9 uncu
maddesinde, “Alıcının, satıcının bayileri ile rekabete girmek suretiyle, satıcının
bayi satış fiyatının altında satış yapması ve alınan bu gübrelerin bayiler dışında
(dağıtıcı kuruluşlara) satışının yapılmasının tespit edilmesi durumunda teslimatlar
derhal durdurularak sipariş iptal edilecektir.” hükmü yer almaktadır.
- 1999 yılına ait (1 Ocak-31 Aralık 1999) Toros-GÜBRETAŞ arasındaki CAN ve
TSP tedarik sözleşmesinde, “Taraflar birbirlerinden tedarik ettikleri gübreleri kendi
bayilerine, diğer tarafın uyguladığı bayi fiyatının altında bir fiyatla satmamayı
taahhüt ederler. Diğer tarafın farklı bir uygulama yaptığını veya kendi bayi
piyasasını rahatsız edecek bir fiyatla satış yaptığını tesbit eden taraf sevkiyatı
derhal durdurma hakkına sahiptir.” hükmü yer almaktadır.
- 1999 yılına ait (1 Temmuz-31 Aralık 1999) Toros-GÜBRETAŞ arasındaki CAN
ve TSP alım-satım sözleşmesinde, “Taraflar birbirlerinden tedarik ettikleri gübreleri
kendi bayilerine, diğer tarafın uyguladığı bayi fiyatının altında bir fiyatla satmamayı
taahhüt ederler. Diğer tarafın farklı bir uygulama yaptığını veya kendi bayi
piyasasını rahatsız edecek bir fiyatla satış yaptığını tesbit eden taraf sevkiyatı
derhal durdurma hakkına sahiptir.” hükmü yer almaktadır.

Bu çerçevede, Toros ve GÜBRETAŞ arasında gerçekleştirilen 1997 ve 1999
yıllarına ait söz konusu protokollerde, yeniden satış fiyatını belirlemeye yönelik bir
fiyat tespiti anlaşması yapıldığı sonucuna ulaşılmıştır.


H.2.1.3. Fiyat Tespiti (2000 Yılı)

TÜGSAŞ’da, fiyat tespiti şeklindeki rekabet ihlalinin gübre üreticileri arasında
2000 yılında da devam ettiğini gösteren bir belge bulunmuştur.
02-07/57-26
32

TÜGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı F… G…’in 1999 yılı ajandasında aşağıda yer
verilen notlar tespit edilmiştir:

“ (4 Şubat 1999 tarihli sayfa)
Gübreye zam hazırlığı yapalım. Toros ne düşünüyor?Pazarlama ne düşünüyor?”

“DAP-20.20.0 fiyatlarını 11 09 itibarıyla toros –bagfaş görüşmeleri fiyat
ayarlamaları

Toros ve bagfaş fiyat ayarlamaz ise 15 günlük bayilere
(peşin 15 günlük 15 günlük bir ay gibi)”

“28.3.2000 fiyatlarımız bayi toros öneri bizim öneri

A.Sülfat 55000 56
26 AN 62 62 kalsın
33 AN 70 70 kalsın
Üre 78 78
DAP 118 120 120
20.20.0 86 88 88
15.15.15 88 90 90
25.5.10 88 - 90”

Yukarıda yer alan notlar, 1999 tarihli ajandaya aittir. Ancak, notların 2000 yılındaki
fiyat değişimleri ile ilgili olduğu açıktır.

Yukarıdaki belgelerden görüleceği üzere, TÜGSAŞ zam yapmadan önce Toros
Gübre ile iletişim içerisine girmiştir. 4 Şubat 1999 tarihli ajanda sayfasındaki
ifadeden de görüldüğü üzere TÜGSAŞ, gübre fiyatlarına yapmayı düşündüğü
zamlardan önce Toros Gübre ile fiyat tespiti hususunda ortak bir iradeye
ulaşmaya çalışmış ve koordinasyon içerisine girmiştir.

28.3.2000 tarihinde, her iki teşebbüsün de CAN26 fiyatını 62,000 TL/kg olarak
yükselttiği tespit edilmiştir. Ayrıca, Toros Gübre, 10.4.2000 tarihinde ve TÜGSAŞ
11.4.2000 tarihinde 120,000 TL/kg’lik DAP, 90,000 TL/kg’lik 15.15.15 ve 56,000
TL’lik AS21 fiyat artışlarını birlikte gerçekleştirmişlerdir.

Yukarıda yer verilen tespitler sonucunda, TÜGSAŞ ve Toros Gübre’nin 1998 ve
1999 yıllarındaki fiyat tespitine yönelik anlaşmaları 2000 yılında da sürdürdükleri
sonucuna ulaşılmıştır.


H.2.2. TOPLU GÜBRE ALIM İHALELERİNE YÖNELİK REKABET İHLALLERİ


H.2.2.1. Toplu Gübre Alımı Yapan Kuruluşlar ve İhale Sistemleri

Gübre sektöründe dağıtım sistemi, bayilere yapılan ve çiftçilere doğrudan yapılan
satışlar şeklinde özetlenebilir. Çiftçilere yapılan satışlarda esas pay gübre
02-07/57-26
33
dağıtıcısı kuruluş statüsündeki Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği (TKK),
Türkiye Şeker Fabrikaları Anonim Şirketi, Tariş Pamuk Tarım Satış Kooperatifleri
Birliği, Tariş Üzüm Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Tariş Zeytinyağı Tarım Satış
Kooperatifleri Birliği, Çukurova Pamuk Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Trakya
Yağlı Tohumlar Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Karadeniz Yağlı Tohumlar Tarım
Satış Kooperatifleri Birliği ve Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM)
kuruluşlarına aittir.

Bu kuruluşlar, her sene açtıkları toplu gübre alım ihaleleri ile üyelerinin ihtiyacı
olan gübreleri Türkiye’deki yerli üreticilerden ve dağıtıcı/ithalatçı kuruluşlardan
satın almaktadırlar. Toplu satışlar, gübre üreticilerine satış, depolama ve stok
maliyetlerinin düşürülmesi ve finansman kolaylıkları gibi avantajlar sağlamaktadır.
Ancak, özellikle TKK, aynı zamanda gübre üreticilerinin dağıtım aşamasında
rakibi konumundadır. TKK, çoğunu üreticilerden aldığı gübrelerin satışını ortakları
olan çiftçilere, düşük faizli kredi imkanlarıyla da satabilmektedir. Anılan
kuruluşların gerçekleştirdikleri toplu gübre alım ihaleleri ile tedarik etttikleri
gübreleri üyeleri olan çiftçilere satmaları, üretici ya da ithalatçı konumundaki diğer
teşebbüslerin bayileri vasıtasıyla yaptıkları satışlar göz önüne alındığında farklılık
arz etmektedir. Türkiye gübre satışı piyasasında pazar paylaşımına yönelik tespit
ve değerlendirmeler, esas itibarıyla, söz konusu toplu gübre alımı yapan
kuruluşların gerçekleştirdikleri ihaleleri kapsamaktadır.

Toplu alım ihaleleri yapan kuruluşların Türkiye toplam gübre satışlarında yıllar
itibarıyla pazar payları şu şekildedir:

Kuruluşun Adı Pazar Payı (%)
1998 1999 2000

TKK 28,31 25,86 28,93

Şeker Fab. 3,66 3,07 3,17

Tariş 1,89 1,94 1,33

Trakya Birlik 0,89 0,86 1,09

Pankobirlik 0,31 0 0,63

TOPLAM 35,06 31,73 35,15


Yukarıda yer verilen pazar paylarından görüldüğü üzere; Türkiye’de satışı yapılan
gübre miktarının yaklaşık % 35’i, toplu gübre alımı yapan kuruluşlarca
gerçekleştirilmektedir. Gübre üretici/dağıtıcı ve ithalatçı/dağıtıcı kuruluşların
bayileri kanalıyla satışını yaptığı gübreler ise, toplam gübre tüketiminin yaklaşık %
65’ini oluşturmaktadır.

TKK ve Türkiye Şeker Fabrikaları, Türkiye gübre satışı pazarında toplam % 32
pazar payına sahiptir. Toplu gübre alım ihalelerindeki miktarın büyük bölümünü
talep eden bu kuruluşların ihalelerinde gerçekleşen pazar paylaşımına yönelik
02-07/57-26
34
rekabet ihlali iddialarına ilişkin önaraştırma ve soruşturma dönemlerinde elde
edilen bulgulara aşağıda yer verilmiştir.


H.2.2.1.1. TKK ve İhale Sistemi

TKK 1581 sayılı Kanun’la kurulmuş, bir kooperatif kuruluştur. Kuruluşun amacı,
ortaklarının işleri ile ilgili olarak tarımsal üretim sürecinde ihtiyaç duydukları
tarımsal girdiler ile geçimleri ile ilgili olarak zaruri tüketim maddesi ihtiyaçlarını,
kalite başta gelmek şartı ile zamanında, yeterince, uygun fiyat ve şartlarla
karşılamaktır.

TKK, % 90’ı köy seviyesinde olmak üzere 2506 birim kooperatifine bağlı çiftçilerinin
tarımsal amaçlı gübre ihtiyacını;

1. Her sene ilkbahar ve sonbahar gübre kullanım sezonları için iki defa toplu
gübre alımı ihalesi gerçekleştirmek suretiyle,
2. 1999 İlkbahar ihale dönemine kadar ihalelere kapalı zarf ve açık eksiltme
usulü ile, 2000 yılı ilkbahar döneminden itibaren de tahmini birim fiyat belirlenerek
doğrudan açık eksiltme yapılarak oluşan fiyatlar üzerinden,
3. İç piyasadan yaptığı alımlarda, kooperatif rampası teslimi esasına göre,
4. İhale sözleşme fiyatları peşin ve 90 gün vadeli, KDV hariç, devlet destekleme
dahil Amerikan Doları bazında,
5. Söz konusu ihaleler dışında ise, sahibi olduğu GÜBRETAŞ vasıtasıyla veya
kamu kuruluşu olan TÜGSAŞ’dan doğrudan gübre alımıyla,

karşılamaktadır.

TKK’nın 1996-2000 yılları arasındaki gübre ihalelerinin tarihleri aşağıda verilmiştir:

TKK KİMYEVİ GÜBRE İHALE TARİHLERİ
Dönem Kapalı Teklif
Tarihi
Açık Eksiltme
Tarihi
Pazarlık Tarihi
1996 İlkbahar 22.11.1995 24.11.1995 29.11.1995
1996 Sonbahar 29.05.1996 04.06.1996 -
1997 İlkbahar 25.10.1996 5.11.1996 -
1997 Sonbahar 06.06.1997 17.06.1997 -
1998 İlkbahar 21.10.1997 24.10.1997 10.11.1997
1998 Sonbahar 17.06.1998 18.06.1998 -
1999 İlkbahar 14.10.1998 16.10.1998 -
1999 Sonbahar 24.06.1999 25.06.1999 01.07.1999
2000 İlkbahar - 23.11.1999 30.11.1999
2000 Sonbahar - 22.06.2000 -

TKK, gerçekleştirdiği gübre alım ihaleleri ve genel olarak gübre sektöründeki
rekabet koşulları ile ilgili görüşlerini;

“ Türkiye gübre sektöründeki 6 üretici kuruluş, hem ham madde ithalatçısı
olmaları, üretimleri için gerekli olan ham maddelerin % 95’ini ithal etmek
mecburiyetinde bulunmaları, ham madde aldıkları firmaların aynı zamanda mamül
02-07/57-26
35
gübre de satmaları üreticilerin ithalatını kolaylaştırdığı gibi, üreticiler dışındaki
kooperatif ve ithalatçı dağıtıcı konumunda bulunan firmaların ithalatını, üreticilerin
baskıları nedeniyle zorlaştırmaktadır. Çünkü ülkemizdeki tekel durumuna paralel
olarak yurt dışı pazarın da ülkeler ve gübre cinsleri itibarıyla centilmenlik
anlaşmaları ile sınırlandırıldığı bir vakıadır. Zaman zaman bu anlaşmaların ihlali
veya eski doğu bloğu ülkelerinin ekonomik zorlukları sebebiyle dampingli satışlara
yönelmesi söz konusu olabilmektedir.

Türkiye’de TKK, Şeker Fabrikaları, Pancar Ekicileri İstihsal Kooperatifleri Birliği
gibi kooperatif kuruluşların gübre dağıtımındaki avantajları;

- Toplu alım yapmaları
- Piyasa fiyatlarını regüle etmeleri
- Hizmeti, yaygın kooperatif ağı ile ortağın ayağına götürmeleri,
- Piyasaya nazaran düşük faizler ile kredili satış yapabilmeleri,
- Bürokratik işlemlerin bankalara nazaran azlığı,
- Mal alımında kalite kontrolü yapmaları,

şeklinde sayılabilir.

1997 yılı sonunda destekleme kararnamesi değişmeden önce, ithalatçı dağıtıcılar
bir taraftan kooperatif kuruluşlarının toplu alımlarında rekabet şartlarını zorlayan
fiyatları ile pay almaları, diğer taraftan da bayi pazarında üreticilere rakip olmaları
üretici kuruluşları oldukça zorlamış, ancak üretici firmalar, hem 97/10244 sayılı
Kararnamenin desteği ile önce aralarında işbirliği yapıp (4054 sayılı Kanun’a
aykırı olarak) ithalatçı dağıtıcı kuruluşların toplu alımlardaki etkinliğini
kaybettirmişlerdir.

TKK’nın en büyük satıcı konumunda bulunması, pazarda faaliyet gösteren
firmaları, TKK ihalelerinden pay almaya çalışmalarının yanında, bu ihalelerde
teşekkül edecek fiyatların belirlenmesinde etkin olmaya itmiştir. Çünkü, TKK,
çiftçinin ayağında ucuz kredi ile mal satarken, TKK fiyatının üzerinde, firmaların,
bayi piyasasında üstelik peşin fiyatla mal veremeyeceklerinden elbette ki TKK
ihalesi fiyatlarının en üst seviyede belirlenmesi için çalışacaklardır. Çünkü, TKK
dışında bayi pazarında hem TKK fiyatları hem de birbirleri ile rekabet etme
mecburiyeti altında mal satacaklardır.

Bu durum çerçevesinde, firmalar, ihalelerde TKK’ya verdikleri fiyatların altında,
bayilerine mal satarak TKK’ya karşı haksız rekabete girişmektedirler. Kısaca TKK
ihalelerinde geniş rekabet ortamı sağlanarak düşük fiyatla mal temin edilmesi,
firmaların bayi pazarındaki karlarını da aşağıya çekeceğinden, destekleme rejimini
kullanarak rekabet ortamını ortadan kaldırmaya çalışmışlar ve bunda da muvaffak
olmuşlardır. Ne yazık ki, bu faaliyetleri, kamu ve özel sektöre ait üretici firmalar el
ele vererek gerçekleştirmişlerdir.”

şeklinde ifade etmiştir.

TKK Merkez Birliği Tedarik ve Pazarlama Daire Başkanı H… K… ise, 6.12.2000
tarihinde yapılan görüşmede, TKK'nın ihale sistemine yönelik olarak aşağıdaki
bilgileri vermiştir:
02-07/57-26
36

“Gübre alım ihalelerini kooperatiflerimizin bulunduğu bölgeler bazında
yapmaktayız. Bu ihalelerde üretici firmaların birbirlerinin fabrikalarının bulunduğu
doğal pazarlara girmeme eğiliminde oldukları görülmektedir. Dolayısıyla ithalatçı
firmaların katılmadığı ihalelerde üretici kuruluşlar kendi bölgelerinde yüksek
fiyatlarla ihaleyi alırlar. İthalatçıların katıldığı bölgelerin ihalelerinde düşük fiyat,
ithalatçıların katılmadığı, fabrikaların doğal pazarı niteliğindeki bölgelerde ise
yüksek fiyatlarla ihaleler sonuçlanmaktadır. Biz üyelerimize gübre tedarik etmek
zorunda olduğumuz için yüksek fiyatla da olsa almak zorunda kalıyoruz. İthalatçı
firmaların katıldığı ihalelerde açık eksiltmeler uzun sürmekte ve daha düşük
fiyatlarla sonuçlandığı gözlenmektedir.”


H.2.2.1.2. Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.’nin İhale Sistemi

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş., teşekküllerinin ihtiyaç duyduğu üre ve kompoze
gübreleri serbest rekabet kuralları içerisinde, ihale şartnameleri ve yönetmelikleri
esasları dahilinde en ucuz teklifte bulunan firmalara sipariş vermek suretiyle
gerçekleştirmektedir.

Şeker Fabrikaları, toplu gübre alım ihalelerinde, ihaleye katılan teşebbüslerin fiyat
tekliflerini kapalı zarf usulü ile almakta; verilen bu teklifler üzerinden daha sonra
açık eksiltme yapmakta ve en ucuz fiyat teklifi veren firmalar ihaleyi
kazanmaktadır.

Şeker Fabrikaları Satınalma Dairesi Başkanı Y… Ç…, söz konusu kuruluşun
gübre alımlarına yönelik, 12.2.2001 tarihinde, şu hususları ifade etmiştir:

“Şirketimiz, ihtiyacı olan gübreleri, önceki yıllarda, Tarım Bakanlığı tahsisi ile
almaktaydı. İhalelerimize Türkiye’deki gübre üreticileri ve ithalatçılar (az da olsa,
özellikle üre gübresinde) katılıyorlar. İhalelerimiz öncelikle kapalı zarf usulü teklif
almak ve mukabil şartlar kaldırıldıktan sonra (şartnamemize uymayan) açık
eksiltmeye gitmek suretiyle sonuçlandırılmaktadır. İhalelerimiz, tüm
fabrikalarımızın ihtiyacı için çıkılmakta ve daha sonra fabrika bazında açık
eksiltme yapmak suretiyle sonuçlandırılmaktadır. Yılda ortalama yaklaşık
150.000-200.000 ton civarında gübre alıyoruz, bu miktar pancar ekim alanlarının
durumuna göre değişmektedir. Son 3-5 senedir üre ve bize özel üretilen 1 çeşit
(kompoze 12.30.12) gübre satın alıyoruz.

Alımını yaptığımız kompoze gübre bize yönelik üretildiği için, ithalatçılar biz
almazsak, ellerinde kalır diye bu gübreyi ithal edip, ihalelerimize girmemektedirler.
İhalelerimize katılanlar nakliye ve yukarıda bahsi geçen diğer unsurlar
çerçevesinde rekabet etmektedirler. Ancak, ihale sonuçlarında, üreticilerin
fabrikaların olduğu bölgelerde kazandıkları, başka bir ifadeyle, bölgesel bir durum
gözlemlenmektedir. Rekabet daha çok üre gübresinde olmaktadır.”





02-07/57-26
37
H.2.2.2. Pazar Paylaşımı

Şikayet başvurusunun sahibi, Türkiye Ziraat Odaları Birliği Yönetim Kurulu
Başkanı F… Y…, kendisiyle yapılan görüşmede, gübre üreticilerinin Tarım Kredi
Kooperatifleri Merkez Birliği’nin gübre alımı için açtığı ihalelerde birlikte hareket
ettiklerini, ihaleleri miktarsal ve bölgesel bazda aralarında paylaştıklarını, gübre
üreticilerinin TKKMB’nin yurt dışından gübre temin etmesini protesto etmek için,
geçen dönem13 açmış olduğu ihaleye katılmadıklarını ileri sürmüştür. Yücel
ayrıca, gübre üreticisi kuruluşların, faaliyette bulunacakları bölgeleri centilmenlik
anlaşması çerçevesinde belirlediklerini de iddia etmiştir.

Toros Gübre’nin Genel Müdürü E… G…’ın not defterinde, 30.9.1996 tarihli ve
Dernek toplantısı başlıklı metinde, toplu alım ihaleleri ile ilgili olarak, “Resmen
yapmamakla birlikte anlaşılabiliyorsa, görüşmelere açık. Çiftçiyi ezmeyecek,
ithalata cevaz vermeyecek bir fiyatta anlaşabiliriz.” denilmiş ve gübre üreticilerinin
katıldığı bu toplantıda toplu gübre satım ihalelerinde uygulanacak fiyatlarda
anlaşılabileceği ifade edilmiştir.

GÜBRETAŞ’ın eski Genel Müdür Yardımcısı O… Y…’ın 7.11.1996 tarihinde,
Toros Gübre’den S… B…’a gönderdiği yazıda, “Üreticilerin birbirlerinin doğal
pazarlarında kurumsal ve bayi satışlarında daha makul rekabet içinde olmaları,
sektörel dayanışmayı olumlu kılabileceği gibi uzlaşmalarında uzun ömürlü
olmasına fırsat verebilir.” denilmektedir. Gübre üreticilerinin, doğal pazar olarak
gördükleri fabrikalarının olduğu bölgelerde, özellikle toplu gübre alım ihaleleri
vasıtasıyla yapılan satışlar olmak üzere rekabet edilmemesi yönündeki niyetlerini
1996 yılında ortaya koydukları görülmektedir.

17 Haziran 1998 tarihli TKK ihalesi öncesinde, 9 Haziran 1998 tarihinde
BAGFAŞ’ın İstanbul’daki genel merkezinde yapılan GÜD toplantısından sonra,
Toros Gübre Genel Müdür Yardımcısı Y… K…, defterine aşağıdaki notları almıştır
:

“ 9.6.1998

TKK Toplantısı/Gübre Üreticileri Derneği toplantısı sonrası
E.G/S.B14
- Karşı sevk yazarak teklif verilecek veya bir önceki şartnamede aleyhimize
-Teklif normal fiyatlarla verilecek
Açıldığında çok tonaj varsa duruma bakılacak
…

Normal teklife eklenecek şartlar

TÜGSAŞ ve İGSAŞ teminata itiraz edecek
TÜGSAŞ ve İGSAŞ doğal gazı force major ilan edecek”


13 Bahsedilen TKK ihalesi, daha önce “H.2.1.2. Fiyat Tespiti (1999 Yılı)” başlığı altında yer alan TKK’nın
1999 Sonbahar ihalesidir.
14 E… G… ve S… B….
02-07/57-26
38
Y… K…’a ait notlardaki en dikkat çekici nokta; 9.6.1998 tarihinde BAGFAŞ Genel
Merkezinde yapılan GÜD toplantısından hemen sonra, Toros Gübre’nin üst düzey
yöneticilerinin, TKK’nın 17.6.1998 tarihli ihalesine verecekleri teklifle ilgili hususları
konuşmaları ve Yavuz Kuran’ın, GÜD toplantısı sonrası diye bir ifadeyi not
düşmesidir. Nitekim, TÜGSAŞ ve İGSAŞ’ın 17.6.1998 tarihinde hangi konulara
itiraz edeceklerini gösteren cümlelerden de, 9.6.1998 tarihinde gübre üreticilerinin,
17 Haziran tarihli TKK ihalesi ile ilgili çalışmalar yaptığı anlaşılmıştır.

Yine, Y… K…’a ait notlarda; “Yarın 10.00’da BAGFAŞ’da toplantı. O… V.. TKK
ihalesine girmemeyi düşünüyor. TÜGSAŞ’a kompoze düşüncesi 28.000 olarak
iletildi.” ifadeleri ve “TKK yeni ihale değişiklikleri” başlığı altında, aynı sayfa
boyunca TKK ihalesi ile ilgili çalışmalar yer almaktadır. Bu belgenin de 9.6.1998
tarihinde BAGFAŞ Genel Merkezinde, 17.6.1998 tarihli TKK ihalesi için, GÜD
üyeleri arasında yapılmış söz konusu toplantıya hazırlık çalışmaları mahiyetinde
olduğu açıktır. Özellikle, TÜGSAŞ Genel Müdürü O… V…’ın TKK ihalesine
girmeme düşüncesini, Toros Gübre’nin, söz konusu ihale öncesi öğrenmiş olması,
ihalede oluşması beklenen rekabet ortamına zarar verebilecek rakipler arasındaki
koordinasyonu göstermesi bakımından önemlidir.

Keza, 17.6.1998 tarihli TKK ihalesinden önce;

1. 20.4.1998 tarihli “1998 Sonbahar Dönemi TKK İhalesi ve Uyumlu
Fiyatlandırma Prosedürü” başlıklı, GÜBRETAŞ ve BAGFAŞ’da bulunan
belgelerden15, gübre üreticilerinin TKK’nın çiftçiye satış fiyatları ile kendi bayilerine
uyguladıkları satış fiyatları arasında % 10’un altında oluşacak bir fiyat farkı
yaratmak için bazı fiyat belirleme sistemleri üzerinde çalıştıkları,

2. Gübre üreticisi firmaların ortak mutabakatı ile hazırlanan “TKK İhale
Şartnamesindeki Değişiklik Talepleri”nin yazılı olarak, GÜD tarafından, 7.5.1998
tarihinde TKK’ya bildirildiği,

3. BAGFAŞ Genel Müdürü K… G… tarafından, 12.6.1998 tarihinde TÜGSAŞ
Genel Müdürü Oktay Vural’a, biri Toros Gübre’den gelen “ Teklifimizi Tamamlayıcı
Şartlar” diğeri de “Teklif Mektubu” başlıklı 17.6.1998 TKK ihalesine yönelik yazılar
gönderildiği,

4. Yine, Toros Gübre tarafından, TKK ihalesine yönelik, 15.6.1998 tarihinde,
İGSAŞ’a “Teklifimizi Tamamlayıcı Şartlar”, belgesinin fakslandığı,

5. BAGFAŞ tarafından İGSAŞ’a, 12.6.1998 tarihinde, “Teklif Mektubu”
belgesinin gönderildiği,

tespit edilmiştir. Yukarıda yer verilen belgeler bir bütün olarak göz önüne
alındığında, 17.6.1998 tarihli TKK ihalesinden önce, gübre üreticileri arasında söz
konusu ihaleye yönelik yoğun bir koordinasyon olduğu anlaşılmaktadır.

Y… K…’ın defter notlarının bir başka sayfasında;


15 “TKK İhalesi ve Uyumlu Fiyatlandırma Prosedürü” hakkında, “H.2.1.1. Fiyat Tespiti (1998 yılı)”
başlığı altında, daha detaylı bilgi yer almaktadır.
02-07/57-26
39
“ TAHMİNİ

Can 280 İhale toplamı 740000 ton seviyesinde
As 85 öngörülüyor
An 105
DAP 35
Üre 145

Kompoze
E… B… Önerisi16 K... G…17
TKK’ya verilen son yılların
% 29 Tü (TÜGSAŞ) firmaların fiili Pazar payı
% 31 To (Toros) (000 t.)
% 16 B. (BAGFAŞ) 206 Tüg.
% 15 İg. (İGSAŞ) 190 Tor.
% 5 Güb. (GÜBRETAŞ) 148 B.
% 2 Ege (Ege Gübre) 60 İgs.
30 Ege”

Belgenin geri kalan bölümlerinde 15.15.15, DAP, 20.20.0, üre gübreleri ve diğer
gübreler için firmalar bazında bazı tonaj hesaplamaları olduğu düşünülen
rakamlar yer almaktadır.

K… Beyin önerisinin18
Toplam
Tor 166000 % 27
Tüg. 218000 % 29
B. 147000 % 19
G. 119000 % 16
İg. 84000 % 11
Ege 30000 % 4
----------------------------
764000 T. % 100”

Yukarıda sunulan belgelerdeki ifadelerden, TKK ihalesi öncesi Toros Gübre,
GÜBRETAŞ ve TÜGSAŞ arasında ihaleden hangi firmanın ne kadar pay alacağı
hususunda görüşmeler yapıldığı ortaya çıkmaktadır. Özellikle, “Kemal Güven ve
E…. G…’in önerileri” ifadeleri, bu durumu kanıtlar mahiyettedir. Yavuz Kuran’ın
defter notlarının incelenmesinden, söz konusu ifadelerin, 1998 yılında
gerçekleşen TKK ihalelerinden önce yapılmış bir toplantıda alınmış olduğu
sonucuna ulaşılmıştır. Bu notlar, adı geçen teşebbüsler arasında, TKK
ihalesinden önce, miktar paylaşımına ilişkin işbirliğini göstermektedir.

Toros Gübre Genel Müdür Yardımcısı Y… K…’a ait notlarda tespit edilen diğer
ifadeler şu şekildedir:


16 TÜGSAŞ Yönetim Kurulu üyesi.
17 GÜBRETAŞ Genel Müdürü.
18 GÜBRETAŞ Genel Müdürü Kemal Güven.
02-07/57-26
40
“Paylaşım tamamen coğrafi (Herkes fiyatında serbest üreticiler bölgeler de
birbirlerini zorlamıyor ithalatçı ile uğraşıyor)

1997 Sonbahar 98 yeni ihale

…
(Belgenin bu bölümünde 1997 yılı Sonbahar TKK ihalesi ile ilgili bazı bilgiler ile
1998 yılı ihalesi ile ilgili bazı çalışmalar görülmektedir.)

Bu sene bölgeler kendi içinde bölünmemeli çok aleni oluyor.”

Belgedeki ifadelerden, gübre üreticilerinin TKK ihalelerinde, bölgesel bir paylaşım
içinde oldukları ve belirlenen bölgelerinde (üreticilerin fabrika ve yakın bölgeleri)
birbirlerini zorlamayarak, daha çok, ithalatçıların girdiği ihalelerde bu firmalar ile
rekabete girdikleri anlaşılmaktadır. Ayrıca, bölge birlikleri bazında yapılmakta olan
TKK ihalelerinde bölgelerin kendi içinde bölünmemesi gerektiği ifade edilmektedir.
Örneğin, Mersin Bölge Birliği Hatay, Adana ve İçel gibi illerden oluşmaktadır.
Dolayısıyla Y… K…, bölge birliklerinin kendi içinde de, iller bazında coğrafi olarak,
gübre üreticilerince paylaşılmasının dikkat çekebileceğini vurgulamaktadır.

Gübre üreticilerinin toplu alım ihaleleri öncesinde toplanarak ihale fiyatları ve
miktar paylaşımı hususlarında koordinasyon içerisinde olduklarını gösteren bir
diğer önemli belge ise, Toros Gübre’nin Genel Müdür Yardımcısı Y… K..’ın Toros
Bölge Müdürlerine gönderdiği 21.9.1998 tarihli Lotus Notes mesajıdır. Mesajda
aynen;

“Bu akşam yarın ki Şeker fabrikaları ihalesinin açık eksiltmesi öncesi Ankara’da
tüm üreticiler toplanıyoruz. Gerek şeker fab. gerekse ve daha önemlisi bayi
piyasası fiyatları üzerine bir kez daha uzlaşma ortamı yaratılması için toplantı
yapılıyor.”

denilmektedir.

Yavuz Kuran’a ait mesajdan görüldüğü üzere; 22 Eylül 1998 tarihli Türkiye Şeker
Fabrikaları gübre alım ihalesinden önce, 21 Eylül 1998 tarihinde, tüm üreticilerin
biraraya gelerek ihale fiyatları üzerinde gizli işbirliğine yönelik bir toplantı yaptıkları
açıktır. Gübre Üreticileri Derneği toplantı tarihlerine bakıldığında, resmi olarak
böyle bir toplantı görülmemektedir. Y… K…’ın 23 Eylül 1998 tarihli;

“Konu:Bayi fiyatları hk.

Pazartesi Ankara’da Gübre üreticisi kuruluşların genel müdürleri ile yapılan
toplantıda bayi pazarındaki şu anki gereksiz rekabetin sona erdirilmesi konusunda
tekrar mutabakat sağlanmıştır.” ifadelerinin yer aldığı belgeden anlaşıldığına
göre; söz konusu toplantı gübre üreticilerinin Genel Müdürleri seviyesinde
yapılmıştır.

Bu noktada; gübre üreticisi şirketlerin, TKK ve Şeker Fabrikaları’nın gübre alım
ihalelerinde, bölge ve miktar paylaşımına yönelik danışıklı bir ilişki içerisinde olup
olmadığının tespiti amacıyla, 1996-2000 yılları arasında söz konusu kuruluş
02-07/57-26
41
ihalelerinin bölgesel kazanım ve fiyat düzeyleri açısından analizler yapılmıştır. Söz
konusu analizlerde, TKK’nın 1996-2000 yılları arasında, ilkbahar ve sonbahar
gübre alım ihalelerinde DAP, AN33, Üre, 20.20.0, CAN gübreleri için hangi
teşebbüsün hangi ilde ve hangi fiyattan kazandığı, TKK’nın 1997-2000 yılları
arasındaki bölge birliği bazındaki ihalelerine kaç firmanın katıldığı ve açık
eksiltmelerin kaç tur sürdüğü; TKK ihalelerinde, teşebbüslerin ürün çeşidi bazında
aldıkları ihale payları ve miktarları hususları incelenmiştir. Bütün bu analizler
neticesinde yapılan tespitler şu şekildedir:

- BAGFAŞ, fabrikasının olduğu Balıkesir bölgesinde, 20.20.0, DAP ve AS21 gübre
çeşitleri için katıldığı ihalelerin tümünü almıştır.

- TÜGSAŞ, fabrikasının olduğu Samsun bölgesindeki tüm ihaleleri, 20.20.0
gübresi için kazanmıştır. TÜGSAŞ, CAN gübresini yalnızca Kütahya ve Gemlik
Fabrikalarında üretmekte ve özellikle Gemlik’te üretilen CAN’ın satışını
yapmaktadır. Gemlik’in Samsun’a olan uzaklığı 709 CAN gübresindeki en
büyük rakibi olan Toros Gübre’nin CAN üretimini yaptığı Mersin Fabrikası’nın
Samsun’a olan uzaklığı 703 km. iken, Toros Gübre’nin Samsun İli CAN
ihalelerinden hiçbirini kazanamamış olması dikkat çekicidir. CAN gübresi, yalnızca
Toros Gübre ve TÜGSAŞ tarafından üretilen ve ithal olanakları kısıtlı olan bir
gübre çeşididir. Gübre üreticilerinin nakliye avantajı sebebiyle doğal pazar
oluşması normaldir şeklindeki savunmalarını çürütücü bu durum, Samsun İli CAN
ihalelerinde görülmektedir.

- TÜGSAŞ, Tekirdağ, Trabzon ve İzmir illerinde, TKK’nın CAN gübresi; Samsun,
Trabzon illerinde ise DAP gübresi ihalelerini sürekli olarak kazanmıştır.

- Toros Gübre, fabrikasının olduğu Mersin iline yönelik tüm CAN gübresi ihalelerini
kazanmıştır. Aynı teşebbüs, 1996 İlkbahar İhalesinde, Erzurum, Gaziantep,
Malatya, Mersin, Sivas ve Trabzon illerinde tek fiyat (225,4 $) ile CAN ihalelerini
kazanmış ve hatta Mersin’e uzaklığı 317 km. olan Kayseri iline 224,74 $ ile Mersin
iline göre daha düşük bir fiyat vermiştir.

- Toros Gübre’nin, 20.20.0 kompoze gübre için, Mersin ve Gaziantep illerindeki
TKK ihalelerinde birçok kez kazandığı görülmektedir.

- TÜGSAŞ, fabrikasına yakın olan Balıkesir ilinde, 1996 Sonbahar ihalesinde,
CAN gübresi için 155 $ fiyat uygularken, Gemlik’e 553 km. mesafedeki Antalya’da
134 $ CAN fiyatı ile ihale kazanmıştır.

- CAN gübresinin, 1996-2000 yılları arasındaki ihalelerde, büyük bir çoğunlukla,
Toros Gübre ve TÜGSAŞ tarafından tedarik edildiği görülmektedir. Toros Gübre,
Mersin dışında, Gaziantep, Malatya ili CAN ihalelerinin de tümünü almıştır. Toros
Gübre, Kayseri İli CAN ihalelerinin de büyük bir kısmını üst üste kazanmıştır.

- Öte yandan TÜGSAŞ, 1998 İlkbahar ihalesinde, fabrika bölgesi olan Bursa’da
148 $/ton fiyat ile CAN ihalesini kazanırken; bu gübrenin Edirne’de 123,7 $ ve
İzmir’de 139,95 $ fiyat seviyelerinde TKK’ya satışını gerçekleştirmiştir.

02-07/57-26
42
- Toros Gübre, 1998 ilkbahar ihalesinde, CAN gübresini Mersin’de 127 $ ile
TKK’ya vermiştir. Aynı ihale ve gübre çeşidi için, Toros’un fabrikasına olan
uzaklığı, sırasıyla, 270 ve 269 km. olan, Gaziantep ve Nevşehir illerine ise 131,95
$ ve 153 $ fiyat ile CAN satışı, söz konusu teşebbüs tarafından gerçekleştirilmiştir.
Toros Gübre’nin , Mersin Fabrikasının Gaziantep iline gerçek ton başına gübre
taşıma maliyeti yaklaşık 10 $/ton ve Nevşehir ili için bu maliyet yaklaşık 11 $/ton
seviyelerindedir. Toros Gübre’nin, 127 $’lık fiyatının üzerine, Nevşehir nakliye
maliyeti eklendiğinde bile, 153 $ olan fiyatı açıklamak güçtür. Ayrıca, 1998
İlkbahar İhalesinde Toros ve TÜGSAŞ’ın CAN fiyatları arasında, aynı iller için
mevcut olan fiyat farklılıklarının, 1998 Sonbahar İhalesinde oldukça azaldığı
görülmektedir.

- BAGFAŞ, AS21 gübresini ürettiği fabrikasının bulunduğu Balıkesir’de, 1997
İlkbahar ihalesinde, bu gübre için 152,1 $ teklif fiyatı ile kazanırken, fabrikasına
olan uzaklığı 945 km. olan Adana ilinde 123,75 $, 908 km. olan İçel ilinde 133 $ ile
kazanmıştır. 1997 Sonbahar ihalesinde, BAGFAŞ, fabrikasının olduğu
Balıkesir’de 135 $ ile AS21 ihalesini kazanırken, Bandırma’ya olan uzaklıkları
daha fazla olan, Gaziantep, Mersin, Malatya illerinde sırasıyla, 115 $, 106 $ ve
120 $ teklif fiyatları ile ihaleleri almıştır. Bu örnekler, TKK ihalelerine verilen teklif
fiyatlarının, nakliye avantajı ile alakalı olarak belirlenmediğini göstermesi
bakımından önemlidir. 1998 İlkbahar İhalesinde BAGFAŞ, Balıkesir’de 88$ ile
ihaleyi alırken, fabrikasına olan uzaklığı 1323 km. olan Erzurum’da 86 $ teklif fiyatı
ile ihalede rakiplerini geçmiştir.

- 1999 Sonbahar İhalesinde tüm illerde, AS21 gübresi için ihaleyi kazanan Ost-
Olgun firması, hemen hemen tüm illerde aynı fiyatı vermiştir. Ayrıca, 2000 İlkbahar
döneminden itibaren, TKK’nın kendi belirlediği tavan fiyat üzerinden, ihaleye
katılan firmaları açık eksiltmeye katma sistemine geçmesi ile birlikte, tüm bölge
birlikleri için kazanan teklif fiyatları arasındaki farklılıkların azaldığı görülmektedir.

- BAGFAŞ’ın, AS21 gübresi ihalelerinde, Tekirdağ ve Sakarya illerinde de üst üste
kazandığı tespit edilmiştir.

- BAGFAŞ, 1997 İlkbahar ihalesinde DAP gübresi için, Balıkesir’de 299,5 $ ve
Tekirdağ’da 294,9 $ fiyatla ihaleyi alırken, fabrikasına uzak iller olan İzmir ve
Ankara’da sırasıyla, 277,4 $ ve 280,5 $ teklif fiyatları seviyesinde DAP ihalelerini
kazanmıştır. Benzer şekilde BAGFAŞ’ın, 1997 Sonbahar, 1998 İlkbahar, 1998
Sonbahar İhalelerinde de fabrika bölgesinde yüksek, diğer uzak illerde, DAP
gübresi için düşük fiyat uyguladığını görmek mümkündür.

- BAGFAŞ’ın İzmir ilinde DAP gübresi için, 1997-2000 yılları arasındaki tüm
ihaleleri kazandığı göz önüne alındığında, Ege Gübre’nin fabrikasının olduğu bir
bölgeye girebilmesi, nakliye dezavantajı yönünden zorluk olmadığını
göstermektedir.

- İthalatçı firmaların, gübre üreticileriyle rekabet edebildiği bir gübre çeşidi olan
AN33 gübresi için, TKK ihalelerindeki fiyat ve bölge dağılımına bakıldığında, bölge
birliklerini oluşturan illerde diğer gübre çeşitlerinde olduğu kadar, aynı firmanın üst
üste yıllar boyunca kazandığı bir bölgesellik bulunmamaktadır.

02-07/57-26
43
- İGSAŞ’ın, üre gübresinde tek üretici firma olarak, 1996-2000 yılları arasındaki
TKK ihalelerinde, yalnızca üre ihalelerinde teklif verdiği, genel olarak fabrikasının
olduğu Sakarya ili başta olmak üzere, Tekirdağ ve Balıkesir illerinde ihale aldığı
görülmektedir.

- İGSAŞ, 1998 İlkbahar İhalesinde, fabrikasının olduğu Yarımca’ya 66 km.
mesafede olan Sakarya’da üre gübresi için, 144, 5 $ ile TKK’ya mal satmıştır.
Ancak, İGSAŞ’ın üre gübresini aynı ihalede, Yarımca’ya uzaklıkları 556 km. olan
Yozgat iline 132,25 $, 611 km. olan Nevşehir’e 132,25 $, 570 km. olan Konya’ya
130 $, 355 km. olan Ankara iline 136, 4 $ fiyat seviyelerinden verdiği
görülmektedir. Sakarya ilindeki ihaleye 5 üretici firma katılmış ve 4 tur sürmüştür.
Oysa, daha düşük fiyatların oluştuğu Ankara’da ihaleye, ithalatçı firmanın da
olduğu 5 teşebbüs katılmış ve açık eksiltme 25 tur olarak gerçekleşmiştir. Keza,
İGSAŞ’nin 130 $ ile kazandığı Konya ilinde, açık eksiltme ithalatçı firmaların dahil
olduğu 8 teşebbüs arasında 30 tur olarak yapılmıştır. Bu örnekten de anlaşıldığı
üzere, TKK ihalelerinde, firmalar gerçek nakliye maliyetlerini dikkate alarak teklif
vermemektedirler. İthalatçıların katıldığı bazı ihalelerde, tur sayılarının yüksekliği
dikkate alınırsa, yeni firma katılımlarının rekabeti artırdığı ve fiyatların düşmesine
yol açtığı şeklinde yorumlamak yanlış olmayacaktır.

- Ege Gübre, 1996-2000 yılları arasındaki TKK ihalelerinde, incelenen 8 gübre
çeşidi için, toplam 197.749 tonluk gübre satışıyla, en az paya sahip olan üretici
kuruluştur. Ege Gübre genellikle, 20.20.0, 15.15.15 kompoze gübreleri ve AS21
azotlu gübre çeşidinde TKK’ya satış yapmıştır. Ege Gübre’nin daha çok,
fabrikasının olduğu İzmir ile Antalya illerinde ihale kazandığı görülse de; söz
konusu teşebbüs için, belirli iller ve gübre çeşitleri için, bölgesel bir üstünlüğe
sahip olduğunu söylemek güçtür. Ancak 2000 Sonbahar İhalesinde, Ege
Gübre’nin fabrika bölgesi olan İzmir’de 154,74 $/ton fiyat ile 20.20.0 gübresini
TKK’ya verdiği görülürken, aynı gübrede Antalya’da 151,49 $ fiyat seviyesinde
ihaleyi kazanmış olması, Ege Gübre’nin de fabrika bölgesinde yüksek fiyat
uyguladığının kanıtıdır.

- GÜBRETAŞ, TKK’nın TSP gübresi ihtiyacının tamamını karşılamaktadır.
TKK’nın sahibi olduğu GÜBRETAŞ, diğer 5 gübre üreticisinin girmedikleri, 1999
Sonbahar ihalesinde, TKK’nın gübre ihtiyaçlarını karşılamada önemli pay sahibi
olmuştur.

- Ancak, GÜBRETAŞ’ın, 2000 İlkbahar İhalesinde Gaziantep ve Mersin illerinde,
CAN gübresi ihalesini kazanması ilginçtir. GÜBRETAŞ, Toros Gübre’nin bu
ihalede CAN teklifi vermemesi üzerine 1996 yılından beri yapılan ihalelerde ilk
defa bu bölgelere girmiştir. Keza, 1999 Sonbahar İhalesinde diğer firmaların
katılmaması üzerine GÜBRETAŞ, BAGFAŞ’ın fabrika bölgesi olan Balıkesir İlinde
ilk defa 20.20.0 gübresi için teklif verip ihaleyi almıştır. 2000 Sonbahar ihalesinde
ise, BAGFAŞ’ın Balıkesir’de, 20.20.0 ihalesini yeniden kazandığı görülmektedir.
Benzer şekilde, 1999 Sonbahar İhalesinde GÜBRETAŞ, ilk defa olarak,
TÜGSAŞ’ın Samsun ile Trabzon ve BAGFAŞ’ın Tekirdağ illerinde sürekli olarak
kazandığı 20.20.0 gübresi ihaleleri için teklif vermiş ve kazanmıştır. Bu örnekler,
GÜBRETAŞ’ın her ne kadar TKK’nın kontrolünde bir firma da olsa, diğer gübre
üreticileri ile uyumlu eylem içinde olduğunu ve rakiplerinin fabrika bölgelerine
girmediğini göstermektedir. Ayrıca GÜBRETAŞ, TKK’nın 1998 Sonbahar İhalesi
02-07/57-26
44
öncesinde, gübre üreticilerinin TKK’ya bildirdikleri, şartname değişiklikleri ile ilgili
talepler konusunda ortak harekete uymuştur.

- Bilindiği üzere TKK ihaleleri, açık eksiltme usulü ile yapılmaktadır. TKK’nın 1997-
2000 yılları arasındaki açık eksiltme tutanakları, ihalelerde ithalatçıların girdiği
zamanlarda, açık eksiltme turlarının sayısında artış ve yalnızca üreticilerin
katıldığı ihalelerin tur sayısında azalmalar olup olmadığı açılarından incelenmiştir.

- 1998 yılı Sonbahar ve 2000 Sonbahar CAN açık eksiltme ihalelerine yalnızca
üreticiler katılmış ve ihale 3 tur sürmüş iken; 1997 Sonbahar CAN İhale turlarında,
ithalatçıların da katıldığı açık eksiltmelerin en az 3 tur olmak üzere 26 tura kadar
çıktığı görülmektedir.

- 1997, 1998 ve 1999 İlkbahar İhalelerinde, CAN gübresi için, ithalatçıların da
katıldığı ihalelerde açık eksiltme turlarındaki fazlalık göze çarpmaktadır.
İthalatçıların katıldığı ihalelerde nispeten daha yoğun bir rekabet yaşandığı
gözlemlenmektedir.

- 1997, 1998 ve 2000 yılları DAP gübresi için sonbahar ihaleleri açık eksiltme
turları incelendiğinde, yalnızca üreticilerin katıldığı eksiltmelerin en fazla 6 tur
sürdüğü, oysa ithalatçıların da dahil olduğu açık eksiltmelerde 43 tura kadar
çıkıldığı görülmektedir.

- 1997, 1998 ve 1999 Yılları İlkbahar İhaleleri 20.20.0 gübresi için yapılan açık
eksiltme turlarında da, Tekirdağ, Balıkesir, İzmir, Gaziantep ve Mersin gibi,
üreticilerin bölgesel olarak ihale kazanımlarının yüksek olduğu illerde, ithalatçıların
katılımının yüksek tur sayılarına ulaşılmasını sağladığı tespit edilmiştir.

- TKK’nın 2000 Sonbahar İhalesinde, 20.20.0 gübresi için, Konya ilinde üretici ve
ithalatçı olmak üzere 3 teşebbüs teklif vermiş ve açık eksiltme 106 tur sürmüş,
BAGFAŞ bu ihaleyi Konya Merkez’de 152,98 $ ve Aksaray’da 149, 95 $ fiyat ile
kazanmıştır. BAGFAŞ aynı gübreyi, fabrika bölgesi olan Balıkesir’de 3 üreticinin
katıldığı ve 7 tur süren ihalede 154,69 $ fiyat ile TKK’ya vermiştir.

- TKK ihalelerinde, 1996-2000 yılları arasında, 8 gübre çeşidi için, gübre
üreticilerinin pazar payları incelendiğinde; Toros Gübre, TÜGSAŞ ve
GÜBRETAŞ’ın pay oranlarının değişkenlik gösterdiği, İGSAŞ, BAGFAŞ ve Ege
Gübre’nin de nispeten daha düzenli pazar paylarına sahip olduğu görülebilmektir.
Toros Gübre ve TÜGSAŞ 2000 İlkbahar ve Sonbahar İhalelerinde önceki yıllara
göre daha az pay almışlardır.

Gübre üreticilerinin, Türkiye Şeker Fabrikaları’nın 1996-1999 yılları arasında
12.30.12 ve üre gübreleri için hangi bölgelerde kazandıklarına ilişkin yapılan
tespitlere ise aşağıda yer verilmiştir:

- İGSAŞ’ın üre gübresinde fabrika bölgesi olan Adapazarı ilinde ve Alpullu
ilçesinde sürekli olarak ihale aldığı,

- TÜGSAŞ’ın Çorum, Samsun, Kars, Ağrı ve Erzincan illerinde 12.30.12 kompoze
gübre ihalelerinde kazanma oranın yüksek olduğu,
02-07/57-26
45

- Toros’un Konya, Malatya, Elazığ, Kahramanmaraş gibi Akdeniz Bölgesinde,
fabrikalarına yakın bölgelerde daha çok ihale kazandığı,

- BAGFAŞ’ın Afyon, Ankara, Eskişehir, Balıkesir illerinde, 12.30.12 gübresi için,
üst üste tüm ihaleleri aldığı,

- GÜBRETAŞ’ın daha çok 12.30.12 kompoze gübrede, Adapazarı ve Ereğli’de
ihaleleri aldığı,

- Ege Gübre’nin, Şeker Fabrikaları ihalelerinde, yüksek bir pazar payı olmadığı ve
daha çok fabrikasına yakın olan Burdur ve Uşak illerinde ihale alabildiği,

görülmektedir.

Türkiye Şeker Fabrikaları’nın 1996-1999 yılları arasında gerçekleştirdiği ihaleleri
kazanan firmaların fiyatları incelendiğinde ise;

- BAGFAŞ’ın Bandırma’daki fabrikasına yakın olan Susurluk Bölgesi için, üre
gübresinde 1999 yılı ihalesini 107 $ fiyat ile kazandığı, ancak fabrikasına olan
uzaklığı 246 km. olan Eskişehir’de 105,65 $ ve 273 km. olan Kütahya’da 104,9 $
ile daha düşük fiyatlardan, aynı ihalede üre satışı yaptığı,

- İGSAŞ’ın, 1998 ihalesinde, fabrikasına yakın olan Adapazarı ilinde 138,9 $/ton
fiyat ile üre verirken, fabrikasına uzak olan Kastamonu, Kırşehir, Burdur, Afyon,
Ankara gibi illerde ise daha düşük fiyatlar uyguladığı,

şeklinde verilebilecek örneklerin gübre üreticilerinin gerçek nakliye maliyetlerine
göre toplu alım ihalelerine teklif vermediklerini kanıtlamaktadır.

Türkiye Şeker Fabrikaları ihalelerinde de, TKK ihalelerine benzer şekilde, gübre
üreticilerinin fabrikalarına yakın bölgelerde daha fazla ihale kazandıkları ve İGSAŞ
örneğinde olduğu gibi, fabrika bölgelerinde daha yüksek fiyat uyguladıkları
örnekler görülmektedir. Nitekim gübre üreticilerinin, 22.9.1998 tarihli Şeker
Fabrikaları Açık Eksiltme İhalesi öncesinden bir gün önce, Ankara’da söz konusu
ihale fiyatları üzerinde uzlaşmak için gizli bir toplantı yapmış olmaları, yukarıda yer
verilen tespitlerin doğruluğunu kanıtlar mahiyettedir.

İhalelerde danışıklı bir davranış içerisine girilmesi, ihaleye katılan teşebbüslerin
aralarında işbirliği konusunda anlaşarak, ihaleye verecekleri teklifleri
uyumlaştırmaları şeklinde algılanabilir. İhalelerde yer alanların teklifleri, kendi
iktisadi tasarı veya hesapları sonucunda değil, diğer teklifler hakkındaki bilgileri ve
diğer katılımcılarla olan uyumlu ilişkileri sonucunda çıkıyorsa bu durum rekabetin
bozulmasına ve kısıtlanmasına sebebiyet verir.

Rekabet hukuku perspektifinden, danışıklı ihale ilişkilerinin varlığına yönelik
olarak;

- Teklifleri kazanan teşebbüsün sürekli olarak işi rakiplerine fason olarak vermesi,
02-07/57-26
46
- Müzayedede, bir kısım tekliflerin diğer tekliflere nazaran çok yüksek olması ve
bu durumun herhangi bir maliyet farklılığı veya diğer şekillerde açıklanamaması,
- Aynı teşebbüsün, belli bir bölge veya belli bir işte sürekli olarak ihaleyi kazanan
sağlayıcı konumunda olması
- İhaleye yeni bir katılımcının katılması durumunda, teklif fiyatlarında gözlemlenen
düşmeler,

şeklindeki örnekler verilebilir.

Yukarıda yer verilen bilgi ve belgeler çerçevesinde, soruşturma tarafı
teşebbüslerin; TKK ve Şeker Fabrikaları’nın gübre alım ihalelerinden önce
koordinasyon içinde olmaları, miktar paylaşımına ve ihalelere katılmamaya yönelik
işbirliği ve ortak irade içerisinde olmaları, TKK ve Şeker Fabrikaları ihalelerinde
sürekli olarak fabrikalarının bulunduğu bölge ya da yakın bölgelerinde ihale
kazanmaları ve bu durumun nakliye avantajı ile açıklanamaması, nakliye
avantajlarına rağmen kendi fabrika bölgelerinde yüksek fiyatlardan ihale
kazanmaları, ithalatçıların katıldığı ihalelerde uzak bölgeler olmasına karşın daha
rekabetçi fiyat vermeleri ve söz konusu ihalelerdeki açık eksiltme turlarının daha
uzun sürmesi hususları göz önüne alındığında; Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege
Gübre, GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’ın, Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez
Birliği ile Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.’nin gerçekleştirdiği toplu gübre alım
ihalelerinde, belli bölgeleri ve dolayısıyla bu bölgelerde tedarik edilen miktarları
uyumlu eylem halinde paylaştıkları ve Kanun’un 4 üncü maddesini ihlal ettikleri
sonucuna varılmıştır.


H.2.2.3. TKK’nın 1999 Yılı Sonbahar İhalesine Topluca Katılmama

İGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı Y… T…’nün odasında “GÜBRE ÜRETİCİLERİ
DERNEĞİ” başlıklı, adı geçen kişinin kendi el yazısıyla yazılmış iki sayfadan
oluşan toplantı notları gübre üreticisi kuruluşların Dernek çatısı altında yaptıkları
konuşmalara ait ifadeler içermektedir. Belgede yer verilen 77,500,000 TL.’lik DAP
gübresi fiyatından toplantının Ağustos-Eylül 1999 tarihleri arasında yapıldığı
anlaşılmaktadır. Toplantıya E… G… (Toros Gübre Genel Müdürü), E… G…
(TÜGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı ve Yönetim Kurulu üyesi), B… Ç… (Ege
Gübre Genel Müdürü), K… G… (BAGFAŞ Genel Müdürü) ve Y… T… (İGSAŞ
Genel Müdür Yardımcısı) katılmıştır. Belgede aşağıdaki ifadeler yer almaktadır:

“GÜBRE ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ

E… HANIM: Piyasadaki fiyat hareketleri konusunda söz almak istiyoruz. TKK’ne
ihalede tavır aldık, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’da resmi kuruluş olarak yanımızda yer
aldılar, müteşekkiriz. Türkiye’de ürünlerin az, fiyatların düşük olması gübre
tüketiminin az olacağını göstermişti.

TKK’ne aldığımız tavrı devam ettireceğiz derken Temmuz’da fiyatları bu mantalite
ile belirlemiş idik.


B… Ç…:Birlikte hareket edelim.”
02-07/57-26
47

Yukarıda yer verilen ifadelerde, Toros Gübre Genel Müdürü Esin Gökan, TKK’nın
açmış olduğu gübre alım ihalesinde bu kuruluşa karşı ihaleye katılmayarak tavır
aldıklarını ve İGSAŞ ile TÜGSAŞ’ın da söz konusu ihaleye katılmadığını ifade
etmektedir. Belgedeki konuşmaların Ağustos-Eylül 1999 tarihinde gerçekleştiği
göz önüne alındığında ve TKK’nın ihale tarihleri ve bu ihalelere katılan firmalar
incelendiğinde, Haziran-Temmuz 1999 döneminde gerçekleştirilen TKK’nın 1999
Sonbahar ihalesine Toros Gübre, İGSAŞ, TÜGSAŞ, Ege Gübre ve BAGFAŞ’ın
katılmadıkları anlaşılmaktadır. Bu noktada, aşağıda yer verilen belgeler, söz
konusu ihaleye katılmayan teşebbüslerin hangi amaçlarla katılmadıklarını ve
aralarındaki işbirliğini göstermesi bakımından önemlidir. Toros Gübre’de elde
edilen ve 11.11.1999 tarihinde Gübre Üreticileri Derneği’nin Ankara’daki
merkezinde yapılan toplantıda E… G… tarafından alınan notların yer aldığı
belgede aşağıdaki ifadeler yer almaktadır:

“ GÜNDEM


1. Açılış
2. İlkbahar ve sonbahar gübre sezonlarının değerlendirilmesi
3. Dilek ve temenniler


16.Genel Kurulun tarihinin belirlenmesi
…
İlk toplantı 12 Ocak 2. 7 gün sonra 19 Ocak Çarşamba (ilkinde toplanılmıyor)

2) TKK, TÜGSAŞ gelişmeleri onur kırıcı buluyor. Son değerlendirmeyi Dernek
Genel kararına göre yapacak.

Toros olarak TÜGSAŞ ile ortak harekete uyarız. Ancak, arz-talep dengesine
dikkat edip/tartışmalı
TÜGSAŞ= İhaleye girilir ise usul haline döner

İGSAŞ= Yine DAP’la kompozeler yok bu usulde bir ihaleye girmeyelim

BAGFAŞ.

Üreticiler TKK’dan alamadığı pazarı düşürmemek için birbirlerine destek olmalı”

İGSAŞ’da tespit edilen 11.11.1999 tarihli belgede, GÜD toplantısında, İGSAŞ
Genel Müdürü Y… T… tarafından tutulmuş notlarda ise aşağıdaki ifadeler yer
almaktadır:

“…
Gündem 2.

İlkbahar Sezonu Değerlendirmesi

02-07/57-26
48
TÜGSAŞ (E… Bey)19
- TKK’leri ile uzun müzakereler yaptık. Ancak biz görüşmelere devam ederken
ihale kararı aldılar. TKK ayıp etti, üreticiler gece yarılarına kadar çalıştılar. TKK
onur kırıcı davranıyor. Fiyat empoze ediyorlar. Şartnameyi hafifleteceklerine daha
da ağırlaştıryorlar. Siz anlaşamazsınız diyorlardı, anlaştık yan çiziyorlar.
- Sonuç: Biz, TÜGSAŞ olarak ihaleye iştirak etmeyelim. Bu politikayı TÜGSAŞ’ta
kabul ettirmeye çalışyorum genelde kabul gördü.

E… HANIM
Raşit Bey samimi idi. Bunların en büyük rahatsızlığı TKK ve bayi fiyatları
arasındaki fark idi. Raşit Bey bunu kaldırın diye samimi davrandı. Biz de kabul
ettik. Ancak YÖNETİM KABUL ETMEDİ. Aralarındaki çelişki bize de yansıdı. Biz
de kendilerine 95 $/ton CAN ürünümüz olmadığını, böyle bir şartnameye teklif
veremeyeceğimizi açıkça belirttim.

- Arz talep dengesi CAN’da önemli, biz arzı kısabiliriz.
- Bir dayatma getirdikleri için biz ihaleye girmeyip, alınacak karara uyarız.
- Veya düşük teminat verir kendi fiyatımızı belirleyerek teklif veririz
- Sonbahardaki DAP’ta olan olaylar CAN+AS ve ÜRE’de de olabilir.
- 1999 yılını TOROS kötü geçirdi ne karlılık ne de tonaj nedeniyle tatmin olmadık.
2000 yılı daha da zor geçecek.

Y… T…

Bunlar samimi değil. DAP ve kompozeleri gene ihale dışı bırakmışlar. Biz
sonbaharda DAP’ı ihale dışı bıraktıkları, şartnamede istediğimiz değişiklikleri
yapmadıkları için girmemiştik. Şimdi böyle bir durum yanında fiyat empozesi de
var. Bu onur kırıcı bir durum. Girmeyelim ihaleye.

E… Bey: 150.000 ton CAN’ı bayi piyasasında satamayacak.

TOPLANTI: 19 Kasım Cuma Saat 11.00’de TOROS binasında kuruluşlar bazında
yapılacak.”

Yukarıda yer verilen ve 11.11.1999 tarihli belgelerde, GÜD’e üye olan gübre
üreticilerinin, 23.11.1999 tarihinde açık eksiltmesi gerçekleşen TKK’nın 2000
İlkbahar gübre alım ihalesinden önce, yine bu ihaleye iştirak edip etmemeyi
konuştukları ve bir uzlaşıya varmaya çalıştıkları görülmektedir. Belgedeki
ifadelerden, TKK’nın 1999 Sonbahar İhalesine de gübre üreticilerince atıfta
bulunulduğu ve bu ihaleye DAP’ın ihale dışı kalması ve şartnamede istenilen
değişikliklerin TKK tarafından yapılmaması nedeniyle katılmadıklarının söz
konusu teşebbüslerce teyidi açıkça görülmektedir. Yine, 23.11.1999 tarihli TKK
ihalesine de girmemek için ihale gününden 5 gün önce bir toplantı yapılmaya
karar verdiği de anlaşılmaktadır. 19 Kasım 1999 tarihli bir GÜD toplantısı,
soruşturma süresince Kurumumuza sunulan resmi bilgiler arasında yoktur.
Dolayısıyla 19 Kasım 1999 tarihli toplantının, 23 Kasım 1999 tarihli TKK ihalesi ile
ilgili görüşmelerin yapıldığı gizli bir toplantı olduğu sonucuna ulaşılmıştır.


19 E… G…, TÜGSAŞ Yönetim Kurulu Üyesi.
02-07/57-26
49
Bu çerçevede, TKK’nın kontrol ettiği GÜBRETAŞ dışındaki soruşturma tarafı beş
gübre üreticisinin ihaleye katılmama sebebi, 1999 Sonbahar İhalesinde TKK’nın
DAP gübresini ihale dışı bırakması ve gübre üreticilerinin şartnamede yapılmasını
istediği değişiklikleri yapmamasıdır. Gübre üreticisi beş teşebbüsün söz konusu
ihaleye katılmama nedeninin, bireysel iradeleri ile verdikleri bir karar olmadığı
açıktır. Toros Gübre, Ege Gübre, İGSAŞ, TÜGSAŞ ve BAGFAŞ’ın 1996 yılından
beri sürekli olarak TKK ihalelerine katıldıkları göz önüne alındığında, söz konusu
ihaleye aynı anda iştirak etmemelerinin tesadüf olamayacağı doğaldır ve adı
geçen teşebbüslerin arasındaki koordinasyon da buna işaret etmektedir. TKK’nın
1999 Sonbahar gübre alım ihalesine GÜBRETAŞ dışındaki üreticilerin girmemesi,
söz konusu ihaleye daha az teşebbüsün katılmasına yol açmıştır. TKK’nın
gerçekleştirdiği tarzda açık eksiltme usulü ihalelerde, ihaleye kimin girip
girmeyeceği ya da kaç kişinin katılacağı, rakipler açısından büyük önem taşımakta
ve fiyatların oluşumunda rekabeti bozucu etkilere sebep olabilmektedir.
Dolayısıyla, söz konusu beş teşebbüsün işbirliği halinde ihaleye katılmamasının,
bahse konu ihale açısından rekabeti bozucu ve kısıtlayıcı bir sonuç yarattığını
söylemek mümkündür. Sonuç itibarıyla, TKK’nın 1999 Sonbahar ihalesine, Toros
Gübre, İGSAŞ, TÜGSAŞ, BAGFAŞ ve Ege Gübre’nin ortak bir iradeyle birlikte
hareket ederek uyumlu eylem halinde katılmadıkları sonucuna ulaşılmıştır.


H.2.3. İTHALATÇILARIN FAALİYETLERİNİN ZORLAŞTIRILMASI

Gübre üreticileri, Türkiye toplam mamül gübre ithalatının 1998 yılında %68’ini ve
1999 yılında, %76,16’sını gerçekleştirmişlerdir. Üreticiler dışında kalan ithalatçı
kuruluşlar tarafından ise, toplam ithalatın 1998 yılında % 32’si, 1999 yılında
yaklaşık 24’ü gerçekleştirilmiştir. Türkiye gübre ithalatında esas pay sahipleri
gübre üreticisi kuruluşlardır.

Üreticiler, zaman zaman da ithalatçılardan mamul gübre tedarik etmektedirler.
İthalatçı kuruluşların, mamul gübre yanısıra ithal ettikleri gübre ham maddelerinin
önemli bir bölümünün müşterisi de gübre üreticisi şirketlerdir. Üreticiler, gübre
ham maddelerini ithalatçı kuruluşların yanısıra uluslararası gübre ticareti yapan
“trader”lardan da sağlamaktadırlar.

İthalatçı kuruluşların sayısı son yıllarda oldukça azalmıştır. Bu kuruluşlardan satış
hacmi olarak en büyüğü Ost Olgun firmasıdır. Arabanlılar, Attarlar gibi firmalar ise
daha çok bölgesel, küçük hacimli satış yapan ithalatçılardır.

Toros Gübre’nin Genel Müdürü E… G…’ın not defterinden alınan ve “Dernek
Toplantısı 30.9.1996 İstanbul” başlıklı bir belgede, Standart Satış Şartnamesi’nin
imzalandığı günkü toplantının notları yer almakta ve aynen,

“….
3)Tonaj ve fiyat rekabete açık. Resmen yapmamakla birlikte anlaşılabiliyorsa,
görüşmelere açık. Çiftçiyi ezmeyecek, ithalata cevaz vermeyecek bir fiyatta
anlaşabiliriz.” ifadesi yer almaktadır. Gübre üreticilerinin TKK ihaleleri gibi toplu
gübre alım ihalelerinde, ithalatçılara pazar payı vermemek için uzlaşma niyetinde
oldukları, bu ifadelerden görülmektedir.

02-07/57-26
50
GÜBRETAŞ’ta bulunan, 1997 yılından sonraki bir tarihe ait olduğu düşünülen20
belgenin “SWOT ANALİZİ” başlığı altında;

“…
ZAYIF YÖNLER

Ürün
BDT’dan ithal edilen ürünler, Türkiye’deki üretici kuruluşlarında pazarda monopol
olabilmek için yurt dışından getirerek sattığı ürünlerdir. Bu nedenle uluslararası
traderlara üreticiler baskı yaparak hammadde alımlarının yanısıra bu ürünleri de
temin etmelerini istemektedirler.

Model
Türkiye’deki üretici kuruluşların ekonomik ve siyasi baskısı ithalatçı kuruluşların
faaliyetlerinin daraltılması yönündedir.
….”

ifadeleri yer almaktadır. “Ürün” başlığı altındaki ifadeler, üreticilerin “trader”lar
aracılığıyla yurt dışından gübre temin etmek istediklerini, böylelikle pazarda
monopol olmaya çalıştıklarını anlatmaktadır. “Model” başlığı altındaki ifadeler ise,
üreticiler tarafından ekonomik ve siyasi baskılarla ithalatçıların zayıflatılmaya
çalışıldığını kabul etmektedir. Söz konusu ifadeler, gübre üreticileri arasında
ithalatçıların pazar dışına itilmesi amacıyla işbirliği yaptıklarını destekleyici
niteliktedir.

İGSAŞ’ta yapılan yerinde inceleme sırasında alınan, 2.9.1998 tarihli, Gübre
Üreticileri Derneği’nde gübre üreticisi kuruluşlar arasında yapılan toplantıya ait
“GÜNDEM” başlıklı yazının arka sayfasında yer alan el yazısı notlardaki,

“Suni gübre ve ham madde ithal eden kuruluşların üyelerimize mal sattıktan sonra
ticari ahlak kurallarına uyarak iç piyasalardaki ihale ve alımlara kesinlikle
girmedikleri, Ost Olgun firmasının ise üyelerimiz için ithal ettikleri malları sattıktan
sonra iç piyasadaki mübayalara da girerek haksız rekabet ortamı yarattığı çeşitli
ikazlara rağmen bu tutumunun üreticilerimizin zararına yol açacak şekilde
sürdürdüğü tesbit edildiğinden;

Üyelerimizin bu firma ile ilişkilerinde titiz davranmalarına, şartlar oluştuğunda
müeyyide uygulanmasına,"

ifadeleri; üreticilerin 2.9.1998 tarihinde Dernek’te yaptıkları toplantıda,
ithalatçılardan Ost Olgun firmasının yurt içindeki toplu satış ihalelerine
girmesinden rahatsızlık duyduklarının, söz konusu şirketi bu konuda uyardıklarının
kabulünün ve bu nedenle de Dernek üyesi olan üreticilerin, yani Türkiye’de gübre
üreten tüm şirketlerin, bu şirketle olan ticari ilişkilerinde titiz davranmaları ve
mümkün olduğu takdirde yaptırım uygulamaları konusunda uzlaşıya vardıklarının
göstergesidir.


20 Belgenin ilk sayfasında yer alan devlet desteklemesi hususunda yapılan yorumlardan; belgenin
tarihinin, desteklemenin çiftçi yerine üretici/dağıtıcılara yapılmaya başlandığı 1997 yılı Aralık
ayından sonraki bir tarih olduğu anlaşılmıştır.
02-07/57-26
51
Keza, İGSAŞ’ın 25.11.1998 tarihinde, yani 2.9.1998 tarihindeki Dernek
toplantısından yaklaşık iki buçuk ay sonra aldığı 486 sayılı Yönetim Kurulu
Kararı’nın 9’uncu maddesi dikkat çekicidir. Karar’da;

"Ost Olgun Dış Tic. A.Ş.’nin, T.T.K.K. Merkez Birliği, T. Şeker Fabrikaları, Tigem,
Tariş, Antbirlik vb. kuruluşların açtığı ihalelere iştirak ettiğini, aynı ihalelere katılan
Şirketimizle, iç pazarda fiyat kırarak bayilerimizle rekabet ettiğini, bu tutumlarıyla
Şirketimize ve bayilerimize zarar verdiğini beyan etmiştir.

Satınalma Malzeme İkmal Yönetmeliği’nin 2.23.4 Satıcı veya firmalara boykot
maddesinde “Sözünde durmayan, işini geciktirmeyi alışkanlık haline getiren,
piyasadaki fiyat hareketlerinden yararlanmak amacıyla sipariş hükümlerini yerine
getirmemekte direnen satıcı ve firmalarla ticari ilişkiler tamamen kesilir. Bu konuda
karar verme yetkisi, satınalmayı onaylayan makama aittir.” hükmü mevcuttur.

Söz konusu Yönetmelik hükmü satınalınacak mal ve hizmet alımları ile ilgili
olmasına rağmen Şirketimizin ihtiyacı olan gübre ve gübre hammaddelerinin
satınalınmasına ilişkin yapılan ihalelerine iştirak eden Ost Olgun Dış Tic. A.Ş.’nin
bu tutum ve davranışı nedeniyle kara listeye alınmasını, 23.11.1998 – 23.11.1999
tarihleri arasındaki gübre ve gübre hammaddeleri ihalelerine iştirak
ettirilmemesini, bu hususu da karar istihsali için konunun Yönetim Kurulu’nun
onayına sunulmasını….” denilmektedir.

Bu kararla İGSAŞ, Ost Olgun firmasının, toplu satış ihalelerine girmesi ve fiyat
kırarak İGSAŞ bayileriyle rekabet etmesi nedeniyle 23.11.1998 – 23.11.1999
tarihleri arasında kara listeye alınmasına karar vermiştir. Kara listeye almanın
yaptırımı olarak da, mamul gübre ithalatının yanısıra gübre ham madde ve
aramaddesi ithalatı da yapan ve bu hammadde ve ara maddelerin en büyük
müşterisi gübre üreticileri olan Ost Olgun firmasının, 1 yıl süreyle İGSAŞ’ın gübre
ve gübre ham maddesi ihalelerine katılmasının engellenmesi karara bağlanmıştır.

İGSAŞ’ta bulunan 7.10.1999 tarihli iç yazışma belgesinde, İGSAŞ’ın 486/9 sayılı
Yönetim Kurulu Kararı hatırlatılarak, Ost Olgun’un kara listeye alınma
gerekçelerinin devam edip etmediğinin araştırılması istenmekte, 8.10.1999 tarihli
iç yazışmada ise;

“Söz konusu firma, bir dağıtıcı kuruluş olarak Türkiye çapında oluşturduğu
bayiliklerle Kuruluşumuzla piyasada yoğun bir rekabet içerisinde gübre
pazarlamaya devam etmektedir. Bugünlerde bayilerimizden aldığımız
duyumlarda; Hatay ve civarındaki İGSAŞ bayilerine 40.000.000 Tl/ton CİF fiyatla
T. üre gübresi vermeyi teklif etmektedir.

Yine aynı firma; şirketimizin de katıldığı T. Şeker Fabrikalarının, Ekim 2000 yılı için
açmış olduğu 76.370 ton (+/-%20) T. üre ve 91.000 (+/-%20) ton (12.30.12)
Kompoze Gübre ihalesine de (son teklif verme 04.10.1999) teklif verdiği
öğrenilmiştir.

Yukarıda arz edildiği üzere; söz konusu firma kuruluşumuzla gerek ihalelerde,
gerek ise bayileri kanalıyla bayilerimizle, iç piyasada yoğun bir şekilde rekabet
ederek fiyat kırmakta ve kuruluşumuza zarar vermektedir.
02-07/57-26
52

Bu bağlamda; söz konusu şirketin kara listeye alınma gerekçeleri devam
etmektedir.” ifadeleri yer almaktadır.

İGSAŞ’ın müdürlükleri arasındaki bu yazışmalardan ise, İGSAŞ’ın Yönetim Kurulu
Kararı’nın bir yıl süreyle uygulandığı ve kara listeye alınma gerekçelerinin devam
edip etmediğinin araştırıldığı, sonuçta da söz konusu gerekçelerin devam ettiğinin
tespit edildiği anlaşılmaktadır.

İGSAŞ’ın, yukarıda bahsedilen 2.9.1998 tarihli Gübre Üreticileri Derneği
toplantısında, üreticiler arasında ithalatçılarla ilgili olarak yaptıkları anlaşmadan iki
buçuk ay sonra bir ithalatçı firmayı kara listeye almasının, GÜD üyesi kuruluşların
ithalatçılara karşı belirledikleri ortak politikanın uygulandığının göstergesi
niteliğinde olduğu açıktır.

İGSAŞ’ta yapılan yerinde inceleme sırasında alınan el yazısıyla “Üre Üreticileri”
başlığı konulmuş olan diğer bir belgedeki;

“…İGSAŞ, TÜGSAŞ dağıtıcı kuruluşlarla ilişkiler gözden geçirilecek ve
bayilerimize mal satmaları önlenecek. İhalelere girmelerinin önlenmesi...”

ifadeleri de; ithalatçıların, üreticilerin bayilerine mal satmasını ve toplu satış
ihalelerine girmesini engellemeye yönelik faaliyetlerini kanıtlar mahiyettedir.

Ayrıca, Toros Gübre’den alınan “Bölge Müdürleri ve Satış Temsilcileri Toplantı
Notları, 13-14 Ocak 2000” başlıklı belgede şu ifadeler yer almaktadır:
“….
- GÜBRETAŞ’tan 2800 ton TSP alıp 800 ton CAN verdik. Dışarıdan ithalatı
önlemek için içerdeki üreticiler, kendi aralarında bu tür mübadelenin yararlı
olacağı konusunda fikirbirliğine vardılar.
….”

Bu belgede, üreticiler birbirlerinden gübre alışverişi yapmalarının esas amacının
ithalatı önlemek olduğunu ifade etmişlerdir.

TÜGSAŞ’ta bulunan bir belgede, Gübre Üreticileri Derneğinde yapılan bir
toplantının notlarına yer verilmekte ve aynen,

“Bu ülkelerden yapılacak ithalata kota, fon, antidamping vergisi uygulatabilir
miyiz? İthalatçı kuruluşları destek kapsamından çıkartabilir miyiz?”

ibareleri yer almaktadır. Bu belge, üreticilerin, kendileri dışındaki ithalatçıların
faaliyetlerini zorlaştıracak mevzuat değişiklikleri yaptırmaya yönelik amaçlarının
varlığını göstermesi açısından dikkat çekicidir.

Yukarıda yer alan belgelerden anlaşıldığı üzere; gübre üreticilerinin ithalatçıların
bayi ve toplu gübre alım ihalelerindeki ticari faaliyetlerini daraltmaya yönelik genel
bir uzlaşı içerisinde oldukları görülmektedir. Gübre üreticilerinin bu eylemlerinin
arkasında yatan sebep, gübre sektöründeki pazar paylarının azalmasına engel
olma çabasıdır. Üreticilerin, Türkiye gübre ithalatında en büyük pazar payına,
02-07/57-26
53
güçlü dağıtım ağlarına, soruşturmanın yapıldığı dönemde destekleme ödemelerini
ithalatçılardan farklı olarak üç-dört ay önce avans şeklinde almalarından
kaynaklanan finansal avantajlara sahip olmaları nedeniyle, ithalatçıların bayi
pazarında ve toplu satış ihalelerinde faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik
işbirliklerini gerçekleştirmelerinin zor olmadığı sonucuna ulaşılabilir.

Sonuç itibarıyla; 2.9.1998 tarihinde gübre üreticilerinin Dernek’te yaptıkları toplantı
notlarından, ithalatçıların faaliyetlerinin zorlaştırılması hususunda anlaştıkları
sonucuna ulaşılmıştır. Bu anlaşmadan iki buçuk ay sonra, İGSAŞ’ın bir ithalatçı
firmayı kara listeye alması da, bu toplantıda gübre üreticilerinin aldığı karar
çerçevesinde, ithalatçıların faaliyette bulunmalarını zorlaştırmaları yönünde
yapılan anlaşmanın uygulandığına ilişkin bir gösterge olarak kabul edilmiştir. Bu
çerçevede; Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve
TÜGSAŞ’ın, 1998 yılında, rakip konumundaki ithalatçı kuruluşların faaliyetlerini
zorlaştırmaya yönelik olarak anlaşmak suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü
maddesini ihlal ettikleri sonucuna ulaşılmıştır.


H.2.4. BİLGİ DEĞİŞİMİ


H.2.4.1. Gübre Üreticilerinin Birbirleriyle Doğrudan Yaptıkları Bilgi Alış Verişi

Gübre üreticisi şirketler, GÜD aracılığıyla bazı bilgilere ulaşmalarının yanısıra
birbirlerine doğrudan fiyat bilgilerini, TKK ihalesi öncesi teklif mektuplarını,
ihalelerde uygulanacak standart satış koşullarını göndermektedirler.

İlk olarak, 15.10.1996 tarihli "Gübre Üreticileri Derneği Üyelerinin Standart Satış
Şartnamesi Taslağı-II.Aşama" başlıklı yazıda ,

".....
2- Bayi pazarında,

- kuruluşların ilan ettiği fiyatlara sadık kalarak, fiyat değişikliklerinden birbirlerini
haberdar etmesi,
...

hususları benimsenmiştir..”

denilmiştir. 15.10.1996 tarihli bu belgede, üreticilerin ilan ettikleri fiyatlara sadık
kalması istenmiş, fiyat değişikliklerinden diğer üreticilerin haberdar edilmesi
kararlaştırılmıştır.

Önaraştırma ve soruşturma dönemlerinde yapılan yerinde incelemelerde elde
edilen bazı belgeler, üretici kuruşların birbirlerine fiyat listelerini aynı gün
birbirlerine göndererek bilgi değişiminde bulunduklarını doğrulamaktadır. Söz
konusu belgeler aşağıda sunulmuştur:

- Ege Gübre Sanayii A.Ş Genel Müdürü B… Ç… tarafından, Toros Gübre Genel
Müdürü E… G…’a gönderilen 9 Eylül 1998 tarihli 2 sayfalık bir faksta, TÜGSAŞ’a
02-07/57-26
54
bağlı Kütahya Gübre Sanayii A.Ş’nin 9 Eylül 1998 tarihinden itibaren geçerli gübre
fiyatlarını gösterir liste bulunmaktadır.

- TÜGSAŞ’da bulunan 1998 yılına ait iki belgede , BAGFAŞ’ın kimyevi gübre satış
fiyatlarının ayrıntılı bir şekilde yer aldığı görülmektedir. Ancak, belgenin en altında,
“BAGFAŞ Gn. Md. Yard.cısı Sayın M… Ö…’le yapılan görüşmede alınmıştır.”
denilmektedir. Benzer şekilde diğer belgede de BAGFAŞ Genel Müdür Yardımcısı
M… Ö…’den TÜGSAŞ yetkilisinin aldığı BAGFAŞ’ın satış fiyatları görülmektedir.

- Toros Gübre Genel Merkezi’nde yapılan yerinde incelemede bulunan,
GÜBRETAŞ’ın Toros Gübre’ye hitaben yazdığı 1.11.1999 tarihli yazısı ekinde
1.11.1999 tarihli 10 çeşit gübrenin bayiye satış fiyat listesi yer almaktadır.

- Toros Gübre Genel Merkezi’nde yapılan yerinde incelemede bulunan,
GÜBRETAŞ’ın Toros Gübre’ye hitaben yazdığı 29.11.1999 tarihli yazısı ekinde
29.11.1999 tarihli 10 çeşit gübrenin bayiye satış fiyat listesi yer almaktadır. Üretici
kuruluşlar arasında, zaman zaman gübre alış verişi gerçekleşmektedir. Üreticiler
bu alışverişe ilişkin olarak birbirlerine, satacakları ürünün fiyatlarını
göndermektedirler. Ancak Toros ve GÜBRETAŞ arasındaki iletişimde görüldüğü
üzere ürün sayısının çokluğu, yani sadece satacakları ürünün yanısıra tüm
ürünlerin fiyatlarının birbirlerine gönderilmesi, amacını aşan bir uygulamadır. Bu
durumda rakipler arasında birbirlerinin satış fiyatları konusunda bilgi değişimi
gerçekleşmektedir.

- TÜGSAŞ Genel Merkezi’nde yapılan yerinde inceleme sırasında alınan Toros
Gübre başlıklı, 12.5.2000 (Cuma) tarihli belgede ise;

“M… S…

PAZARTESİNDEN GEÇERLİ OLMAK ÜZERE,” yazısının altında Toros Gübre’nin
11 çeşit gübresinin bayi satış fiyat listesi yer alması, üreticilerin ileri tarihlerde
yürürlüğe girecek olan satış fiyatlarını birbirlerine gönderdiklerinin kanıtı
niteliğindedir.

- İGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı Y… T…'nün iş ajandasında, aşağıda yer verilen
not tespit edilmiştir:

“Gübrelere zam. Toplantıda gübre üreticileri dile getirirler.”

Y… T…’ye ait bir başka notta ise, "Toros zam kokusunu almış. TÜGSAŞ zam
konusunu benle görüştü (A… Bey)" ifadesi yer almaktadır

Yukarıda yer verilen belgeler, birbirlerine rakip konumda olan gübre üreticilerinin
birbirlerine fiyat bilgilerini göndererek veya fiyatları konuşarak bilgi değişiminde
bulunduğunu kanıtlar mahiyettedir.

15.10.1996 tarihli anlaşmadaki, gübre üreticilerinin birbirlerine fiyat bilgilerini
göndermelerine yönelik hükmün, bilgi değişimini sağlamaya yönelik olduğu açıktır.
Aynı pazarda faaliyette bulunan teşebbüslerin fiyat değişimlerinden birbirlerini
02-07/57-26
55
haberdar etmelerine yönelik bu hüküm sonuçları itibarıyls rekabeti kısıtlayıcı
niteliktedir.

Gübre üreticilerinin Dernek’te yapılan toplantılar aracılığıyla, Derneğe gönderilen
bilgiler aracılığıyla veya doğrudan birbirlerine gönderdikleri bilgiler aracılığıyla
gerçekleştirdikleri bilgi değişimi, gübre pazarını şeffaf bir yapıya kavuşturmakta;
bu durumda rakiplerin gelecekteki rekabetçi davranışları konusundaki belirsizlik
ortadan kalkmakta ve rekabet ihlallerinin gerçekleşmesi için uygun bir ortam
hazırlanmaktadır.


H.2.4.2. GÜD Bünyesinde Gerçekleştirilen Bilgi Değişimi

Teşebbüs birlikleri, üyesi olan şirketlerin tecrübelerini, uzmanlıklarını
paylaşılabileceği bir ortam yaratmak amacıyla kurulmaktadır. Şirketler bilgilerini
paylaşarak teknolojilerini geliştirme, sektördeki kalite standardını artırma, büyük
ölçekli organizasyonun avantajlarından faydalanma gibi nedenlerle teşebbüs
birliklerine katılmış olabilirler. Diğer yandan teşebbüs birlikleri, rekabete duyarlı
bilgilerin değişimine aracılık ederek bilgi değişimine ortam hazırlama riski
taşımaktadır. Aynı pazardaki şirketler arasında yapılan ticari toplantılar ve bilgi
değişimi, rakiplerin geleceğe ilişkin kararlarını daha tahmin edilebilir kıldığından ve
uygun fiyat seviyelerine göre ortak ana hatlar sağladığından oligopolistik fiyat
ayarlamasını kolaylaştırabilir.

Sektörde, bilgi değişiminin sağlanmasında Gübre Üreticileri Derneği (GÜD)’nin
önemli bir yeri vardır. GÜD merkezli bilgi değişimi, Dernek toplantıları, aylık
istatistik bülten oluşturulması ve diğer kuruluşların istediği bilgilerin gönderilmesi
amacıyla Derneğe gönderilen bilgiler yoluyla gerçekleşmektedir.

Gübre üreticisi şirketlerin genel müdürlerinin katılımıyla GÜD’de düzenli olarak
Yönetim Kurulu toplantıları düzenlenmektedir. Toplantıların bazıları şirketlerin
genel merkezlerinde yapılmaktadır. Bu toplantılarda, aşağıda yer alan toplantı
gündemlerinden de anlaşılacağı üzere, sezon değerlendirmesi, arz-talep durumu,
satış politikaları, fiyatlar, maliyetler, satış sistemleri gibi pazara ilişkin ve şirketlere
yönelik konularda görüşmeler yapılmaktadır. Özellikle 1992 yılı Nisan ayında
yapılan toplantı kararı (142 no’lu karar) dikkat çekicidir. Bu toplantıda, “üretim
dengesinin, kapasite kullanımının maksimum düzeyde tutulabilecek şekilde, pazar
payları, maliyetler ve bayiler için standart oluşturulması hususlarında…”
GÜBRETAŞ haricindeki üretici kuruluşların yöneticilerinin katıldığı bu toplantıda,
pazar payları, maliyetler ve bayiler konusunda bir çalışma yapılması
kararlaştırılmıştır. Rekabet ortamında piyasada kendiliğinden oluşması gerekli
olan bu konularda standart oluşturma çabası, altı tane üretici şirketin bulunduğu,
dolayısıyla yoğunlaşmanın fazla olduğu gübre pazarında, rakiplerin davranışları
konusunda gelecekteki belirsizlikleri ortadan kaldıracak niteliktedir.

Derneğin daha sonra yapılan diğer toplantı gündemlerindeki konular da 1992
yılındaki bu toplantı gündemine benzerdir. Derneğin;

6.5.1996 tarihindeki toplantısının gündeminde, “Sonbahar sezonunda gübre
tedariki, kompoze ve DAP gübrelerinde arz-talep durumu,…”,
02-07/57-26
56

13.11.1996 tarihindeki toplantısının gündeminde ise, “Sonbahar sezonu gübre
arz-talep durumunun ve fiyatların görüşülmesi,” yer almaktadır. Görüldüğü üzere,
pazarın arz-talep durumu ve fiyatlar gibi rekabete duyarlı ve piyasada
kendiliğinden oluşması gereken konular, rakipler arasında yapılan toplantıların
gündemini oluşturmaktadır.

Derneğin 1997 ve 1998 yıllarındaki bazı kararlarına bakıldığında, gündemlerin
içeriğinin benzer olduğu görülmektedir. Derneğin 1997 ve 1998 yılındaki bahse
konu kararları aşağıdaki gibidir:

28.4.1997 tarih ve 212 sayılı Karar:
“… İlkbahar ve Sonbahar Gübreleme Sezonları hakkında görüş teatisinde
bulunularak ve bu hususun ileride yapılacak toplantılarda tekrar görüşülmesine,..”

16.6.1997 tarih ve 213 sayılı Karar:
“…1997 yılı Sonbahar Gübre Sezonu sektörün arz ve talep durumu, tedarik
programları ve benzeri yönlerden incelenerek bu husustaki çalışmaların
sürdürülmesine,..”

10.07.1997 tarih ve 214 sayılı, 22.08.1997 tarih ve 215 sayılı tek maddelik aynı
içerikli Karar:
“… 1997 yılı Sonbahar Gübre Sezonu sektörün arz ve talep durumu, tedarik
programları ve benzeri yönlerden incelenerek, Türk çiftçisinin bu dönemde
gübresiz kalmaması için elden gelen tüm tedbirlerin alınmasına devam
edilmesine, ”

10.03.1998 tarih ve 223 sayılı Karar:
“1998 yılı ilkbahar gübre sezonu’nun genel bir değerlendirmesi yapılmış, bu arada
daha önceki destekleme sistemi sebebiyle çiftçiye yapılan ödemenin
tamamlanması, desteklemede avans sisteminin uygulanması ve iklim şartlarının
etkisiyle gübre talebinde hissedilir bir artış gözlendiği, bu trendin önümüzdeki
aylarda da devam etmesi halinde gübre tüketiminde önemli bir yükselme
olabileceği hususu görüşülmüştür. …”

02.09.1998 tarih ve 230 sayılı Karar:
“…1998 Sonbahar Gübre Sezonunun genel bir değerlendirmesi yapılarak bu
husustaki çalışmaların devam ettirilmesine,…”

Görüldüğü üzere Dernek kararlarında, “gübreleme sezonu”, “sektörün arz-talep
durumu, tedarik programı”, “sezonun genel değerlendirmesi” ifadeleriyle yer alan
bu toplantılarda, üreticilerin genel müdürleri seviyesinde piyasa şartları hususunda
görüşmeler yapıldığı anlaşılmaktadır. Sektördeki arz durumunun konuşulması,
üretilen ve ithal edilen gübrelerin miktarının bilinmesi ile mümkün olabilecektir. Bu
durumda, üretimin tamamını, ithalatın ise çok büyük bir bölümünü gerçekleştiren
üreticilerin, kendi üretim, ithalat bilgilerini birbirleriyle paylaştıkları sonucuna
ulaşılabilecektir.

Bilindiği üzere oligopol pazarlarda rakipler, satıcı sayısının az olması nedeniyle,
rakiplerinin pazar davranışlarını takip ederek kendi pazar stratejilerini
02-07/57-26
57
belirleyebilmektedirler. Ancak rakiplerin biraraya gelip, pazar hakkında bilgi alış
verişinde bulunmaları halinde belirsizlikler ortadan kalkacak, rekabeti
sınırlandırabilecek bir zemin oluşacaktır.

Önaraştırma ve soruşturma süreçlerinde elde edilen belgelerden de anlaşıldığı
üzere, gübre üreticisi şirketlerin üst düzey yöneticilerinin katılımıyla GÜD’de
gerçekleştirilen toplantılarda, fiyat tespiti, pazar paylaşımı gibi rekabet ihlallerinin
gerçekleştirilmesine zemin oluşturabilecek bilgi değişimi, yıllar boyunca devam
etmiştir.

GÜD’de yapılan toplantıların niteliği incelendikten sonra, bu aşamada Derneğin
yapısına bakmak yerinde olacaktır. Derneğin personeli olarak Dernek Genel
Sekreteri (Fevzi Gönen), bir sekreter ve bir hizmetli bulunmaktadır. Derneğin asıl
işlevini ise, gübre üreticisi şirketlerin genel müdürleri seviyesinde katılımın
gerçekleştiği Yönetim Kurulu Toplantıları yerine getirmektedir. Bu yapı Derneği,
gübre üreticisi şirketlerin düzenli olarak toplanıp, rekabete duyarlı konularda da
bilgi değişiminde bulunduğu bir konuma getirmektedir.


H.2.4.3. GÜD’e Gönderilen Bilgiler Aracılığıyla Bilgi Değişimi

Gübre üreticisi şirketler GÜD’e, aşağıda yer verilen bilgileri gönderdiklerini
Rekabet Kurumu’na bildirmişlerdir:

1) Ege Gübre;

- Her ayın 20’sine kadar aylık stok cetvellerini, il bazında bayiye gübre sevk
icmallerini, dağıtıcı kuruluşlara yapılan satışların icmallerini, aylık gübre satış
fiyatlarıni, aylık toplu satış rakamlarını ve 3 aylık tahmini üretim ve tedarik
miktarlarını,
- Her ayın 10’una kadar gerçekleşen üretim, tedarik, ve stok miktarlarını,
- Ay içerisinde bayiliği biten veya yeni bayi olanların adres ve ünvanlarını (varsa
takip eden ayın ilk haftasında),

GÜD’e göndermektedir.

2) TÜGSAŞ;

- Aylık üretim durumu,
- Aylık satış durumu,
- Yıllık üretim durumu (tahmini),
- Yıllık hammadde ve aramadde ithalat gerçekleşmesi,
- Yıllık hammadde ve aramadde kullanım gerçekleşmesi,
- Yıllık gübre hammaddeleri üretim gerçekleşmesi,

bilgilerini GÜD’e gönderdiğini ifade etmiştir.

3) İGSAŞ GÜD’e, aylık gerçekleşen tedarik, üretim ve satış tablolarını, ayrıca üç
aylık üretim ve ithalat programlarını göndermektedir.

02-07/57-26
58
4) Toros Gübre Soruşturma Heyetine verdiği bilgilerde ,“Gübre Üreticileri
Derneği’ne her ay üretim ve satış miktarları bildirilmektedir.” ifadesi yer almıştır.

5) GÜBRETAŞ tarafından gönderilen yazıda, gübre cinsi bazında üretim, bayi
satış ve kurum satışlarını gösteren 2000 yılı Ağustos ayında Derneğe gönderilen
bir sayfalık bir tablo yer almaktadır. Bu tablonun dip notunda ise “ NOT; RAPOR
AYLIK OLARAK GÜBRE ÜRETİCİLERİ DERNEĞİNE GÖNDERİLMEKTEDİR. BU
BİLGİLER TARIM BAKANLIĞINA GÖNDERİLEN RAPORLARDA DA
MEVCUTTUR.” denilmektedir.

6) BAGFAŞ, GÜD’e aylık üretim, tüketim, stok raporlarını ve ayrıca bayi değişiklik
bilgilerini göndermektedir.

Görüldüğü üzere, üretici kuruluşların üretim, tedarik (ithalden veya başka
kuruluşlardan hammadde, aramadde ve mamul tedariki), her türlü satış, stok, 3
aylık tahmini üretim ve tedarik miktarları ve satış fiyatlarını düzenli olarak GÜD’e
gönderdikleri anlaşılmaktadır. 3 aylık tahmini üretim ve tedarik miktarları, üretilen
gübrelere, üretimden 3 ay önce verilen destekleme avanslarının hesaplanabilmesi
için Tarım Bakanlığı’na iletilmek üzere Derneğe gönderilmektedir. Üretim, satış ve
kapasite kullanım oranları bilgileri ise aylık istatistiki bültenlerde yer alması
amacıyla gönderilmektedir.

Gübre Üreticileri Derneği’ne gönderilen bilgiler, başlıca iki ana başlık altında
toplanabilir. Bunlar; GÜD tarafından yayınlanan aylık istatistiki bültenlerde yer
alması amacıyla ve Tarım Bakanlığı, Hazine Müsteşarlığı, TKK gibi kuruluşlara
göndermek amacıyla gübre üreticisi şirketlerin GÜD’e gönderdikleri bilgilerdir.


H.2.4.3.1. İstatistiki Bültenlerde Kullanılmak Üzere GÜD’e Gönderilen Bilgiler

Gübre Üreticileri Derneği, üretici şirketlerin, aylık ve kümülatif üretimlerini,
kapasitelerini ve kapasite kullanım oranlarını, aylık ve kümülatif gübre satış
miktarlarını içeren bilgileri aylık istatistiki bülteninde yayınlamaktadır. Ayrıca 3
aylık gübre ithalat ve ihracat miktarları da ürünler bazında bu istatistiklerde yer
almaktadır. Dernek bu bilgilerin bir kısmını Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’ndan, bir
kısmını da üretici şirketlerden istemektedir. Dernek, üretici şirketlerden istenecek
bu bilgilerin içeriği ve usulüne ilişkin düzenlemeleri de kararlarıyla sağlamaktadır.
Yerinde incelemeler sırasında bu bilgilerin üreticilerden toplanması hakkında elde
edilen Dernek Kararları ve yazışmalar aşağıda sunulmuştur:

Derneğin 25.8.1993 tarih ve 159 sayılı Yönetim Kurulu Kararı’nda, “Dernekçe
yayınlanan Aylık İstatistiki Bilgiler Bülteni bazı sayfa formatlarında değişiklik veya
bazı ilaveler yapılması hususundaki üyelerimiz teklifleri görüşülerek, Bülten’de
ayrıca yer alacak sayfada her üretici – dağıtıcı kuruluşun birbirlerine yaptıkları
satışlar + toptan satışlar + bayiye yapılan satışlar + ihracatına aylık ve kümülatif
olarak yer verilmesine ve üretici dağıtıcı kuruluşlarca her aya ait bu bilgilerin
müteakip ayın 20 nci gününe kadar Derneğe bildirilmesine,” denilerek, üretici
kuruluşların yaptıkları tüm satış bilgileri ve ihracat bilgilerinin bültende yer alacağı
ve bu bilgilerin müteakip ayın 20’sine kadar Derneğe bildirileceği karara
bağlanmıştır.
02-07/57-26
59

Derneğin 16.10.1996 tarih ve 202 sayılı Yönetim Kurulu Kararı’nda ise; “Üye
Kuruluşlarca, bir önceki aya ait üretim, toptan satışlar, bayi satışları ve ihracatla
ilgili bilgilerin içinde bulunulan ayın ilk on günü içersinde, Dernek Merkezi’ne
ulaştırılmasına ve Aylık İstatistiki Bülten’de yer alan ve o ay toplam satışları ile o
ay sonu kümülatif satışları gösteren tablolara, bu türlü satışların teker-teker
toplamını belirtilen bir sütunun eklenmesine,” denilerek üretici kuruluşların üretim,
toptan ve bayi satışları, ihracat bilgilerinin ertesi ayın 10’una kadar Derneğe
bildirilmesine karar verilmiştir. Böylece bu bilgilerin, önceki tarihlerden daha erken
gönderilmesi sağlanmıştır.

Bu aşamada, üreticilerden toplanan bilgilerin, Derneğe gönderilme usulü ve içeriği
hakkında GÜD Genel Sekreteri F… G…’le yapılan görüşme tutanağındaki
bilgilere yer verilmesi yararlı olacaktır. 19.4.2001 tarihinde yapılan söz konusu
görüşme tutanağında şu ifadeler yer almaktadır :

“ Dernek olarak, gübre üreticisi kuruluşlardan aylık olarak üretim, satış rakamlarını
istiyoruz. Bir önceki ayın rakamlarını ertesi ayın sonuna kadar Derneğe
ulaştırmalarını istiyoruz. Üç ayda bir ithalat ve ihracat rakamlarını üretici
kuruluşlardan göndermelerini isteriz. Tarım Bakanlığı’ndan da aylık olarak üretici
kuruluşların tüketim rakamlarını alırız. İthalat miktarlarının teyidi için Tarım
Bakanlığı’ndan istiyoruz. Bu bilgileri aylık bültenlerle yayınlarız. Gübre üreticisi
şirketlerin fiyat bilgileri bize gönderilmez. Bizim böyle bir talebimiz yoktur, şirketler
de göndermezler. Üretici şirketler diğer üreticilere olan satışlarını, kooperatiflere
yaptıkları satış bilgilerini aylık olarak bize gönderiyorlar. Bayilere yaptıkları
satışları da Tarım Bakanlığı’ndan istiyoruz.

Üretici kuruluşlar bayiliğini kabul ettikleri kişileri ve bayiliği sona eren kişileri bize
bildirirler. Biz de diğer üretici kuruluşlara bildiririz. Bayiliklerde olan değişikliklerin
bildirilme sebebi, bir bayinin 3-4 şirketin bayisi olmasının istenmemesi olabilir.

Yukarıda bahsi geçen bilgiler dışında, üretici kuruluşlardan aylık veya 3 aylık gibi
dönemler halinde istenen veya üretici kuruluşlar tarafından Derneğimize
gönderilen bilgi ve belge bulunmamaktadır.….”

Dernek, üreticilerden topladığı üretim, tedarik (ithalden veya başka kuruluşlardan
hammadde, aramadde ve mamul tedariki), her türlü satış, stok, 3 aylık tahmini
üretim ve tedarik miktarları ve satış fiyatları bilgilerinden, gerçekleşen üretim, satış
miktarlarını ve kapasite kullanım oranlarını aylık olarak; ithalat ve ihracat
miktarlarını ise 3 aylık toplamlar halinde üretici kuruluşlar bazında hazırladığı
istatistiki bültenlerde yayınlamaktadır.

Üretici şirketler, her ay yeni bayilik verdikleri ve bayiliği iptal olan bayilerin isimleri
ve adreslerini de Derneğe göndermektedirler. Bu durumun sebebi, yerinde
incelemeler sırasında üreticilere ve ilgili kişilere sorulmuş ve bazı gerekçeler öne
sürülmüştür. Bu gerekçelerden biri, destekleme ödemeleri sırasında bazı bayilerin
yolsuzluklara karışması nedeniyle bu bayilere karşı dikkatli olunması için bayiliği
iptal edilen bu kişilerin diğer üreticilere de duyurulması olarak ifade edilmiştir.


02-07/57-26
60
H.2.4.3.2. Başka Kuruluşlara Gönderilmek Üzere GÜD’e Gönderilen Bilgiler

Gübre üreticisi şirketler, bazı bilgileri Tarım Bakanlığı, Hazine Müsteşarlığı, Tarım
Kredi Kooperatifleri gibi kuruluşlara gönderilmek üzere GÜD’e göndermektedirler.

Gübre sektöründeki üretici ve dağıtıcı kuruluşlar tarafından gerçekleştirilen bir
önceki ay satış, ithalat, ihracat miktarları, ay ortalarında Dernek tarafından Tarım
ve Köyişleri Bakanlığı’ndan istenmektedir. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından
bu bilgilerin istendiği ayı takip eden ay ortası veya sonunda ise ekli tablolar
halinde bu bilgiler gönderilmektedir. Bu bilgiler aylık istatistiki bültenlerde
yayınlanmaktadır.

Ayrıca her üretici kuruluş, şirketine ait 3 aylık tahmini üretim ve satış miktarlarını
Derneğe göndermekte; Dernek de bu bilgileri, üretici kuruluşlara ödenecek
destekleme avanslarının hesaplanabilmesi için Hazine’ye ulaştırılmak üzere Tarım
Bakanlığı’na göndermektedir.

Yapılan yerinde incelemeler sırasında bulunan bazı belgelerden; Dernek ile Tarım
Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği arasında yapılacak bir görüşme için 12.3.1998
tarihinde Toros Gübre’den, ürettikleri tüm gübre çeşitlerinin bayiye satış cari
fiyatlarının istendiği tespit edilmiştir. Toros Gübre, Derneğe 12.3.1998’de
fiyatlarını bildirmiştir. Derneğin BAGFAŞ Toros Gübre, ve Ege Gübre’ye
gönderdiği 13.3.1998 tarihli yazılardan ise; üreticilerden toplanan o günkü bayiye
satış fiyatlarının, Dernek tarafından tek bir tablo haline getirilerek 13.3.1998
tarihinde, yani ertesi gün, tekrar tüm üretici kuruluşlara gönderildiği anlaşılmıştır.
Böylece tüm üretici kuruluşlar, rakiplerinin bir önceki günkü fiyatlarını Dernek
aracılığıyla öğrenmiştir.

Yukarıda bahsedilen, üreticilerin Derneğe, istatistiki bültenlerin oluşturulması ve
başka kuruluşlara gönderilmesi amacıyla gönderdikleri ve sonunda üreticilerin
öğrendiği bu bilgiler, rekabete duyarlı bilgilerdir. İstatistik bültenlerde yer alacak
bilgiler, bu değerlerin gerçekleştiği aydan bir buçuk ay sonra yayınlanmaktadır. Bu
bilgilerin her üretici bazında yayınlanması, rakiplerin birbirlerinin üretim, satış
miktarlarını öğrenmesini; dolayısıyla rakiplerin durumunu ve pazarda
gösterecekleri davranışların tahmin edilebilirliğini sağlamaktadır. Böylece pazar
şeffaf bir yapıya kavuşturulmaktadır.

Derneğin işlevlerini tek başına yerine getirebilecek bir yapıya sahip olmaması, ana
işlevlerini üreticilerin genel müdürlerinden oluşan Yönetim Kurulu tarafından
gerçekleştiriliyor olması, bu bilgilerin üreticiler tarafından da öğrenebileceği
sonucunu da beraberinde getirmektedir. Nitekim, TKK ile yapılacak görüşmeler
için üreticilerden toplanan bayiye satış cari fiyatları, bir gün sonrasında üreticilere
fakslanarak ulaştırılmıştır. Tahmini üretim ve satış miktarlarının rakipler tarafından
öğrenilmesi, aylık istatistiki bültenden bir buçuk ay önce gerçekleşen üretim, satış
miktarlarının da biliniyor olmasıyla birlikte pazarın tam şeffaf, rakiplerin gelecekteki
davranışlarının çok kolayca tahmin edilebileceği, gizlilik ve belirsizliğin olmadığı,
dolayısıyla da rekabetçi davranışların koordinasyonunu kolaylaştıran bir yapıya
kavuşmasına neden olmaktadır.

02-07/57-26
61
Yoğunlaşmanın fazla olduğu, oligopolistik bir piyasa yapısında olan gübre
pazarında bu tür bilgi değişimlerinin yapılması neticesinde, rekabetin oluşabilmesi
için gerekli olan gizlilik ve belirsizlik unsurları gerçekleşememektedir. Bu durum,
pazarda fiyat tespiti, pazar paylaşımı gibi rekabet ihlallerinin oluşması için uygun
bir zemin hazırlamaktadır.


Yukarıda yer verilen tespit ve değerlendirmeler ışığında,

- Gübre üreticilerinin, birbirlerine fiyat sirkülerlerini, TKK ihaleleri öncesinde teklif
mektuplarını gönderdikleri veya aralarında yaptıkları telefon görüşmeleri, Dernek
toplantıları ile sağladıkları iletişimle, bilgi değişiminde bulundukları ve bu değişimin
pazardaki fiyat tespiti, pazar paylaşımı gibi rekabet ihlallerinin oluşumunu
kolaylaştıran bir zemin yarattığı,
- Gübre üreticilerinin GÜD bünyesinde yaptıkları toplantıların şirket genel
müdürleri seviyesinde yapıldığı ve bu toplantılarda , sezon değerlendirmesi, arz-
talep durumu, satış politikaları, fiyatlar, maliyetler, satış sistemleri gibi pazara
ilişkin konuların görüşüldüğü; yoğunlaşmanın yüksek olduğu oligopolistik yapıdaki
gübre sektöründe rakip konumdaki teşebbüsler arasındaki bu görüşmelerin
pazarda rekabetin oluşabilmesi için gerekli olan gizlilik ve belirsizlik unsurlarını
ortadan kaldırılmasına sebebiyet verdiği

noktalarından hareketle; Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, İGSAŞ, GÜBRETAŞ
ve TÜGSAŞ’ın gerek kendileri arasında gerekse GÜD vasıtasıyla bilgi alışverişi
yoluyla rekabet koordinasyonuna yol açacak davranışlarda bulunmamaları
gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.


H.2.5. STANDART SATIŞ ŞARTNAMESİ

14.8.1996 Çarşamba günü saat 10.00'da Ankara'da Gübre Üreticileri Derneği
Merkezi'nde bir toplantı yapılmış ve bu toplantıda 200 sayılı Yönetim Kurulu Kararı
alınmıştır. Bu karardaki konuya ilişkin madde aşağıda yer almaktadır:

"…….

Daha önce 28.04.1992 gün ve 142 sayılı Yönetim Kurulu Kararı ile kabul edilen
Gübre Üreticileri Derneği Üyelerinin Standart Satış Şartları'nın günün şartlarına
uygun bir şekilde revizesi için Toros Gübre ve Kimya End. A.Ş. den Sn. Sezai
Bayraktar, Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş.'den Sn. A… G… A…, Gübre
Fabrikaları T.A.Ş.'den Sn. M… Ö…, İstanbul Gübre Sanayi A.Ş.'den Sn. S… S…,
Türkiye Gübre Sanayi A.Ş.'den Sn. A… Ç…'in iştirakiyle kurulan ve Ege Gübre
Sanayi A.Ş.'den yaz tatili ve yoğun iş sebebiyle eleman katılımı mümkün olmayan
Teknik Komite'nin yapacağı çalışma neticesinde hazırlayacağı metnin 09 Eylül
1996 Pazartesi Günü mesai bitimine kadar Dernek Merkezi'ne iletilmesine,
yapılacak ilk Yönetim Kurulu toplantısı Gündemi'nde yer alacak söz konusu
metnin Ankara Dernek Merkezi'nce, incelemesi için, Toplantıdan bir hafta önce
Yönetim Kurulu Sn. Başkan ve Üyelerine sunulmasına,

02-07/57-26
62
Dernek üyesi kuruluşların toplu satışlarda bundan böyle dolar üzerinden fiyat
vermeleri, ödemelerde ise 30 günden fazla vade teklif etmemelerine, mevcudun
oybirliği ile karar verilmiştir."

27.8.1996 tarihinde Toros Gübre binasında üretici kuruluşların tamamının katıldığı
toplantıda TÜGSAŞ temsilcisi tarafından alınan notlarda şu ifadeler
bulunmaktadır:

"Üretici kuruluşlar olarak birlikte hareket etmediğimizden dolayı, ihalelerde büyük
rekabet sonucu alıcılara ucuz gübre verildiği, ….. alıcıların bu durumu fırsat
bilerek son senelerde istedikleri şartlarda gübre almak istedikleri ve ağır ihale
şartnameleri ile üreticilere gereksiz ağır cezalar tahakkuk ettirmek suretiyle
üzerimize baskı kurmaya çalıştıkları belirtilerek…….. bir an önce biraraya gelerek
tüm toplu satışlarda ortak hareket edilmesinin zaruret haline geldiği ifade edildi.

Bu nedenle Gübre Üreticileri Derneği tarafından oluşturulan çalışma grubumuz
27.08.1996 tarihinde toplanarak belirtilen hususların alıcı kuruluşların
şartnamelerinin gerekli bölümlerine monte edilmek üzere, kuruluşlarımızın
haklarını koruyacak biçimde tüm toplu satışlar için standart satış şartları taslağı
hazırlanmıştır."

Notların devamından, gübre üreticisi kuruluşların söz konusu toplantıda standart
satış şartnamesi taslağının maddeleri üzerinde görüştükleri anlaşılmıştır. Standart
Satış Şartnamesi Taslağı'nda aşağıdaki ifadeler yer almaktadır:

"Gübre Üreticileri Derneği'ne üye kuruluşların toplu satışlarda ALICI'nın tek taraflı
dikte ettirdiği şartnamelere karşı üreticilerin mağduriyetini önleyici ve haklarını
koruyucu bir şartname taslağı geliştirmek amacıyla görevlendirilen
KOMİSYON'umuz 27.08.1996 günü saat 10.30'da Toros Gübre/İstanbul Merkez
Binasında toplanmıştır. Toplantıya kuruluşları temsilen Dr. S… B… (Toros Gübre),
M… Ö…r (GÜBRETAŞ), A… G. A… (BAGFAŞ), S… S… (İGSAŞ) ve A… Ç…
(TÜGSAŞ) katılmıştır. Toplantıda tartışılarak son şekli verilen ve Dernek Yönetim
Kurulu Başkanlığına sunulmasına karar verilen taslak aşağıda açıklanmıştır.”

11.9.1996 tarihinde Dernek Merkezi'nde yapılan toplantının gündeminde "Gübre
Üreticileri Derneği'nin Standart Satış Şartları" taslak metninin görüşülmesi yer
almaktadır. Toplantı öncesinde söz konusu taslak metin, Gübre Üreticileri Derneği
Genel Sekreteri F… G. G… tarafından İGSAŞ'a Dernek Sekreteri ve GÜBRETAŞ
Genel Müdürü K… G…'e, Toros Gübre'den S… B… tarafından da, İGSAŞ'a ve
GÜBRETAŞ'a gönderilmiştir. Teknik Komite'den Sezai Bayraktar tarafından
4.9.1996 tarihinde GÜBRETAŞ, BAGFAŞ, Ege Gübre, TÜGSAŞ ve Gübre
Üreticileri Derneği'ne gönderilen faksta, bazı düzeltmeleri içeren revize taslak
metninin gönderildiği ve eski taslak metnin iptal edilerek son şeklin dikkate
alınması gerektiği ifade edilmektedir.

11.9.1996 tarihinde saat 10.00'da Ankara'da Dernek Genel Merkezi'nde yapılan
toplantıda, 201 no'lu Yönetim Kurulu Kararı alınmıştır. Bu kararda aşağıdaki
hüküm yer almaktadır:

02-07/57-26
63
"Teknik Komite'nin hazırlamış olduğu Gübre Üreticileri Derneği Üyelerinin
Standart Satış Şartları'nın bir defa daha Üye Kuruluşlarca tetkiki sonucunun
iletileceği söz konusu komitece hazırlanacak yeni metni havi protokolün
İstanbul'da yapılacak toplantıda Üye Kuruluşlar Genel Müdürleri tarafından parafe
edilmesine mevcudun oybirliği ile karar verilmiştir."

19.9.1996 tarihinde çalışma grubu başkanı S… B… tarafından diğer üreticilere
gönderilen yazıda, taslak çalışmanın Dernek Yönetim Kurulunca görüşülüp
öneriler çerçevesinde gerekli düzeltmelerin yapılarak son şeklinin verildiği
belirtilerek, son görüşlerin 23.09.1996 tarihine kadar bildirilmesi istenmiştir.

25.9.1996 tarihinde Dernek Genel Sekreteri F… G. G… tarafından Dernek
Sekreteri A. K… G…'e gönderilen yazıda, 11.9.1996 gün ve 201 sayılı Yönetim
Kurulu Kararı'nda belirtildiği üzere, Standart Satış Şartnamesi metnine ilişkin
protokolün, İstanbul'da yapılacak toplantıda üye kuruluşlar Genel Müdürleri
tarafından parafe edileceği ifade edilerek, varılan mutabakat üzerine toplantının
30.9.1996 tarihinde İstanbul'da Toros Binasında yapılacağı belirtilmiştir.

Toros Gübre Genel Müdürü E… G…'ın not defterinden alınan sayfada söz konusu
toplantıya ilişkin aşağıdaki notlar bulunmuştur:

" DERNEK TOPLANTISI 30.09.1996

1) Bu şartlar min21 şartlardır. Her ihaleye verilirken asgari bu şartlar söylenecek.
Ancak her satıcı bundan daha sıkı şartlar ileriye sürebilir.
2) Her ihaleden evvel gözden geçirilecek akaryakıt ve faiz maddeleri
3) Tonaj ve fiyat rekabete açık. Resmen yapmamakla birlikte anlaşılabiliyorsa,
görüşmelere açık. Çiftçiyi ezmeyecek, ithalata cevaz vermeyecek bir fiyatta
anlaşabiliriz.
4) Kemal Gençer22 başka işi olmamasına rağmen GÜBRETAŞ ve Toros
Trakya'da fiyat kırması nedeniyle konuşulacak bir şey olmadığı için gelmiyor.
5) GÜBRETAŞ TKK ihale dışı alım yaparsa bizim yapacağımız bir şey yok.
6) İGSAŞ Panko'ya bayisi bazında satış yapıyor.
7) Ege Gübre bayilere fiyat sirküleri göndermemesinden şikayetçi. Bu protokol
yetmiyor diğer hususlarda bir bütün içinde görüşülmesi gerek.
8) Panko anlaşmaları 1 yıl ve GÜBRETAŞ 2 yıl. Yıl sonu tekrar görüşülecek.
1997 başında iskonto'da serbest kalmak kaydıyla bu şartlara uyulacaktır.
9) Çaycılarda fiyat, tonaj, teminat olmadan bu şartlara uyulacaktır.
10) TKK, Tariş, Trakyabirlik için Ege kabul ediyor.
11) İbrahim Bey etap etap konuları halledelim."

El yazısıyla 30.9.1996 tarihinin atılmış olduğu protokol metninde ise şu ifadeler
yer almaktadır:

"Aşağıda imzaları bulunan gübre kuruluşları, bundan böyle toplu satış ihalelerinde
sektörün sıkıntılarını ve geçmiş ihalelerde yaşanan olayların etkisi ile ekli nottaki
hususları asgari şartname esasları olarak kabul etmeyi ve buna göre hareket
etmeyi tonaj ve fiyat hususlarında serbest olmak üzere kabul etmişlerdir."

21 minimum
22 BAGFAŞ Genel Müdürü.
02-07/57-26
64

Metnin altında, TÜGSAŞ adına İbrahim Kırcı/Doğan Çetin, İGSAŞ adına F…
G…/Y… T…, Ege Gübre adına T… S…/B… Ç…, Toros Gübre adına E… Ö…/E..
G…, GÜBRETAŞ adına O… Y… ve BAGFAŞ adına da K… G…'in imzaları
bulunmaktadır. Protokole ekli metin ise, "Gübre Üreticileri Derneği Üyelerinin
Standart Satış Şartnamesi Taslağı" dır. Aşağıda Şartname’nin tam metnine yer
verilmektedir:

“GÜBRE ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ ÜYELERİNİN STANDART SATIŞ
ŞARTNAMESİ TASLAĞI

Gübre Üreticileri Derneği’ne üye kuruluşların toplu satışlarda ALICI’nın tek taraflı
dikte ettirdiği şartnamelere karşı üreticilerin mağduriyetini önleyici ve haklarını
koruyucu bir şartname taslağı geliştirmek amacıyla görevlendirilen
KOMİSYON’umuz 27.8.1996 günü saat 10.30’da TOROS GÜBRE/İstanbul
Merkez Binasında toplanmıştır. Toplantıya kuruluşları temsilen;

Dr. S… B… TOROS GÜBRE
M… Ö… GÜBRETAŞ
A… G.A.. BAĞFAŞ
S… S.. İGSAŞ
A… Ç… TÜGSAŞ

katılmıştır.

toplantıda tartışılarak son şekli verilen ve Dernek Yönetim Kurulu Başkanlığına
sunulmasına karar verilen taslak aşağıda açıklanmaktadır.

1. TARİFLER

Gübre Satışlarında teslim şekilleri aşağıda açıklandığı şekilde anlaşılacaktır.

-FOT :Satıcının fabrika ve/veya deposunda kamyon üzerinde teslim
-FOB:Satıcının fabrika gemide teslim
-FOW:Satıcının fabrika vagon üzerinde teslim
-CF:Alıcının deposunda (mal bedeli ve navlun dahil) kamyon üzerinde teslim
-CIF:Alıcının deposunda (mal bedeli navlun ve sigorta dahil) kamyon üzerinde
teslim


2. MİKTAR OPSİYONU
Miktar opsiyonu + - % 10 olup, ALICI’nın yetkisindedir. +%10 üzerindeki artışlar
SATICI’nın opsiyonundadır. Arttırma/eksiltme talepleri son teslim tarihinden 15
gün önce yazılı olarak bildirilmek kaydıyla ve bakiye miktar üzerinden kabul edilir.
Ek taleplerde 15 gün ilave sevk süresi verilecektir. Yer değiştirme ve iptal talepleri
en geç bir önceki ayın 25. ne kadar yazılı olarak bildirilmesi halinde dikkate
alınacaktır.

3. SÜRE OPSİYONU

02-07/57-26
65
Teklif opsiyonları azami 20 gün olacaktır.

4. TERMİN

Gübrelerin termin programı, sonbahar ve ilkbahar alım dönemleri süresince aylara
eşit şekilde dağıtılmış biçimde olacaktır. Aylık sevk programlarının süre sonunda
tamamlanamaması durumunda 15 günlük ek süre verilecek ve gecikmeye yönelik
ceza uygulamaları 16. günden itibaren başlayacaktır.

5. TESLİM/TESELLÜM

Gübreler 1. maddede belirtilen şekillerden birine göre teslim edilebilir. Ancak
ALICI’nın deposunda kamyon üzerinde teslim esastır.

ALICI’nın bir teşkilinin aylık termine göre yapılan sevkiyat bakiyelerinden 10 tonun
altındakiler iptal edilir. 10 tonun üzerindekiler bir kamyon büyüklüğüne (20 ton)
tamamlanarak sevk edilir.

İşin özelliği nedeniyle teslimatlar iş günleri dışında da devam edebileceğinden
tatil/bayram gibi günlerde gübrelerin teslim alınmaması yoluna gidilmeyecek, bu
hallerde SATICI’dan ALICI’nın personeline fazla mesai, tatil yevmiyesi gibi bir
ödeme talep edilmeyecektir.

Sevk irsaliyelerine istinaden düzenlenen fatura miktarı ile tesellüm edilen miktar
arasında farklılık çıkması halinde, sevk irsaliyelerinin tüm nüshalarının ilgili
bölümlerinde belirtilmek ve şoför imzası alınmak kaydıyla iade faturası
düzenlenmesi yolu ile çözümlenecektir.

6. KALİTE SORUMLULUĞU

Gübreler TSE standartlarına TSE standardı olmayanlar da Tarım ve Köyişleri
Bakanlığı’nca yayınlanan normlara, belirtilen toleranslar çerçevesinde uygun
olacaktır. Bunların dışında ALICI’nın önereceği spesifikasyonlar kabul
edilmeyecektir.

7. KALİTE KONTROLÜ

Gübreler istenildiği takdirde ALICI ve SATICI’nın elemanları tarafından birlikte,
çıkış noktasında kontrol ve denemeye tabi tutulabilir. Usulüne uygun olarak alınan
örnekler SATICI’nın fabrikasında veya deposundaki laboratuvarlarda TSE
standartlarında belirtilen usüllere uygun olarak ALICI’nın elemanlarının hazır
bulunacağı şartlarda analiz edilecek ve sonuçları olumlu bulunan partiler
sevkedilecektir. Teslimattan sonra SATICI’nın kalite sorumluluğu sona erecek ve
hiçbir ceza uygulanmayacaktır.

8. AMBALAJ

Gübreler TSE standartlarına uygun torbalarda ambalajlanacaktır. Torba üzerinde
istendiğinde ALICI’nın isim ve amblemi bulunacaktır. Sevkedilen gübrelerin % 0.5
(binde beşi) oranında boş torba verilecektir.
02-07/57-26
66

9. FİYAT

Teklif fiyatları Amerikan Doları bazında verilecektir.

10. SATIŞ ŞEKLİ

Satışlar peşin ve/veya en fazla 30 gün vadeli olacaktır.

11. FATURALAMA

Faturalara her ayın 10., 20., 30/31. günlerinde çıkış noktalarında düzenlenen
teslim/tesellüm protokolleri veya sevk irsaliyelerine (daha sonra ALICI’nın yetkili
kaşe ve imzasını taşıyan irsaliye kopyaları ile irtibatlandırmak kaydıyla) istinaden
ve fatura tarihindeki T.C. Merkez Bankası döviz satış kuru üzerinden Türk Lirasına
çevrilmek kaydıyla düzenlenecektir. İade ve fark faturalarında, o sevkiyata ilişkin
faturalardaki döviz kuru esas alınacaktır.

12. ÖDEME

12.1. Peşin satışlarda ödeme fatura tarihinden itibaren 5 gün içinde yapılacak, bu
süre için kur farkı talep edilmeyecektir. Ödemelerin bu süre içerisinde
yapılmaması halinde sevkiyata devam edip etmemek SATICI opsiyonundadır.

12.2. 30 gün vadeli satışlarda ödeme fatura tarihinden itibaren 30 gün içinde
yapılacaktır. Ödeme tarihi ile fatura tarihi arasında oluşacak kur farkı ayrıca fatura
edilecek ve 3 gün içerisinde ödenecektir.

12.3. Vadesinde yapılan ödemelerde, ödemenin yapıldığı tarihteki valör ile
SATICI’nın daha önceden bildirileceği bir banka hesabına EFT ile aktarılacak ve
durum faks ile aynı gün saat 11.00’e kadar SATICI’ya bildirilecektir.

Vadeli satışların erken ödemelerinde, ödeme bir gün önceden mesai saatlari
içinde faksla SATICI’ya bildirilecek, ödeme ertesi gün saat 11.00’e kadar kesin
teyidi ile birlikte EFT ile yapılacaktır. Kur farkı hesabında EFT yapıldığı tarihteki
kur esas alınacaktır.

13. GECİKME

Ödemelerin vadesinde yapılmaması halinde peşin satışlarda 6. günden, 30 gün
vadeli satışlarda 31. günden, kur farkı faturalarında 4. günden itibaren, ilk iki ay
için aylık % 12 basit, daha sonraki aylar için ana para ve faiz alacakları toplamına
% 15 bileşik faiz uygulanacaktır. Ödemeler her halukarda 3 ayı geçmesi halinde
borçlar muaccel hale gelecektir.

14. TEMİNAT

SATICI tarafından verilecek kat’i teminat, aylık programlar göz önüne
alınmaksızın, her ay sonu itibarıyla teslim edilen miktarı karşılığı iade edilecektir.

02-07/57-26
67
15. AKARYAKIT FİYAT FARKI

Teklif tarihinden sonra akaryakıtın (mazot) 1 litresinde meydana gelecek 1 (BİR)
TL’lık artış gübrenin ton fiyatına (30) (otuz) TL. ilave fark getirecektir.

16. İTHAL VERGİ FONLARINDA DEĞİŞİKLİK

Teklif tarihinden, taahhüdümüzün tamamlanmasına kadar geçen süre içinde
gübre ham maddesi ve mamul gübre ithalatında alınan fonların, vergi ve
rüsumların artması veya yeni fon, vergi ve rüsum getirilmesi halinde doğacak
maliyet artışları KDV’si ile birlikte yerli üretim dahi olsa aynen fiyatlara
yansıtılacaktır.

17. CEZAİ ŞARTLAR

a) Sevkiyattaki gecikmeler sebebiyle gecikme cezası her gecikme günü için
zamanında teslim edilmeyen gübre miktarı bedelinin binde biridir.

b) Kaliteden dolayı toplam ceza satış bedelinin binde beşini geçemez.

18. MÜCBİR SEBEPLER

İş bitim veya teslim tarihinin uzatılmasını gerektiren yasal mücbir sebepler
haricinde, yasal ve yasal olmayan grev, lokavt gibi etkenler ve doğal gaz kesintisi
de mücbir sebep olarak kabul edilecektir. Mücbir sebep ortaya çıktığında durum
derhal ALICI’ya bildirilecektir.”

Yukarıda açıklanan gelişmeler incelendiğinde, GÜD bünyesinde kurulan teknik
komite tarafından hazırlanan Standart Satış Şartnamesi taslağının üretici
kuruluşlar tarafından üzerinde çalışıldıktan sonra nihai şeklinin oluşturulduğu ve
Genel Müdürler tarafından imzalanarak kabul edildiği görülmektedir.

Üretici kuruluşlar tarafından, GÜD bünyesinde kurulan teknik komite tarafından
hazırlanan Standart Satış Şartnamesi taslağı üzerinde çalışıldıktan sonra, nihai
şeklinin oluşturulduğu ve Genel Müdürler tarafından imzalanarak kabul edildiği
anlaşılmıştır.

GÜD Genel Sekreteri F… G... G… tarafından 9.10.1996 tarihinde Dernek
Sekreteri A. Kemal Güven'e gönderilen yazıda, Dernek Yönetim Kurulu'nun,
16.10.1996 Çarşamba günü saat 10.00'da Ankara'daki Dernek Merkezinde
toplanacağı ifade edilmektedir.

Ancak, 16.10.1996 tarihinde yapılacak olan GÜD Yönetim Kurulu toplantısından
bir gün önce, 15.10.1996 tarihinde, gübre üreticilerinin temsilcilerinden oluşan bir
komisyonun, Dernekte bir toplantı yaparak bazı hususlarda görüş birliğine vardığı
anlaşılmaktadır. Söz konusu toplantı sonucunda hazırlanan metin aşağıda yer
almaktadır:

"GÜBRE ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ ÜYELERİNİN STANDART SATIŞ
ŞARTNAMESİ TASLAĞI (II. AŞAMA)
02-07/57-26
68

Gübre Üreticileri Derneği'ne üye kuruluşların gübre ihalelerine standart bir
şartname ile katılmaları konusunda, Yönetim Kurulunca görevlendirilen Komisyon
tarafından hazırlanan metin üyelerce TKK, Tariş ve Trakya Birlik ihaleleri için
benimsenmiştir. Bu çalışma paralelinde diğer ihaleler ve bayi satışları için bir
çalışma yapılması amacıyla KOMİSYON 15.10.1996 tarihinde Derneğin Ankara
Ofisinde toplanmıştır. Toplantıya kuruluşları temsilen;

Dr. S… B… TOROS GÜBRE
B… Ç… EGE GÜBRE
L… A… EGE GÜBRE
Y… T… İGSAŞ
İ… H… G… BAGFAŞ
A… K… TÜGSAŞ
Dr. O.. Y… GÜBRETAŞ


katılmışlardır.

Toplantıda yapılan görüşmeler sonunda,

1. Daha önce hazırlanan metnin; Tarım Satış Kooperatifleri, Tariş, Trakya Birlik,
Çukobirlik, Antbirlik, Marmara Birlik, Karadeniz Birlik, Tigem-Tarım İşletmeleri, T.
Şeker Fabrikaları A.Ş., Konserveciler, TZDK ihalelerinde geçerli olması,

2. Çay kooperatifleri tarafından yapılan gübre alımlarında,

- Fiyatların US $ bazında verilmesi,
- Ödemenin 15 Mayısta yapılması,
- Vade Farkının daha önceki şartnamede belirtildiği şekilde tahakkuk ve tahsil
edilmesi,

3. Bayi Pazarında;

- Herhangi bir kuruluş bayisine diğer bir kuruluşun bayilik vermemesi,
- Kuruluşların ilan ettiği fiyata sadık kalarak fiyat değişikliklerinden birbirlerini
haberdar etmesi,
- FOT satış yapılmaması,
- Bayi piyasasını denetleyecek üst düzeyde temsilcilerden oluşan ortak bir izleme
grubunun oluşturulması,
- Dağıtıcılara gübre satılmaması,
- Dağıtıcılarla serbest pazar koşulları çerçevesinde rekabet edilmesi,
- Bayilere hiçbir ad altında prim, iskonto vs. verilmemesi,

hususları benimsenmiştir."

Yukarıda yer verilen hususların benimsendiği Komisyon toplantısının ertesi günü
olan 16.10.1996 tarihinde, GÜD Yönetim Kurulu toplantısı yapılmıştır. GÜD
Yönetim Kurulu'nun 16.10.1996 tarih ve 202 sayılı Kararı'nın 1 inci maddesinde:

02-07/57-26
69
"30.09.1996 tarihinde İstanbul'da yapılan toplantıda, fiyat ve tonaj hususlarında
serbest olmak üzere, toplu satış ihalelerinde uyulması kabul edilen Standart Satış
Şartları bir def'a daha teyid edilerek, Tarım Kredi Kooperatifleri, Tariş ve Trakya
Birlik dışında; Panko Birlik, Konserveciler, Çaycılar, Bayiler, nokta hareketi satış
sistemleri konusunda GÜBRETAŞ'tan Sayın O… Y…, Ege Gübre'den Sayın B…
Ç…, İGSAŞ'tan Sayın Y… T…, Toros Gübre'den Sayın S… B…, TÜGSAŞ'tan
Sayın A… K… ve BAGFAŞ'tan bilahare bildirilecek yetkiliden oluşacak Komitenin
yapacakları çalışma sonunda hazırlayacakları Tasarı Metni'nin Yönetim
Kurulu'nun ilk toplantısında görüşülmesine,
……….

mevcudun oybirliği ile karar verilmiştir."

hükmü yer almaktadır.

Gübre üreticisi kuruluşlarca kabul edilen Standart Satış Şartnamesi metni
üzerinde sonradan yapılan çalışmalar sonucu hazırlanan "Standart Satış
Şartnamesi Taslağı (II.Aşama)" üzerinde gerekli değişikliklerin yapılması amacıyla
dernek üyesi kuruluşların incelemesine sunulmuş ve görüşlerini bildirmeleri
istenmiştir.

Gübre üreticisi kuruluşların Gübre Üreticileri Derneği bünyesinde hazırladıkları
Standart Satış Şartnamesi'nin, pratikte uygulanıp uygulanmadığının anlaşılması
amacıyla; Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği Genel Müdürlüğü'nün 1993-
2000, Tariş'in 1995-2000, Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin 1997-1999 yılları
arasında kimyasal gübre alımı için açtığı ihale şartnameleri, Trakya Birlik'in
1993/1994, 2000/2001 yılı ihale şartnameleri, Çukobirlik'in 1999, 2000, 2001
yıllarına ait gübre alım protokolleri ile gübre üreticilerinin karara bağladıkları
Standart Satış Şartnamesi arasında yapılan karşılaştırma sonucunda aşağıdaki
tespitlere ulaşılmıştır:

* Standart Satış Şartnamesi'nin 2 nci maddesinde, alıcıya tanınan miktar opsiyonu
+ - % 10 olarak belirlenmiştir.

TKKMB Genel Müdürlüğü'nün 1993 yılı Sonbahar İhale Şartnamesi'nde alıcıya
tanınan miktar opsiyonu, + - % 20 olarak belirlenmiş iken, daha sonraki
şartnamelerde bu oran + - % 10'a indirilmiştir.

Tariş'in ihale şartnamelerinde miktar opsiyonu, + - % 10 olarak belirlenmiştir.

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin 1997 ve 1998 yılı şartnamelerinde, alıcıya
tanınan miktar opsiyonu + - %10 olarak belirlenmişken, 1999 yılı şartnamesinde
bu oran + - %20 olarak değiştirilmiştir.

Trakya Birlik'in gübre satın alma şartnamesinde, miktar opsiyonu +- % 20 olarak
belirlenmiştir.

* Standart Satış Sözleşmesi'nin 3 üncü maddesinde, teklif opsiyonlarının azami 20
gün olacağı hükmü yer almaktadır.

02-07/57-26
70
TKKMB ihale şartnamelerinde, teklif opsiyonlarının en az 30 gün olabileceği ifade
edilmiştir.

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin 1997 ve 1998 yıllarına ait şartnamelerinde teklif
opsiyonları 45 gün olarak belirlenmişken, 1999 yılında bu oran 30 güne
indirilmiştir.

Trakya Birlik'in şartnamelerinde teklif opsiyonu en az 20 gün olarak belirlenmiştir.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 5 inci maddesinde, alıcının bir teşkilinin aylık
termine göre yapılan sevkiyat bakiyelerinden 10 tonun altındakilerin iptal
edileceği, 10 tonun üzerindekilerin bir kamyon büyüklüğüne (20 ton)
tamamlanarak sevkedileceği hükmü yer almaktadır.

TKKMB 1995 İlkbahar ihale şartnamesinde, aylık termine göre yapılan sevkiyat
bakiyelerinden 5 tona kadar olanlara ceza tahakkuku yapılmayacağı, ancak 5
tonun üzerindeki bakiyelerin sevkinin esas olduğu, bu bakiyelerin idareden izin
almak kaydıyla bir kamyon tonajına tamamlanabileceği hükmüne yer verilmiştir.
1998 yılından itibaren 15 tona tamamlanarak sevk edilebileceği kararlaştırılmıştır.

Çukobirlik'in sözleşmelerinde, talep bakiyesi 10 ton'a kadar (10 ton dahil) olanların
iptal edilmiş sayılacağı, 10 ton'un üzerinin bir kamyon tonajına tamamlandıktan
sonra sevk edileceği hükmü yer almaktadır.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 5 inci maddesinde, teslimatlar iş günleri dışında
da devam edebileceğinden, tatil ve bayram gibi günlerde gübrelerin teslim
alınmaması yoluna gidilmeyeceği, bu hallerde satıcılardan alıcı kuruluşların
personeline fazla mesai, tatil yevmiyesi gibi bir ödeme yapmalarının talep
edilemeyeceği hükme bağlanmıştır.

Tariş'in 1995-1998 yıllarına ait ihale şartnamelerinde, teslimatın esas olarak hafta
sonları dışında yapılacağı, satıcının talebi üzerine tatil günlerinde yapılırsa, görevli
personelin yevmiye ve fazla mesai ücretlerinin satıcı tarafından karşılanacağı
ifade edilmiştir. Ancak 1998-2000 yıllarına ait şartnamelerde, satıcının bu ödeme
yükümlülüğünden bahsedilmemektedir.

Çukobirlik'in sözleşmelerinde, sevk edilen gübrelerin Cumartesi ve Pazar günleri
dahil teslim alınacağı ifade edilmektedir.

* Standart Satış Şartnamesi'nin Kalite Kontrolü başlıklı 7 nci maddesinde,
gübrelerin alıcı ve satıcının elemanları tarafından birlikte, çıkış noktasında kontrol
ve denemeye tabi tutulabileceği, alınan gübre örneklerinin satıcı'nın fabrikasında
veya deposundaki laboratuvarlarda analiz edileceği, sonuçları olumlu bulunan
partilerin sevkedileceği, teslimattan sonra satıcı'nın kalite sorumluluğunun sona
ereceği ve hiçbir ceza uygulanmayacağı ifade edilmiştir.

Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği'nin ihale şartnamelerinde, kalite
kontrolünün sevkiyattan önce, sonra ve sevkiyat sırasında yapılabileceği, alıcının
bu hakkının hiçbir şekilde sınırlandırılamayacağı, gübre analizinin öncelikle
satıcının laboratuvarında yapılacağı, sonucun müspet çıkması halinde alıcının
02-07/57-26
71
laboratuvarında tekrar analiz edileceği, sonucun menfi çıkması durumunda
durumun 45 gün içinde satıcıya bildirileceği, bu süre içinde bildirilmezse, satıcının
laboratuvarında yapılan analiz sonuçlarının geçerli olacağı ifade edilmiştir.

Tariş'in 1995-2000 yıllarına ait şartnamelerinde, birliğin imalatın ve teslimatın her
kademesinde kalite kontrolü yapma hakkına sahip olduğu, satıcının fabrikasından
veya sevk mahallinden alınan örneklerin Tariş Ar-Ge Laboratuvarında analiz
edileceği belirtilmektedir.

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin 1997, 1998 ve 1999 yıllarına ait ihale
şartnamelerinde, kontrollerin gübrenin üretildiği yerde veya sevkiyat sırasında
veya alıcının deposunda yapılabileceği, alıcının, gübrenin sevkinden sonra bunları
kontrol etme, deneme ve gerekirse reddetme hakkının hiçbir şekilde sınırlı
olmayacağı ve daha önce kontrol edilmiş, denenmiş ve kabul edilmiş olmasının bu
hakkı etkilemeyeceği ifade edilmiştir.

Çukobirlik'in sözleşmelerinde, gübrelerin istenildiği takdirde fabrika çıkış
noktasında kontrol ve denemeye tabi tutulacağı, alınan numunelerin satıcının
fabrikasındaki laboratuvarlarda analiz edileceği, teslimattan sonra satıcının kalite
sorumluluğunun sona ereceği tesellüm gerçekleştikten sonra gübre kalitesine
ilişkin itirazların kabul edilmeyeceği belirtilmiştir.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 8 inci maddesinde, alıcıya, sevkedilen gübrelerin
% 0.5 (binde beşi) oranında boş torba verileceği ifade edilmiştir.

TKKMB 1993-1998 ilkbahar ihale şartnamesinde boş torba oranı % 1 olarak
belirlenmişken, 1998 sonbahar ihalesinden itibaren bu oran % 0.5 (binde beş)
olarak Standart Satış Şartnamesi'ne uygun hale getirilmiştir. 2000 yılı ilkbahar ve
sonbahar ihale şartnamelerinde ise boş torba miktarı 20 tona kadar olan
kamyonlarla yapılan sevkiyatlarda 2 adet, 20 tondan yukarı olan kamyonlar için 4
adet olarak belirlenmiştir.

Tariş'in ihale şartnamelerinde, boş torba oranının % 0.5 (binde beş) olacağı
açıklanmıştır.

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin ihale şartnamelerinde boş torba oranı % 1
olarak belirlenmiştir.

Çukobirlik'in sözleşmelerinde boş torba oranı % 0,5 (binde beş) olarak
belirlenmiştir.

Trakya Birlik'in ihale şartnamelerinde boş torba oranı % 1 olarak belirlenmiştir.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 9 uncu maddesinde, teklif fiyatlarının Amerikan
Doları bazında verileceği kararlaştırılmıştır.

TKKMB ihale şartnamelerinde fiyat tekliflerinin Amerikan Doları cinsinden
verilmesi istenmiştir.

02-07/57-26
72
Tariş'in 1995-1996 ihale şartnamesinde teklif fiyatının TL. bazında verilmesinin
esas olduğu, sadece dolar bazında teklif verenlerin tekliflerinin
değerlendirilmeyeceği açıklanmıştır. Tariş'in 1996-1998 yıllarındaki
şartnamelerinde, sadece dolar bazında teklif verenlerin tekliflerinin değerlendirilip
değerlendirilmeyeceğine Birliğin karar vereceği, 1998'den sonraki şartnamelerde
ise bu tür tekliflerin değerlendirme dışı bırakılacağı açıklanmıştır.

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin şartnamelerinde fiyat tekliflerinin TL veya döviz
cinsinden olabileceği ifade edilmiştir.

Trakya Birlik'in ihale şartnamelerinde TL. dışında verilen tekliflerin
değerlendirilmeyeceği ifade edilmiştir.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 10 uncu maddesinde, satışların peşin ve/veya en
fazla 30 gün vadeli olacağı hükme bağlanmıştır.

TKKMB ihale şartnamelerinde fiyat tekliflerinin peşin ve 90 gün vadeli olarak
verileceği belirtilmektedir.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 13 üncü maddesinde, alıcının ödemeleri
vadesinde yapmaması halinde ilk iki ay için % 12 basit, daha sonraki aylar için %
15 bileşik faiz uygulanacağı, ödemelerin 3 ayı geçmesi halinde borçların muaccel
hale geleceği ifade edilmiştir.

TKKMB'nin 1999 yılı ilkbahar ihale şartnamesine kadar ödemede gecikme faizi
aylık % 6 basit faiz olarak, 2000 ilkbahar dönemi ihalesinde aylık % 6 bileşik, 2000
sonbahar dönemi ihalesinde aylık % 3.5 bileşik faiz uygulanacağı ifade edilmiştir.

Tariş'in ihale şartnamelerinde ödemenin gecikmesi halinde aylık % 7,5 basit faiz
uygulanacağı hükme bağlanmıştır.

Çukobirlik'in 1999 yılı sözleşmesinde, ödemenin gecikmesi halinde 11. günden
itibaren aylık % 12, 2000 ve 2001 yılı sözleşmelerinde aylık % 6 faiz uygulanması,
ödemelerin 3 ayı geçmesi halinde borçların muaccel olması öngörülmüştür.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 14 üncü maddesinde, satıcı tarafından verilecek
kat'i teminatın, aylık programlar göz önüne alınmaksızın, her ay sonu itibarıyla
teslim edilen miktarının karşılığının iade edileceği öngörülmüştür.

TKKMB ihale şartnamelerinde, kati teminatın, satıcının sözleşmeden doğan
yükümlülüklerini tamamen ve sözleşmeye uygun olarak yerine getirdiği takdirde
iade edilebileceği ifade edilmiştir.

Tariş'in ihale şartnamelerinde, kesin teminatların gübre teslimatlarının şartnameye
uygun tamamlanmasını müteakip en erken 2 ay sonra iade edileceği hükme
bağlanmıştır.

Trakya Birlik'in ihale şartnamesinde, kesin teminatların, gübrelerin tamamının
teslimini takip eden 1 ay içinde iade edileceği ifade edilmiştir.

02-07/57-26
73
* Standart Satış Şartnamesi'nin 17 inci maddesinde, gübrelerin sevkiyatındaki
gecikmeler sebebiyle alıcı (ihale açan kuruluş) tarafından uygulanacak gecikme
cezasının her gecikme günü için zamanında teslim edilmeyen gübre miktarı
bedelinin binde biri oranında olması öngörülmüştür.

TKKMB'nin 1998 yılına kadar olan ihale şartnamelerinde gübre sevkiyatında
gecikmeler meydana gelmesi durumunda, teslim edilmeyen gübre bedelinin %
10'u kadar ceza uygulanacağı ifade edilmişken, ceza oranı 1998 yılında % 3,
1999 ve 2000 yıllarında ise % 5 olarak belirlenmiştir.

Tariş'in 1995-1997 yılları arasındaki ihale şartnamelerinde, teslimatın gecikmesine
ilişkin ceza, zamanında teslim edilmeyen gübre bedelinin binde ikisi olarak
belirlenmiştir. 1997-1998 yılana ait şartnamede, ilk 7 gün için % 0,02, ikinci 7 gün
için % 0,4 oranında cezai şart uygulanacağı belirtilmiş, sonraki yıllarda bu oranlar
arttırılmıştır.

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin ihale şartnamelerinde sevkiyatın gecikmesi
halinde uygulanacak ceza oranı, günlük olarak ton başına maktu bir değer olarak
belirlenmiştir. 1997 yılında bu miktar 130.000 TL., 1998 yılında 200.000 TL., 1999
yılında ise 300.000 TL. olarak ifade edilmiştir.

Trakya Birlik'in ihale şartnamesinde, sevkiyatın gecikmesi halinde her gecikme
günü için zamanında teslim edilmeyen gübre bedelinin % 0,2'si (binde ikisi)
oranında gecikme cezası uygulanacağı belirtilmiştir.

* Standart Satış Şartnamesi'nin 18 inci maddesinde, yasal ve yasal olmayan grev,
lokavt gibi etkenler ile doğal gaz kesintisinin de mücbir sebep olarak kabul
edileceği kararlaştırılmıştır.

TKKMB'nin incelenen tüm ihale şartnamelerinde yasal grev mücbir sebep olarak
kabul edilmiş, lokavt, yasal olmayan grev ve doğal gaz kesintisi, mücbir sebepler
arasında sayılmamıştır.

Tariş ihalelerinde grev ve lokavt mücbir sebep olarak kabul edilmiştir.

Çukobirlik'in sözleşmelerinde, yasal ve yasal olmayan grev ve lokavt ile,
hammadde temin ve tüketimi ile gübre üretimini engelleyen sebepler ve doğalgaz
kesintisi mücbir sebep olarak kabul edilmiştir.

Trakya Birlik'in ihale şartnamesinde kanuni grev mücbir sebep olarak kabul
edilmiştir.

* 11.10.2000 tarihinde İGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı Y… T… ile yapılan
görüşmede, Standart Satış Şartnamesi'ne ilişkin sorular sorulmuştur. Y… T…,
Standart Satış Şartnamesi'nin hazırlık safhasına ilişkin bilgisi bulunmadığını,
Şartname'nin uygulama alanı bulmamış olduğunu, TKK'nın ihale şartnamelerinde
doğalgaz kesintilerini mücbir sebep olarak kabul etmediğini, TKK ihale
şartnameleri ile Standart Satış Şartnamesi'nin karşılaştırılması halinde
uygulanmadığının görüleceğini, gübre üreticileri tarafından bayileri denetleyen bir
mekanizmanın kurulmadığını ifade etmiştir.
02-07/57-26
74

* 17.10.2000 tarihinde Ege Gübre Sanayi A.Ş. Genel Müdürü B… Ç… ile yapılan
görüşmede B… Ç…, 1986 yılı sonrasında sektörde ihale yoluyla gübre alımı
yapmaya başlayan kuruluşların ortaya çıkmasıyla birlikte, ihale şartnamelerinde
açık olmayan bazı hususlarda (ör:ödeme şekli vs.) düzenlemeye ihtiyaç
duyulduğunu, bu nedenle Standart Satış Şartnamesi'nin ilk kez 1992 yılında
ortaya çıktığını ve 1996 yılında tekrar gündeme geldiğini, üretici kuruluşların
teknik elemanlarının katıldığı bir komite kurularak bir çalışma yapıldığını, ancak
fiyat ve tonajın rekabete açık olduğunun vurgulanmış olduğunu, esasen bu
Şartname'deki hususların hiçbir zaman uygulanmadığını, bu konuda daha sonra
herhangi bir çalışma yapılmamış olduğunu ve dolayısıyla Rekabet Kurumu'na bir
muafiyet başvurusunda bulunulmamış olduğunu, ayrıca ihalelerde, ihale açan
kuruluşun şartlarına uymak zorunda olduklarını, bu nedenle kendi şartlarını kabul
ettirmelerinin söz konusu olmadığını açıklamıştır.

* 13.10.2000 tarihinde GÜBRETAŞ eski Genel Müdür Yardımcısı O… Y… ile
görüşülmüş ve konuya ilişkin bazı bilgiler alınmıştır. O… Y…, TKK'nın,
GÜBRETAŞ'ın sahibi olduğunu, bu nedenle GÜBRETAŞ'ın TKK'nın çıkarlarını
korumak mecburiyetinde olduğunu, gübre üreticilerinin Standart Satış
Şartnamesi'ni imzalayıp anlaştıklarını ancak uygulamaya koymadıklarını
belirtmiştir.

* 6.12.2000 ve 7.5.2001 tarihlerinde Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği
Tedarik ve Pazarlama Dairesi Başkanı H… K… ile yapılan görüşmelerde Kıyıcı,
Standart Satış Şartnamesi olarak ifade edilen belgenin üretici kuruluşlar
tarafından kendilerine sunulmadığını, ancak üretici kuruluşların zaman zaman
ihale şartnamelerine karşı şartlar ileri sürdüklerini, karşı şartlarını geri çekmedikleri
takdirde firmaların ihaleye katılma başvurularının kabul edilmediğini, ayrıca ihale
şartnamelerinin değiştirilmesi hususunda gübre üreticisi kuruluşlarla biraraya
gelmediklerini, dolayısıyla TKKMB'nin, gübre üreticisi kuruluşlardan şartnamelerde
yapılmasını istedikleri değişiklik taleplerini içeren bir çalışma yapmalarını
istemesinin söz konusu olmadığını ifade etmiştir.

*12.10.2000 tarihinde GÜBRETAŞ Genel Müdürü K… G…'le yapılan görüşmede
Güven, Standart Satış Şartnamesi'nin gübre üreticileri tarafından imza altına
alındığını, Şartnamede yer alan torbalama gibi hususların standart hale
getirilmesinin gerekli olduğunu, ancak GÜBRETAŞ'ın TKK'ne bağlı bir teşebbüs
olarak bu şartnamenin yaklaşık hiçbir maddesine uymadığını, zaten hiçbir toplu
gübre alımı yapan kuruluşun kendi şartnamesi dışında bir koşulu kabul
etmeyeceğini, TKK'nın 1999 yılı Sonbahar ihalesine sadece GÜBRETAŞ, Ost-
Olgun ve Arabanlılar firmalarının katıldığını, üretici kuruluşların bu ihaleye
katılmadıklarını, bunun üzerine 1999 Ekim ayında TKK'nın davetiyle üretici
kuruluşlarla bir toplantı yapıldığını, bu toplantıda TKK'nın üreticilerden fiyat
tekliflerinin bayi fiyatlarıyla yakın olmasını istediğini, bunun denetimi için üretici
kuruluşların maliyet ve diğer hesaplarının bağımsız bir denetim kurumunun
tetkikine açılmasını istediğini, toplantının sonunda Toros Gübre Genel Müdürü
E… G… tarafından taslak bir protokol metninin hazırlanmasına karar verildiğini,
ancak hazırlanıp TKK'ya sunulan bu metnin kabul görmediğini ifade etmiştir.

02-07/57-26
75
* 16.10.2000 tarihinde Tariş Satın alma Müdürü A… A…, Üzüm Ürün Müdürü H…
F… Z… ve P… Ü… Müdürü M.. G… ile yapılan görüşmelerde, Tariş olarak gübre
alım ihalelerinde ABD Doları bazında yapılan tekliflere sıcak bakmadıkları, 1994
yılında yapılan devalüasyondan Tariş üyesi çiftçilerin bu nedenle hiç
etkilenmedikleri, ancak bu tarihten sonra gübre üreticisi kuruluşların döviz bazında
fiyat vermekte ısrarcı davrandıkları, bu nedenle 1999 yılının son aylarından
itibaren döviz bazında yapılan tekliflerin de değerlendirildiği ifade edilmiştir. Gübre
üretcisi firmaların ihalelerde özellikle ABD Doları cinsinden satış yapma,
uygulanacak faiz oranlarının belirlenmesi ve gübre teslimatlarının mesai saatleri
dışında da gerçekleştirilmesi hususlarında ısrarcı davrandıkları belirtilmiştir.

* 12.2.2001 tarihinde Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. Satın alma Dairesi Başkanı
Y… Ç… ile yapılan görüşmede Çelik, gübre alım ihalelerinin kapalı zarf usulü ile
teklif almak ve firmalarca getirilen karşı şartlar kaldırıldıktan sonra açık eksiltmeye
gidilmek suretiyle sonuçlandırıldığını ifade etmiştir. Y… Ç…, Türkiye Şeker
Fabrikaları A.Ş.'nin TL. bazında gübre almak istemesine rağmen, gübre
üreticilerinin ihalelerde ABD Doları bazında teklif verdiklerini belirtmiştir.

* Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin 1996, 1997, 1998 ve 1999 yıllarına ait gübre
temini için açtığı ihalelere ilişkin Merkez Alım Satım ve İhale Komisyonu'nun
11.10.1996 tarih ve 242 sayılı, 12.09.1996 tarih ve 224 sayılı, 11.09.1997 tarih ve
236 sayılı, 2.10.1998 tarih ve 238 sayılı, 1.11.1999 tarih ve 194 sayılı Kararlarında
firmaların, şartnamenin teslim ve tesellüm, miktar toleransı, cezai şart, teslim
müddeti, ödeme gibi maddelerine ilişkin olarak karşı şart ileri sürdükleri, ancak
Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin teklif veren firmalara gönderdiği yazılarda revize
fiyat tekliflerinin yanı sıra, karşı şartlarını kaldırmalarını talep ettiği anlaşılmaktadır.
Yukarıda belirtilen yıllara ait ihale dosyalarının incelenmesi ile, gübre üreticilerinin,
Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin talebi üzerine tekliflerini revize ederek esas
olarak ihale şartnamesi ile uyumlu hale getirdikleri söylenebilir. Ancak üretici
firmaların tekliflerini ABD Doları cinsinden yaptıkları ve satış tarihindeki Merkez
Bankası kuru üzerinden TL'ye çevrileceğini ifade ettikleri görülmektedir.

* Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği'nin 6.6.1997, 12.6.1997, 14.10.1998
tarihli ihale komisyonu kararlarında, ihaleye teklif veren firmalardan karşı şart ileri
sürmüş olanların, karşı şartlarını geri çekmeleri kaydıyla açık eksiltmeye davet
edilmelerine karar verildiği görülmektedir.

Standart Satış Şartnamesi, kimyasal gübre pazarında toplu olarak gübre alımı
yapan kuruluşların açmış oldukları ihalelere ilişkin şartnamelerde yer alan
koşullara karşılık olarak, gübre üreticisi kuruluşların bu ihaleleri yapacak
kuruluşlardan uygulanmasını istedikleri satış şartlarını ortaya koydukları bir
metindir. Söz konusu metin, Gübre Üreticileri Derneği bünyesinde üretici
kuruluşların temsilcilerinden oluşan bir Komite tarafından hazırlanmış, kuruluşlar
tarafından üzerinde çalışılarak nihai bir metne dönüştürülmüş ve 30.9.1996
tarihinde kuruluşların üst düzey yetkilileri tarafından imzalanmıştır.

15.10.1996 tarihinde gübre üreticilerinin temsilcilerinden oluşan Komisyon
Toplantısı’nda, 30.9.1996 tarihinde imzalanan Standart Satış Şartnamesi’nin TKK,
Tariş ve Trakya Birlik ihaleleri dışında Marmara Birlik, Karadeniz Birlik gibi diğer
kuruluşların ihalelerinde de teklif edilmesine karar verilmiştir. İhale yoluyla gübre
02-07/57-26
76
alan kuruluşların çeşitli yıllara ait ihale şartnameleriyle bu kuruluşlara teklif
edilmek üzere hazırlanan Standart Satış Şartnamesi'nin hükümlerinin
karşılaştırılması sonucunda, Standart Satış Şartnamesi'nin bütünüyle
uygulandığına yönelik bir tespit yapılamamıştır.

Toplu gübre alımlarını ihale yoluyla yapan kuruluşlar, konuya ilişkin bir ihale
şartnamesi hazırlamakta ve ihale yoluyla alımın şartlarını çok ayrıntılı bir şekilde
belirlemektedirler. TKK, Tariş gibi toplu gübre alım ihalesi yapan kuruluşlar ne
şekilde gübre alımı yapacaklarına ilişkin şartları kendi iradeleri neticesinde
oluşturmakta ve kamuoyuna ilan etmektedirler. Söz konusu kuruluşların iradeleri
neticesinde ortaya çıkan bu şartları kabul eden teşebbüsler ise ihalelere
katılmakta ve belirlenmiş koşullar çerçevesinde rekabet içerisine girmektedirler.
Dolayısıyla, toplu gübre alım ihalelerindeki rekabet koşullarının sınırları alıcı
kuruluş tarafından tespit edilmektedir. Alıcı kuruluşun koşullarını kabul etmeyen
satıcı teşebbüslerin verdikleri teklifler ise dikkate alınmamaktadır.

Yukarıda yer verilen “Standart Satış Şartnamesi” adlı metindeki satış koşulları,
gübre üreticisi kuruluşların, söz konusu toplu gübre alım ihaleleri yapan
kuruluşların ihale şartnamelerinde standart olarak uygulanmalarını bu kuruluşlara
teklif etmek üzere hazırlanmıştır. Ancak, ihalelerde geçerli olan alıcının iradesi ve
koşulları olduğu için, gübre üreticileri değişmeyen ve her satıcı için geçerli bir
şartname çerçevesinde fiyatlarda rekabet etmektedirler. Dolayısıyla, gübre
üreticilerinin ve üye oldukları GÜD’ün toplu gübre alım ihale şartnamelerindeki
şartları kendi menfaatleri doğrultusunda değiştirmeyi hedeflemeleri, nihai olarak
bu üreticilerin arasındaki rekabeti bozucu ya da rekabetten imtina etmeleri
sonucunu doğurucu mahiyette ve, bu koşulların TKK, Tariş ve Trakya Birlik gibi
kuruluşlara önerilmesi ve uygulatılmaya çalışılması esas itibarıyla rekabeti bozucu
ya da kısıtlayıcı bir amaç ve etkide değildir.

Bu çerçevede, GÜD’ün 200, 201 ve 202 sayılı kararları doğrultusunda hazırlanıp
GÜD’e üye kuruluşlarca imzalanarak kabul edilmiş “Standart Satış Şartnamesi”nin
rekabeti bozma ya da kısıtlama amacı taşıyan bir anlaşma veya teşebbüs birliği
kararı olmadığı ve Kanun’un 4 üncü maddesini ihlal etmediği sonucuna
varılmıştır.


H.2.6- 15.10.1996 TARİHLİ BELGEDEKİ DİĞER İHLALLER

15.10.1996 tarihinde, Toros Gübre, Ege Gübre, İGSAŞ, BAGFAŞ, TÜGSAŞ ve
GÜBRETAŞ’ın temsilcilerinin katılımıyla oluşturulan Komisyon tarafından,
30.9.1996 tarihinde imzalanan Standart Satış Şartnamesi’ni genişletici yönde bir
çalışma yapılmıştır.

Gübre üreticilerinin üst düzey temsilcileri, önceki Standart Satış Şartnamesi’nin
TKK, Tariş ve Trakya Birlik dışında diğer ihaleler yoluyla gübre alımı yapan
kuruluşlar için de geçerli olmasını kabul etmiştir. Öte yandan, gübre üreticileri
aşağıda yer verilen hususlarda anlaşmışlardır:

“Bayi Pazarında;

02-07/57-26
77
- Herhangi bir kuruluş bayisine diğer bir kuruluşun bayilik vermemesi,
- FOT satış yapılmaması,
- Bayi piyasasını denetleyecek üst düzeyde temsilcilerden oluşan ortak bir izleme
grubunun oluşturulması,
- Dağıtıcılara gübre satılmaması,
- Bayilere hiçbir ad altında prim, iskonto vs. verilmemesi,

hususları benimsenmiştir."

Yukarıdaki ifadelerden sonra, Dernek Yönetim Kurulu’na sunulmak üzere son
şeklini vermek üzere, gübre üreticisi kuruluşların Komisyon Başkanlığı’na
görüşlerini bildirmeleri istenmiştir.

İGSAŞ tarafından, Komisyon Başkanı S… B…’a gönderilen, 13.11.1996 tarih ve
18375 sayılı yazıda, İGSAŞ’ın herhangi bir kuruluşun diğer bir kuruluşun bayisine
bayilik vermemesi ve FOT satış yapılmaması hususlarında mutabık kalmadığı,
ancak diğer maddelerin İGSAŞ tarafından kabul edildiği görülmektedir.

Soruşturma döneminde, Toros Gübre ve Ege Gübre dışındaki gübre üreticilerinin
kısmen de olsa FOT satış yaptıkları, gübre üreticilerinin ortak bayiliklerinin mevcut
olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca, “dağıtıcılara gübre satılmaması” hususundaki
anlaşmanın Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü’nün 96/1 sayılı
“Kimyevi Gübre Dağıtıcılığı ve Bayiliği ile İlgili Esaslardaki Değişiklikler” Tebliği ile
31.1.1996 tarihinden sonra dağıtıcı kuruluşların başka bir üretici veya dağıtıcı
kuruluşun bayiliğini yapmalarının yasaklanmasına ilişkin mevzuat değişikliğine
istinaden konulduğu sonucuna varılmıştır. Öte yandan, bayi piyasasını
denetleyecek bir izleme grubunun kurulduğuna dair herhangi bir belge ve delile de
ulaşılamamıştır. Keza, üreticilerin bayilerine iskonto ve prim vermemesi
hususundaki uzlaşının da piyasada tam olarak uygulandığına dair bir bulguya
rastlanılmamıştır.

15.10.1996 tarihinde gübre üreticilerinin üst düzey temsilcilerinin oluşturduğu bir
komisyon tarafından benimsenen kararlar niteliğindeki söz konusu hususların
daha sonraki yıllarda, herhangi bir uygulamasının olmadığı görülmektedir. Bu
çerçevede, haklarında soruşturma açılan teşebbüslerin 15.10.1996 tarihinde
yaptıkları anlaşmadaki; herhangi bir kuruluş bayisine diğer bir kuruluşun bayilik
vermemesi, FOT satış yapılmaması, dağıtım pazarında bayileri denetleyecek
ortak bir izleme grubunun oluşturulması, bayilere hiçbir ad altında prim, iskonto
vs. verilmemesi gibi hususların uygulandığına dair yeterli delile
ulaşılamadığından, Kanun’un 4 üncü maddesinin ihlal edilmediği sonucuna
ulaşılmıştır.


H.2.7. SATIŞLARIN DURDURULMASI

28.2.2000 tarihinde yayınlanan ve gübre desteklemeleri sisteminde bazı
değişiklikler getiren 2000/93 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı sonrasındaki günlerde
Toros Gübre, BAGFAŞ ve Ege Gübre gübre satışlarını durduklarını
açıklamışlardır.

02-07/57-26
78
28.2.2000 tarihinde Reuters haber ajansında yer alan haberde, Gübre Üreticileri
Derneği Başkanı Kemal Gençer'in gübrenin yoğun olarak kullanıldığı bir dönemde
çıkarılan kararnamenin karmaşaya neden olduğunu belirttiği ve şu açıklamalarda
bulunduğu ifade edilmiştir: "Biz Gübre Üreticileri Derneği Üyesi özel sektör
kuruluşları BAGFAŞ, Ege Gübre ve Toros Gübre, karar açıklığa kavuşana kadar
taahhütlerimiz dışındaki dağıtım ve satışları durdurduk." Haberin devamında, K…
G…'in, yanlıştan dönülmediği takdirde destekleme dahil yeni fiyatlarla dağıtım
yapacağı ve bu durumun piyasada ikilik yaratarak karaborsaya neden olacağı,
gübre kullanımının azalacağı, rekoltelerin düşeceği, enflasyonla mücadeleye zarar
vereceği yönündeki açıklamaları yer almaktadır. 29.2.2000 tarihli Dünya
Gazetesinde de benzer içerikli bir haber yer almıştır.

25.2.2000 tarihinde Toros Gübre'nin Pazarlamadan Sorumlu Genel Müdür
Yardımcısı Y… K… tarafından Toros Gübre Bölge Müdürlükleri’ne gönderilen
Lotus Notes mesajında aşağıdaki talimatlar yer almaktadır:

"Tarımda kullanılan kimyevi gübrelerin desteklenmesi hakkındaki kararnamede
yapılan değişiklikler konusunda, gerek Bakanlık gerekse Cumhurbaşkanı
seviyesinde yapılan her türlü girişime karşın, hiçbir olumlu netice alınamadığı
görüşmelerde ortaya çıkmıştır.
….
Bu Kararnamede ve ona bağlı hazırlanacak Genelgede yer alacağını
düşündüğümüz hükümler bizim destekleme kapsamında gübre satmamızı,
satmaya kalkarsak da destekleme almamızı neredeyse imkansız hale getirmekte
ve işin yapılmasını engeller nitelikte olacağı tahmin edilmektedir.

Dolayısıyla yarın yayınlanması beklenen Kararnamenin resmi gazeteden özenle
takibi ……… ve yayınlanması halinde ise derhal aşağıdaki önlemlerin alınması
rica olunur:

1. Bayilere Tüm Kimyevi Gübre Satışları (desteklemeli veya desteklemesiz
olsun) herhangi bir tereddüte mahal vermeden derhal durdurulacaktır.
2. Bayilerin alınmış ancak henüz sevkedilmemiş tüm siparişleri iptal edilecektir.
3. Bayilere yapılmakta olan kara-deniz ve vagon Sevkleri durdurulacak ve
yoldaki mallar bölge depolarına çekilecektir.

Ayrıca istisnasız tüm bayilere, Kararnamenin çıktığı tespit edilir edilmez öncelikle
telefon ile haber vermek ve süratle ekteki bildirimi antetli kağıda yazıp faksla
ulaştırmak suretiyle, bayilerin alması gereken önlemler kendilerine iletilecektir ve
kati surette uygulanması temin edilecektir."

Toros Gübre Bölge Müdürlüklerine, bayilere faksla gönderilmesi konusunda ekli
olarak verilen bildirimde;

" Sayın Bayimiz,

Tarımda kullanılan kimyevi gübrelerin Desteklenmesi hakkındaki Kararnamede
yapılan değişiklikler, sizlerin bugüne kadar desteklemenin uygulanması
işlemlerinde yaşadığınız formalite ve zorlukları aratacak niteliktedir.
………………..
02-07/57-26
79

Şirket olarak bu yeni Kararname ve ona ilişkin uygulamaya yönelik çıkarılmasını
tahmin ettiğimiz Genelgeler ile Desteklemeli Gübre satmamız halinde
desteklemeyi Devletten tahsil etmemiz mümkün görülmemektedir………..

Gelişen bu durum karşısında ve talep edilen şartları yerine getirip gübre
üretmemiz ve satışını yapmamız mümkün görülmemektedir. Kararnamenin yayımı
tarihinde yürürlüğe girmesi nedeniyle ve şu anda yeni kararname hükümleri
geçerli olduğundan, Bayilerimizin;

1. İkinci bir duyuruya kadar Gübre Satışlarını durdurmaları,
2. Henüz sevk edilmemiş tüm Siparişlerinin iptal edildiğini bilmeleri,
3. Bu duyuruya rağmen, Kararnamenin yayımı tarihinden itibaren, yapılacak
herhangi bir satışın desteklemeye ilişkin tüm sorumluluğunun bayiye ait olacağını
bilmeleri,

ve buna göre hareket etmeleri esastır."

ifadeleri yer almaktadır.

Yine Toros Gübre'nin Trakya Bölge Müdürlüğü'nde bulunan bir belge aynen şu
şekildedir:

"Tarımda kullanılan kimyevi gübrelerin tedariki, dağıtımı ve desteklenmesi
hakkında karar 25 Şubat 2000 yılında yayınlanan Bakanlar Kurulu kararı ile
değiştirilmiş bulunmaktadır.

Değiştirilme gerekçesi olarak, iki üç tane ithalatçı kuruluşun yaptığı hayali işlemler
sonucunda haksız destekleme ödemesi durumunun ortadan kaldırılması
belirtilirken, Devlet çiftçinin korunmasını ikinci plana itmiş, tüm uygulama yetkisini
Tarım İl ve İlçe Müdürlüklerine vererek gübre dağıtımı konusunda altından
kalkamayacakları bir durum yaratılmıştır.

Kararname ile çiftçilik belgesinin yanında "Kimyevi Gübre İhtiyaç Belgesi" adı
altında bir belge daha isteyerek getireceği belgeleri azaltması yanında çoğaltarak,
gübreyi almasını zorlaştırmaktadır.

Sevk edilen gübrelerin varış noktasında İl ve İlçe Müdürlükleri'nce kontrol
edildikten sonra ancak çiftçiye verilebileceği, bayileri seçme, iptal etme, sayılarını
azaltıp çoğaltma gibi işlemleri İl ve İlçe Müdürlükleri'nin yetkisine almaya
çalıştıkları anlaşılmış bulunmaktadır.

Henüz değiştirilen kararname ile ilgili olarak, Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı
genelge çıkarmamış olmakla beraber, getirileceği tahmin edilen bürokratik
engeller yüzünden üretici firmaları mağdur edeceği ve "Gübre Üreticileri" sanki
yolsuzluğun kaynağıymışçasına bir kontrol mekanizması içine sokulmak istenildiği
gerekçeleri yüzünden bayisi bulunduğum TOROS GÜBRE satışlarını
durdurmuştur."

02-07/57-26
80
Gübre Üreticileri Derneği Genel Sekreteri F… G. G… tarafından T.C. Başbakanlık
Hazine Müsteşarlığı KİT Genel Müdürlüğü'ne aşağıdaki 28.2.2000 tarih ve
00/0470 sayılı yazı gönderilmiştir:

"28 Şubat 2000 tarih ve 23978 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan ve yürürlüğe
giren 2000/93 sayılı Tarımda Kullanılan Kimyevi Gübrelerin Yurt İçinden ve Yurt
Dışından Tedariki, Dağıtımı ve Desteklenmesi Hakkında Kararda Değişiklik
Yapılmasına İlişkin Karar'ın getirdiği hükümler sebebiyle üyelerimizden Bandırma
Gübre Fabrikaları A.Ş., Ege Gübre Sanayi A.Ş. ve Toros Gübre ve Kimya
Endüstrisi A.Ş. Genel Müdürlükleri desteklemeli kimyevi gübre dağıtımı ve satışı
yapmayacaklarını Derneğimize bildirmişlerdir."

Aynı yazı, 28.2.2000 tarih ve 00/0469 sayı ile Gübre Üreticileri Derneği Genel
Sekreteri Fevzi G. Gönen tarafından Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tarımsal Üretim
ve Geliştirme Genel Müdürlüğü'ne de gönderilmiştir. Belgenin üstünde el yazısı ile
alınmış olan ve altında Fevzi G. Gönen'in parafının bulunduğu notta şu ifadeler
yer almaktadır:

"Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Sn. B… Ç.. telefon etti ve Sn. Yön. K. Bşk.
Y… K… G… ve Dernek Sekreteri E… G…'la konuşup mutabakata vardıklarını ve
acele olarak dikte ettirdiği bu yazının Tarım Bakanlığı ve Hazine'ye hemen elden
verilmesi talimatını verdi. 28.2.2000"

Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş.'nin, bayilerine göndermiş olduğu 28.2.2000 tarih
ve 815 sayılı yazıya aşağıda yer verilmiştir:

" Kimyevi Gübre Desteklemeleri hakkında 28.2.2000 tarihi itibarıyla yayınlanan ve
aynı tarihte yürürlüğe giren yeni Bakanlar Kurulu Kararnamesi ile bir üretici
kuruluş olarak Şirketimize ve siz bayilerimize önemli yeni yükümlülükler
getirilmiştir.

Yeni Kararnamenin uygulaması ile ilgili olarak yayınlanacak Bakanlık Genelgesi
ana hatları ile sizlere yazılı olarak bilahare duyurulacaktır.

Bu itibarla konunun hassasiyetine binaen Şirketimizin bayilerine satışları
28.2.2000 (Bugün) itibarıyla durdurulmuş olup, sizlerin de çiftçiye yönelik
satışlarınızı yine bu tarih itibarıyla durdurmanız önem arz etmektedir. 28.2.2000
tarihinden sonra yaptığınız çiftçi satışların faturalanması ve TİM/TİLÇEM'lerce
onaylanması işlemlerinde uygulamaya konulan yeni kararname hükümlerine ters
düşecek işlemlerinizden sorumlu olacağınız hususunda bilgilerinizi rica ederiz."

9.3.2000 tarihinde, Toros Gübre Genel Müdür Yardımcısı Y… K… tarafından
Toros Gübre Bölge Müdürlüklerine gönderilen Lotus Notes mesajında aynen;

" Dün Genelge ve stok sayımı konusunda gönderilen LN* mesajına ek olarak
merkezde bugün içerisinde diğer kuruluşlarla da yaptığımız görüşmeler
sonucunda bazı noktaların bayilere öncelikle ve özellikle iletilmesinde fayda
görülmektedir.

* Lotus Notes.
02-07/57-26
81

Durum Tespiti:

1. Yeni Genelge maddelerinde çalışmak pek mümkün olmayacağından
önümüzdeki dönemde problemlerin çıkması ve bu problemlerin Kuruluşları,
Bayileri ve sonuçta da çiftçiyi etkilemesi kaçınılmazdır.

2. Bayiler kendilerine ve ticari faaliyetlerine getirilen kısıtlamalar sonucunda,
bunca yılda oluşturdukları işlerini kapatma durumunda kalabilecektir.

Yapılması gereken (yazılı olarak değil, sözlü olarak),

1. Bayiler bilinçsizce alınan kararlardan mağdur oldukları ve bundan sonra daha
da yoğun olumsuzluklara maruz kalacaklarını, kendilerinin ekmeği ile oynamaya
kimsenin hakkı olmadığını, nedenleriyle gerek İl Müdürlüklerine gerek TÜGEM'e
gerekse yörelerindeki siyasilere telefon veya fax ile bildirmeli, gelişmelere
kesinlikle kayıtsız kalmamalıdırlar. Sadece Toros bayileri olarak değil, bayilerimiz
diğer kuruluş bayileri ile de görüşerek ortak hareket edebilmelidirler.

2. Yarın sıkıntıyı yaşamamak için Bayiler şimdiden desteklemeli fiyattan, genelge
harici, mal satmaya yönelmeli, ayrıca tüm gelişmeleri belgeleriyle çiftçilere
anlatmalı, sorunun kaynağının kendileri veya kuruluşlarının olmadığını, ve
sonuçta tüm olan bitenin faturasının gübre fiyatı ile çiftçiye çıkacağını
anlatmalıdırlar. Çiftçi de mağduriyetini yöresindeki siyasilere aktarmalı.

Ortaya konulan uygulanamaz genelge karşısında bu adımlar atılmadığı sürece
bizler suçlanacağız, bayilerimiz suçlanacak. Bu nedenle herkesin üzerine düşeni
yapıp genelgenin uygulanabilir hale getirilmesini veya desteğin tümden
kaldırılmasını temin etmek gerekiyor."

ifadelerine yer verilmiştir.

Toros Gübre 6.3.2000, BAGFAŞ ise 7.3.2000 tarihinde Tarım ve Köyişleri
Bakanlığına gönderdiği yazı ile tekrar gübre satışlarına başladığını bildirmiştir.

Toros Gübre, Ege Gübre ve BAGFAŞ'ın 2000/93 sayılı Bakanlar Kurulu kararının
yürürlüğe girdiği tarih olan 28 Şubat 2000 tarihini takip eden günlerde gübre
satışlarını durdurmak yönündeki girişimlerinin uygulamasını görebilmek amacıyla
adı geçen üç teşebbüsün o dönemdeki gübre satış miktarları incelenmiştir.

BAGFAŞ'ın depolarından yapılan gübre sevklerine ilişkin verilerin incelenmesi
sonucunda; söz konusu teşebbüsün satışlarının, 28 Şubat 2000 tarihinden
itibaren düşmeye başladığı, 3 Mart-6 Mart tarihleri arasında tamamen durduğu ve
7 Mart tarihinden itibaren tekrar yükselmeye başladığı tespit edilmiştir.

Toros Gübre’nin depo çıkış verilerinin incelenmesi sonucunda; adı geçen
teşebbüsün satışlarının, 25 Şubat 2000 tarihinden itibaren azalmaya başladığı, 29
Şubat-3 Mart 2000 tarihleri arasında tamamen durduğu, 4 Mart 2000 tarihinde ise
yeniden başladığı anlaşılmıştır.

02-07/57-26
82
Ege Gübre'nin 2000/93 sayılı Kararnamenin yayınlandığı tarihi izleyen günlerdeki
bayilerine yaptığı sevkiyat miktarları incelendiğinde, söz konusu dönemde Ege
Gübre'nin bayi satışlarında bir miktar düşüş görülmekle birlikte satışların
durdurulmasının söz konusu olmadığı görülmüştür.

Adı geçen firmaların satışları durdurma girişimlerinin altında yatan sebep, o
dönemde çıkarılan yeni yasal düzenlemeye tepki göstermektir. Bu amaçla Toros
Gübre, BAGFAŞ ve Ege Gübre'nin satışları durduracağına ilişkin açıklama
yapıldığı, her üç firmanın da bayilerine satışları durdurmaları yönünde talimat
verdikleri, Toros Gübre ve BAGFAŞ'ın, bayilerine yönelik satışlarını durdurdukları,
buna karşılık Ege Gübre'nin bayi satışlarını durdurmasının söz konusu olmadığı
anlaşılmıştır.

Gübre üreticisi kuruluşların satışların durdurulması yönündeki eylemleri,
koordinasyon içinde bulundukları, pazardaki davranışlarını birlikte belirledikleri
şeklinde değerlendirilebilir. Ancak, Toros Gübre, Ege Gübre ve BAGFAŞ’ın birlikte
hareket ederek gübre satışlarını 28.2.2000 tarihinde durdurduklarını açıklamaları
ve bu tarihten sonra bayilerine satışları durdurmaları yönünde talimat vermeleri,
Toros Gübre’nin 25.2.2000-4.3.2000 ve BAGFAŞ’ın 28.2.2000-7.3.2000 tarihleri
arasında 2000/93 sayılı Genelge’den sonra satışları belli bir süre durdurmaları
şeklindeki eylemlerin, her ne kadar birlikte eylem içine girmiş olsalar da, amacı
bakımından rekabeti engellemeye yönelik olmadığı ve sonuçları bakımından bu
yönde bir etki doğurmadığı sonucuna ulaşılmıştır.


H.2.8. SAVUNMALAR VE BUNLARA İLİŞKİN DEĞERLENDİRMELER

Gübre Üreticileri Derneği’nin savunmalarında özetle;

- Standart Satış Şartnamesi'nin, ihale ile mal alan kuruluşların tek taraflı
hazırladıkları ve karşı şart kabul etmedikleri ihale şartnamelerinden doğan
güçlükleri bertaraf etmek amacıyla Gübre Üreticileri Derneği üyelerince asgari
müşterekleri belirlemek ve gübre üreticilerinin mağduriyetlerini önlemek üzere
hazırlanan bir taslaktan ibaret olduğu, standart satış şartnamesinin hiçbir zaman
uygulamaya konmadığı,
- Standart Satış Şartnamesi'nin yetkili mercilerin onayından geçerek yürürlüğe
giren GÜD Ana Tüzüğü'ne uygun olarak hazırlandığı,

ileri sürülmüştür.


Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş.’nin savunmalarında özetle;

- İlgili pazarda yürütülmekte olan soruşturmada Türkiye’de gübre piyasalarının
boyutunun ve kapsamının doğru tayin edilmesi suretiyle, rekabet süreçlerinin etki
altında kaldığı tüm faktörlerin değerlendirilmesi gerektiği,
- 15.10.1996 tarihli toplantının teşebbüslerin kendilerini bağlı saydıkları ve bu
nedenle "fiyat bilgilerini birbirlerine önceden bildirdikleri ve ilan ettikleri fiyatlara
sadık kaldıkları" bir anlaşma olarak mütalaa etmenin mümkün olmadığı,
02-07/57-26
83
- Soruşturma Raporu’nda yer verilen bazı belgelerden "pazar davranışlarının
önceden öğrenildiği" sonucuna ulaşılamayacağı,
- Delil olarak gösterilen bazı belgelerin diğer gübre üreticileri yetkilileri tarafından
alınmış şahsi notlar olduğu ve Toros Gübre üzerinde hiçbir bağlayıcılığının
olmadığı,
- Yıkıcı ithalatın gübre sektörü üzerinde doğurduğu olumsuz etkinin bilindiği, bu
şartlar altında Tarım Kredi Kooperatiflerine ithalatçılar tarafından yıkıcı fiyatlar ile
belirlenerek getirilen tekliflere karşı fiyat rekabetine girilmesi, üretici kuruluşlar
tarafından marjinal maliyet seviyesinde ve kimi zaman zararına fiyat teklifi
verilmesiyle mümkün olduğu,
- İhalelerde pazar paylaşımı olarak ele alınmış olan hususların, teşebbüslerin
aldıkları bir teşebbüs birliği kararı, bir anlaşma veya uyumlu eylemin sonucu değil,
pazarın ekonomik şartlarından oluşmuş olan bir sonuç olduğu,
- Gübre üreticileri arasında fiyat tespitine yönelik anlaşmaların yapıldığı iddiasının
dayandırıldığı 1998 ve 1999 yıllarında Toros Gübre’nin AN 33, AS21, CAN, DAP,
Üre ve 20.20.0 gübre çeşitleri için fiyat geçiş frekansı ve bunların piyasadaki 5
rakibiyle uyumu incelendiğinde, altılı, beşli ve dörtlü uyumun olmadığı, üçlü uyum
sayısının 4, ikili uyum sayısının 44, ferdi davranış sayısının ise 100 olduğu ve bu
nedenle gübre üreticilerinin bir fiyat anlaşması dahilinde hareket ettiklerinin
söylenemeyeceği, oligopol olarak kabul edilen ilgili pazarda birkaç gün farkla
oluşan fiyat benzerliğinin bir anlaşmanın varlığına delil olarak gösterilemeyeceği,
- Avans ödemelerindeki gecikmelerin görüşmelere neden olduğu, ancak fiyat
artışlarının günün koşullarına göre yapıldığı,
- Soruşturma Raporu’nda yer verilen DAP/NP fiyat oranının 1,40 olarak alınması,
bayi satış fiyatlarının hesaplamalarında referans noktası olarak kullanıldığı
iddiasının anlamlı olmadığı, çünkü bu oranın bağımsız bir eleman olduğu ve delil
olarak nitelendirilemeyeceği,
- Toplu gübre alım ihalelerinde, gübre üreticisi kuruluşların kendi fabrikalarında
bulunduğu bölgelerdeki ihaleleri kazanmalarının sebebinin nakliye avantajı olduğu
ve bunun ekonomik ve rasyonel bir gerekçe oluşturduğu, ihaleler öncesi
toplantıların yapıldığı ve firmaların biribirlerine ihale şartlarını içeren teklif
mektuplarını gönderdikleri yönündeki iddiaların geçersiz olduğu ve bu
toplantılardaki görüşmelerin TKK’nın talebi doğrultusunda yapılan diyalogla sınırlı
olduğu,
- Toplu gübre alım ihalelerinde fabrika bölgelerine yüksek fiyat uygulanırken ilgili
ihale döneminin koşulları içinde değerlendirme yapılması gerektiği ve ihaleye
katılan teşebbüslerin toplam kazanca bakarak bir bölgede zararına satış
yapmalarının pazar paylaşımını değil rekabeti gösterdiği,
- Gübre üreticilerinin TKK’nın 2000 yılı ilkbahar ihalesinde verecekleri fiyatların
aynısını kendi bayilerine yapmış oldukları satışlarda da uygulayacakları
hususunda aralarında bir anlaşma yaptıkları iddiasının geçersiz olduğu ve söz
konusu teklifin TKK’nın talebi üzerine hazırlandığı,
- Her biri aynı zamanda ithalatçı olan üretici firmaların, ithalatı önleme gayreti
içinde oldukları değerlendirmesinin hatalı olduğu
- 2000/93 sayılı genelgenin yayınlanmasından sonra Toros Gübre’nin kısa süreli
olarak desteklemeli satışlarını durdurmak zorunda kaldığı, yakın tarihlerdeki bazı
diğer gübre üreticilerinin de satışlarını durdurmuş olmalarının aynı etki altında
kalan yapıların eş tepki göstermesi şeklinde açıklanabileceği ve uygulamanın her
bir teşebbüs tarafından ayrı ayrı gerçekleştirildiği,
02-07/57-26
84
- Toros Gübre ile Gübretaş arasında 1997 ve 1998 yıllarında akdedilen gübre
tedarik anlaşmalarının piyasalarda rekabet üzerinde herhangi bir etkisinin
bulunmadığı, Gübretaş’tan alınan TSP gübrelerinin oranının Toros Gübre için
azımsanacak ölçüde olduğu, anlaşmanın amacı bakımından da sınırlama
yaratmaya yönelik olmadığı ve bu nedenle Rekabet Kurulu’na bildirilmesine gerek
görülmediği ve son iki yıldır anlaşmanın uygulanmadığı,
- Toros Gübre’nin, TKK’nın 1999 Sonbahar İhalesine girmemiş olma nedeninin
anlaşma veya uyumlu eyleme bağlı olmadığı ve Toros Gübre’nin tedarik
bağlantılarındaki aksaklıklardan dolayı ihaleye girmediği,

ileri sürülmüştür.


İstanbul Gübre Sanayi A.Ş.’nin savunmalarında özetle;

- Standart satış şartnamesinin hiçbir zaman uygulamaya konmayan taslak bir
çalışma olduğu,
- Gübre üreticisi kuruluşların bir an için satış fiyatlarında yaklaşım sağlasalar bile,
çiftçilere satışları bayiler aracılığıyla yaptıkları ve bayi satış fiyatlarına müdahale
şansları olmadığı için rekabetin kısıtlanmasının söz konusu olamayacağı,
- Ayrıca Başbakanlık Genelgeleri gereğince İgsaş'ın ancak ayda %2 oranında
zam yapma hakkına sahip olduğu için diğer teşebbüsler ile işbirliğine girmesinin
mümkün olmadığı,
- İGSAŞ'ın FOT satış yapması nedeniyle her bayinin nakliye fiyatının farklı
olmasının kaçınılmaz olduğu, bu durum farklı satış fiyatı oluşmasına yol
açtığından rekabetin kendiliğinden oluştuğu,
- Gübre üreticisi kuruluşların ihalelerde fabrikalarının kurulu bulunduğu yere yakın
olan bölgelerde nakliye avantajlarını kullanıp, daha ucuz fiyat vererek ihalelerde
kendilerine yakın bölgeleri kazanmalarının doğal bir sonuç olduğu, açık eksiltme
ihalelerinde fiyatların bir çok tur dönerek kırılmasının, bu yörelerde daha yoğun bir
rekabetin yaşandığının ispatı olduğu,
- Doğal pazar dağılımının İGSAŞ'ın diğer kuruluşlarla anlaşmalarından değil,
ekonomik gerekçelerden kaynaklandığı, adı geçen kuruluşlarda gerekli inceleme
yapılmadan müşterek sohbet toplantılarında dile getirilen özlem ve dileklerin
gerçekleşmiş gibi iddia edildiği,
- Soruşturma heyetinin yürürlükteki gübre mevzuatının rekabete aykırı olduğunu
ifade ettiği halde hiç devlet müdahalesi yokmuş gibi değerlendirme yapmak
suretiyle soruşturma kapsamındaki teşebbüslerin rekabeti kısıtladıklarını ifade
ederek bir çelişki yarattığı,
- İthalatçıların faaliyetlerinin zorlaştırılmadığı,

ileri sürülmüştür.


Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş.’nin savunmalarında özetle;

- Standart Satış Şartnamesi'nin, Gübre Üreticileri Derneği üyelerince asgari
müşterekleri belirlemek ve gübre üreticilerinin mağduriyetlerini önlemek üzere
hazırlanan ve hiçbir zaman uygulanmayan bir taslaktan ibaret olduğu,
02-07/57-26
85
- Bayi satışlarının durdurulmasının sebebinin, 2000/2 sayılı Genelge dolayısıyla
yanlış bir uygulamaya sebebiyet vermemek olduğu,
- İddialara dayanak olarak alınan kuruluş yöneticilerinin el yazısıyla alınmış
notların delil niteliğinde olmadığı anlaşılarak fiyat tespit edildiği konusunda hiçbir
ibare olmadığı,
- İhalelerde pazar paylaşımı yapıldığı konusundaki iddianın geçerli olmadığı,
fabrikaların bulunduğu yerlerin yakınlarına sevkin maliyeti ile daha uzak yerlere
sevkin maliyeti farklı olduğundan, bazı yerler için teklif verilmemesinin basit bir
ekonomik değerlendirmeye dayandığı,
- 4054 sayılı Kanun’un 40 ıncı maddesine göre önaraştırmanın Kurul Başkanı
tarafından görevlendirilecek meslek personeli uzmanlar tarafından yapılması
gerektiği, uzman yardımcılarının böyle bir araştırma yapabilme yetkilerinin
olmadığı,
- 4054 sayılı Kanun’un 15 inci maddesinin Kurul’a “incelemede” bulunma yetkisini
verdiğini “arama” yetkisi vermediğini, oysa yapılan inceleme sırasında BAGFAŞ
çalışanlarının çekmeceleri, dolapları, ajandaları aranarak el konulduğu, Kanun’a
aykırı şekilde temin edilen bilgilerin delil olamayacağı ve Raporun geçersiz
sayılması gerektiği,
- Gübrenin dünya ticaretinde dolar bazında alınıp satıldığı, ülkemizdeki yüksek
enflasyon sonucu Türk Lirasının hızla değer kaybetmesinin, dolar bazında
teşekkül eden fiyatların da aynı paralellikte ayarlanmasını gerektirdiği, üreticiler
arasındaki fiyatlarla ilgili görüşmelerin bu konuda fikir alışverişi olup fiyatların
tespiti için bir anlaşma olmadığı,
- “TKK İhalesi ve Uyumlu Fiyatlandırma Prosedürü” başlıklı belgenin bir fiyat
tespiti anlaşmasına delil olarak nitelendirilmesinin yanlış olduğu,
- TKK’nın 2000 yılı İlkbahar ihalesi öncesinde Toros Gübre tarafından diğer
kuruluşlara gönderilen metnin, TKK’nın ihalelerdeki şikayet üzerine ihaleye
çıkmadan alım yapmak için öngördüğü şartları içeren bir metin olduğu, bu metnin
yanlış değerlendirildiği, alıcının teklifi üzerine hazırlanmış ve tarafların hiçbiri
tarafından kabul edilmemiş bir metnin anlaşma olarak kabulünün hatalı olduğu,
- Kimyevi gübre sektörünün yapısı itibarıyla her türlü bilginin açıklıkla ve kolayca
temin edilebildiği bir sektör olduğu,

ileri sürülmüştür.


Ege Gübre Sanayi A.Ş.’nin savunmalarında özetle;

- Devletin gübre sektörüne müdahalesinin, gübre pazarında rekabeti olumsuz
etkilediği,
- Standart Satış Şartnamesi’nin GÜD açısından bir teşebbüs birliği kararı
niteliğinde olmadığı, üyeler açısından ise bir anlaşmanın söz konusu olmadığı,
çünkü üyelerin sadece toplantı yaptıkları ve görüş bildirdikleri,
- Bayi satışlarının durdurulmasının sebebinin, 2000/93 sayılı Bakanlar Kurulu
Kararı'ndan 7 gün sonra yayınlanan 2000/2 sayılı Genelge dolayısıyla yanlış bir
uygulamaya sebebiyet vermemek olduğu,
- Fiyat tespiti yapıldığına ilişkin iddiaları doğrulayan Ege Gübre’ye ait bir belge
bulunmadığı, bunun yanında Ege Gübre’ye ait olmayan diğer belgelerin Ege
Gübre’yi bağlaması bir yana bu belgelerde Ege Gübre yetkililerinin doğrudan fiyat
tespitine yönelik bir ifadesinin bulunmadığı,
02-07/57-26
86
- Ege Gübre’nin pazardaki düşük pazar payından kaynaklanan konumu itibarıyla
oligopolün bir parçası olamayacağı ve söz konusu şirketin fiyat takipçisi olduğu,
- 15 Nisan 1998 tarihli “ Destekleme Ödemelerindeki Gecikmelerin Fiyatlara
Yansıtılması” başlıklı belgenin, Ege Gübre’de bulunmadığı, bu itibarla Ege
Gübre’nin katıldığı bir anlaşmanın söz konusu olmadığı ve Ege Gübre’nin bu
belge doğrultusunda fiyat uygulamadığının fiyatları farklı tarihte uygulamasından
anlaşılabildiği,
- TKK’nın 2000 yılı İlkbahar ihalesi öncesinde Toros Gübre tarafından diğer
kuruluşlara gönderilen metnin bir anlaşmayı göstermediği ve bir anlaşma olarak
nitelendirilse dahi şartlı bir kabulü içerdiği,
- TKK’nın 1999 Yılı Sonbahar İhalesine Ege Gübre’nin girmemesinin, ihalenin Ege
Gübre için cazibesini yitirmiş olmasının neden olduğu,
- Ege Gübre'nin iddia edildiği gibi pazar paylaşımı içinde yer almış olsaydı toplu
satışlardaki pazar payının düşmemesi gerekeceği, oysa Ege Gübre'nin toplu
satışlarının gittikçe azaldığı,
- Ege Gübre’nin uyumlu eylem halinde veya anlaşma yaparak toplu alım
ihalelerinde bölge ve miktar paylaşımı ya da fiyat tespiti içinde olmadığı,
- Ege Gübre’nin ithalatçılara mal satmamasına karşın ithalatçılar kanalıyla ithalat
yaptığı ve Ege Gübre’nin kendisine ait limanlardan ithalatçıları yararlandırdığı için
ithalatçıları pazardan atmak gibi bir niyetinin olmadığı,

ileri sürülmüştür.


Gübre Fabrikaları T.A.Ş.’nin savunmalarında özetle;

- Standart Satış Şartnamesi'nin bir taslaktan ibaret olduğu ve hiçbir zaman
uygulamaya konmadığı,
- Sektörde fiyat konusunda önceden anlaşma yapıldığı ve bayilere duyurdukları
fiyatlara sadık kalmaları gibi hususların gerçeği yansıtmadığı,
- Müşterek bayi sisteminin bulunduğu bir ortamda, gübre üreticisi teşebbüslerin
sirküler haline getirdikleri fiyatlarını rakiplerinden saklı tutmalarının maddeten
mümkün olmadığı, şirketler arasında bir anlaşma yaparak veya iletişim kurarak
fiyat değişimlerini bildirmenin söz konusu olmadığı,
- Toros Gübre Genel Müdürü'nün özel not defterinde yer alan hususların sadece
kendi düşüncelerini ifade ettiği ve bu nedenle GÜBRETAŞ'ı ilzam etmediği,
- Üretici kuruluşların hiçbir zaman GÜD'de gübre fiyatlarını kesinlikle tespit
etmedikleri,
- GÜBRETAŞ’ın bir kamu iştiraki olması sebebiyle piyasada rekabet gücü
açısından zorluklarla karşı karşıya olduğu, Rekabet Kurulu’nun Çay-Kur ile ilgili
olarak yürüttüğü soruşturmadaki kamu kuruluşları hakkındaki uygulamasını
GÜBRETAŞ bakımından da uygulamak durumunda olduğu,
- 1995 yılından beri TKK Genel Müdürü ile Genel Müdür Yardımcılarından önemli
bir bölümünün GÜBRETAŞ Yönetim Kurulu’nda görev yapmakta olmalarından
dolayı,TKK ihalelerinde GÜBRETAŞ’ın diğer üreticilerle birlikte hareket etmesinin
mümkün olmadığı,
- Toros Gübre ve GÜBRETAŞ arasında yapılan gübre tedarik sözleşmelerinin
kısa süreler için geçerli olması, çok az miktarda gübrenin diğer kuruluşa satılmış
olması sebebiyle rekabeti bozucu nitelikte olmasının mümkün olmadığı,

02-07/57-26
87
ileri sürülmüştür.


Türkiye Gübre Sanayi A.Ş.’nin savunmalarında özetle;

- Standart Satış Şartnamesi'nin uygulanmayan bir taslaktan ibaret olduğu,
- 15.10.1996 tarihli belgenin anlaşma değil, bir çalışma taslağı olduğu, bu taslakta
yer alan hususlar hakkında GÜD’de bir karar alınmadığı gibi, uygulamaya da
konmadığı,
- 4054 sayılı Kanunun 40/2 ve 43/1 maddesi hükümlerine göre, gerek
önaraştırmanın, gerekse soruşturmanın yürütülmesi için Kurul tarafından
görevlendirilecek kişilerin uzman statüsünde olmaları gerektiği, ancak söz konusu
önaraştırmaya atanan meslek personelinin uzman statüsünde olmadıkları, bu
nedenle Önaraştırma raporuna dayanılarak açılan soruşturma sonucunda
düzenlenen soruşturma raporunun Kanun’un ilgili hükümlerine aykırı olduğu,
- GÜD'de yapılan istişari toplantılarda fiyat tespiti yapılması ve buna göre hareket
edilmesinin TÜGSAŞ'ın bir kamu kuruluşu olması nedeniyle mümkün olmadığı,
zira fiyat ayarlamalarının bağlı bulunulan Bakanlığın şifahi izninden sonra,
Yönetim Kurulu'nun Genel Müdürlük makamına verdiği yetkiye istinaden yapıldığı,
sektörün ham madde açısından % 90 oranında yurt dışına bağlı bulunduğu ve bu
çerçeve içinde üretici kuruluşların fiyat ayarlama tarihlerinin benzerlik
göstermesinin normal olduğu,
- Gübre üreticilerinin satış fiyatını belirlerken, farklı gübre türleri arasındaki
oranları dikkate almak üzere anlaştıkları iddiasının yapıldığı, ancak, söz konusu
oranların oluşmasında gübre maliyet oranlarının etkili olduğu,
- TKK’nın 2000 İlkbahar İhalesi öncesindeki ortak metnin, TKK’nın 1999 yılı 10
uncu ayında şifahi daveti üzerine altı üretici kuruluş ve TKK’nın bir araya gelmesi
suretiyle hazırlanmış olduğu, piyasa koşulları dikkate alınarak muhtemel fiyat ve
şartlar belirlendiği, ancak daha sonra bu teklifin TKK tarafından kabul edilmediği,
- Gübre fabrikalarının bulunduğu bölgelerde yapılan satışlarda maliyet (nakliye)
açısından doğal bir avantaj sağlanmasının yadsınamaz bir gerçek olduğu,
- TKK'nın açık eksiltme ihalelerinde TÜGSAŞ tarafından tümüyle mevcut üretim,
stok, maliyet ve nakliye avantajları dikkate alınarak fiyat belirlendiği ve ihalelerde
yaşanan kıyasıya rekabet sonucunda çoğu zaman maliyetin altında dahi
bağlantılar yapılmak zorunda kalındığı, bu durumun ihale öncesinde rakip
firmalarla fiyat ve pazar paylaşımı yapılmadığının açık bir göstergesi olduğu,
- TÜGSAŞ'ın TKK'nın 1999 yılı sonbahar dönemi ihalesine katılmama kararının
rakip firmalarla gerçekleştirilen ortak tavır nedeniyle değil, yapılan ihalenin
Kurumun pazarlama politikasına uygun olmaması nedeniyle alındığı,
- Dernek toplantılarında ithalatçı kuruluşlara gübre verilmemesi yönünde yapılan
konuşmaların tavsiye niteliğinde olduğu,

ileri sürülmüştür.


Yukarıda özet olarak yer verilen savunmalarda ihlal bazında çoğunlukla benzer
iddialarda bulunulması nedeniyle öncelikle ortak değerlendirmeler yapılmış,
teşebbüslerin her birinin savunmalarında yer alan farklı savunmalar ise ayrıca
değerlendirilerek aşağıda sunulmuştur.

02-07/57-26
88
- Soruşturma tarafı teşebbüsler, özellikle gübre sektöründe devlet müdahalesinin
olduğu ve Soruşturma Heyetinin de Raporunda yürürlükteki gübre mevzuatının
Kanun’a aykırı olduğunu tespit ettiği iddiası ile 4054 sayılı Kanun’a aykırı
eylemlerini haklı bir konuma getirmeye çalışmıştır. Öncelikle hatırlanması gereken
husus, gübre sektörünün 1986 yılındaki Bakanlar Kurulu Kararnamesi ile libere
edildiği ve fiyat kontrolünde devletin rolünün ortadan kalktığıdır. Soruşturmaya
muhatap teşebbüslere isnat edilen, satış fiyatlarının anlaşarak tespit edilmesi,
ihalelerde coğrafi bölge ve miktar paylaşımı yapılması, ithalatçıların faaliyetlerinin
zorlaştırılması vb. eylemlerin, devletin gübre sektöründeki düzenlemeleri ile hiçbir
ilgisi bulunmadığı dikkate alındığında, rekabet ihlallerinin yürürlükteki gübre
mevzuatından kaynaklanan kaçınılmaz uygulamalar olduğu yönündeki
savunmanın tamamen gerçek dışı olduğu görülmektedir.

- Teşebbüsler savunmalarında, soruşturmada görevlendirilenlerin meslek
personeli uzmanlardan oluşması gerektiğinden bahisle, usul açısından geçersizlik
iddiasında bulunmuşlardır. 4054 sayılı Kanun’un 36 ıncı maddesinin son
fıkrasında, rekabet uzman ve yardımcılarının meslek personeli sıfat ve yetkilerini
taşıyacakları açıkça ifade edilmiştir. Rekabet Kurumu Çalışma Usul ve Esasları
Hakkında Yönetmeliği’nin Meslek Personelinin Görevleri başlıklı 67 nci
maddesinde, “Başkan tarafından verilecek görev üzerine Kanun’un 40 ve 41 inci
maddelerinde düzenlenen araştırmaları yapmak; Kurul soruşturma yapılmasına
karar verdiği taktirde soruşturmanın raportörlüğünü yapmak” sayılmaktadır. 4054
sayılı Kanun’un 43 üncü maddesine göre Kurul tarafından görevlendirilen
raportörlerin soruşturmayı yürütürken Kanun’un 14 ve 15 inci maddelerindeki
yetkilerini kullanabilecekleri de 44 üncü maddede açıkça ifade edildiğinden,
soruşturma heyetinin yetkileri konusunda herhangi bir tereddüt bulunmamaktadır.

- Savunmalarda öne çıkan bir diğer husus, özellikle Ege Gübre’nin üzerinde
durduğu, yalnızca tek bir teşebbüste elde edilen delillerin kendilerinde
bulunmaması nedeniyle teşebbüslerini bağlamayacağı iddiasıdır. Ne var ki,
rekabet hukuku kapsamında bir delilin kaç teşebbüste bulunduğunun bir önemi
bulunmamaktadır. Esas olan, bir delil çerçevesinde tespiti yapılan bir ihlale hangi
teşebbüslerin katıldığının ortaya konulmasıdır. Keza gübre üreticileri, fiyat tespiti
ve diğer ihlal iddialarına dayanak teşkil eden delilleri belge bazında ayrı ayrı
değerlendirmeye tabi tutarak bu belgelerin diğer teşebbüslerin şahsi görüşlerini
yansıtıyor şeklinde savunmalar da yapmışlardır. Kurul, bir ihlalin tespitine olanak
veren delil ve belgelerin bir bütün olarak değerlendirilmesi gerektiği
düşüncesindedir.

- Destekleme ödemelerindeki gecikmelerin gübre satış fiyatlarına yansıtılmasına
ilişkin fiyat tespiti anlaşması iddiası Toros Gübre, BAGFAŞ, GÜBRETAŞ ve Ege
Gübre teşebbüslerinin savunmalarında reddedilmiştir. Halbuki, söz konusu
teşebbüsler 15 Nisan 1998 tarihli belgeden açıkça görüldüğü üzere, destekeleme
avanslarında bir gecikmenin olması durumunda uygulayacakları fiyatları birlikte
tespit etmişler ve tespit edilen bu fiyatları 16 Nisan 1998 tarihinden itibaren
bayilerine olan gübre satışlarında uygulamışlardır. Bu çerçevede, 15 Nisan 1998
tarihli ve zımni olarak kabul edilmiş bir fiyat tespiti anlaşması ve gübre satış
fiyatları üzerindeki uygulaması da mevcut iken, adı geçen teşebbüslerin
savunmalarını kabul etmek mümkün değildir.

02-07/57-26
89
- Gübre üreticileri toplu gübre alım ihalelerinde fiyat tekliflerini gerçek nakliye
maliyetlerine göre vermemekte ve kendi bölgelerinde daha yüksek fiyatlardan
ihale kazanmaktadırlar. Toros Gübre Genel Müdür Yardımcısı Y… K…’ın
notlarında yer alan “Paylaşım tamamen coğrafi (Herkes fiyatında serbest üreticiler
bölgelerde birbirlerini zorlamıyor ithalatçı ile uğraşıyor); Bu sene bölgeler kendi
içinde bölünmemeli çok aleni oluyor” ifadeleri, gübre üreticilerinin ihalelerde
bölgesel bir paylaşım içinde olduklarını ve belirledikleri bölgelerde birbirlerini
zorlamadıklarını, kendi aralarında rekabet etmediklerini teyit etmektedir.
Dolayısıyla, Toros Gübre’nin toplu gübre alım ihalelerinde gübre üreticisi
kuruluşların kendi fabrikalarının bulunduğu bölgelerdeki ihaleleri nakliye avantajı
sebebiyle kazandığı görüşü geçerliliğini yitirmektedir. Öte yandan, toplu gübre
alım ihalelerinde gübre üreticileri dışında katılımın olduğu durumlarda açık
eksiltme turlarında ve dolayısıyla rekabetteki artış, gübre üreticilerinin TKK
ihaleleri öncesindeki koordinasyonuna yönelik tespitler göz önüne alındığında
teşebbüslerin söz konusu ihalelerde uyumlu eylem içerisinde olmadıkları iddiası
geçerliliğini yitirmektedir. Ayrıca, Toros Gübre Genel Müdür Yardımcısı Yavuz
Kuran tarafından yazılan bilgisayar mesajında yer alan, “Bu akşam yarınki Şeker
Fabrikaları ihalesinin açık eksiltmesi öncesi Ankara’da tüm üreticiler toplanıyoruz.
Gerek şeker fab. Gerekse ve daha önemlisi bayi piyasası fiyatları üzerine bir kez
daha uzlaşma ortamı yaratılması için toplantı yapılıyor.” şeklindeki ifadeler de
ihaleler öncesinde gübre üreticisi firmalar arasındaki uyumlu eylemi kanıtlayıcı
mahiyettedir.

- Gübre üreticilerinin TKK’nın 2000 yılı ilkbahar ihalesinde verecekleri fiyatları
tespite ve bu fiyatları bayilerine yönelik satımlarda da uygulayacaklarına yönelik
anlaşma metninde, her gübre cinsi için uygulanacak olan $/ton bazındaki fiyatların
belirlendiği görülmektedir. Bu metnin ve sonrasında üretici kuruluşların
yetkililerinin konuya ilişkin notlarının incelenmesi neticesinde, gübre üreticisi
kuruluşların, TKK’nın 2000 İlkbahar İhalesi öncesinde bir araya gelerek TKK’ya
yaptıkları toplu satışlarda verecekleri fiyatları bayilerine yönelik satımlarda da
uygulamaya karar verdikleri anlaşılmıştır. Söz konusu anlaşma metninin iki tarafı
bulunmakta olup, taraflardan birini TKK, diğerini ise üretici kuruluşlar
oluşturmaktadır. Burada rekabet hukuku bağlamında dikkat çekici olan husus,
anlaşmanın TKK ile bir üretici kuruluş tarafından değil, TKK ile tüm üretici
kuruluşlar tarafından gerçekleştirmek üzere hazırlanmış olmasıdır. TKK’nın alıcı
konumunda olduğu kimyasal gübre pazarında, üretici kuruluşların satıcı olarak
rakip durumda olmaları gerektiği açıktır. Bir alıcı ve bir satıcının karşılıklı olarak bir
araya gelerek sözleşme konusu malın satış fiyatı ve satış koşulları üzerinde
pazarlık yapmaları doğal bir süreç olarak kabul edilmektedir. Ancak, piyasada
satıcı olarak rakip durumda bulunmaları gereken teşebbüslerin bir araya gelerek
alıcıya karşı uygulayacakları gübre çeşidi bazındaki fiyatları belirlemiş olmalarının
4054 sayılı Kanun kapsamında bir ihlal olduğu açıktır. Taraflardan biri olan gübre
üreticileri arasındaki anlaşma, metinde yer alan şekliyle tamamlanmış olup,
yalnızca TKK’nın kabul etmemiş olması nedeniyle uygulanamamıştır. Bir başka
deyişle üretici kuruluşlar arasındaki ortak irade gerçekleşmiş ve fiyatlar üzerinde
aralarında anlaşma sağlanmış, buna karşılık karşı taraf olan TKK bunu kabul
etmemiştir. Rekabet hukukunu ilgilendiren kısmı, anlaşmanın ilk aşaması olan
üretici kuruluşlar arasındaki uzlaşmanın gerçekleşmiş olduğu, söz konusu
metinde açıkça görülmektedir.

02-07/57-26
90
- Rekabet hukuku açısından bakıldığında, ithalatın rekabet gücünü artırıcı ve
rekabet ortamının oluşmasına katkıda bulunucu olumlu etkileri ön plana
çıkmaktadır. Özellikle az sayıda aktörün faaliyet gösterdiği oligopol piyasalarında
rekabetin sağlanması ve korunması açısından ithalat oldukça büyük önem arz
etmektedir. Kimyasal gübre sektöründe, Türkiye mamül gübre ithalatının 1998
yılında % 68’ini, 1999 yılında da %76,16’sının gübre üreticileri tarafından
gerçekleştirildiği dikkate alındığında, sektördeki ithalatçı kuruluşların payının
oldukça az olduğu görülmektedir. Sektördeki koşullar bu şekilde oluşmuş iken,
gübre üreticisi kuruluşların, kendileri dışında piyasada faaliyet gösteren
ithalatçıların kimyasal gübre pazarında ticari faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik
GÜD bünyesinde yaptıkları görüşmeler neticesinde anlaşmaya vardıkları açık bir
şekilde ortaya konulmuştur.

- TKK’nın 1999 Sonbahar gübre alım ihalesine beş gübre üreticisi kuruluşun
uyumlu eylem halinde katılmadıkları iddiasına ilişkin olarak, İGSAŞ’ta tespit edilen
“Gübre Üreticileri Derneği” başlıklı belgede yer alan Toros Gübre Genel Müdürü
E… G…’ın “... TKK’ne ihalede tavır aldık, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’da resmi kuruluş
olarak yanımızda yer aldılar, müteşekkiriz.” ifadeleri söz konusu teşebbüslerin bu
ihaleye bireysel poltikaları nedeniyle katılmadıkları şeklindeki savunmalarının
geçersizliğini ortaya koyan bir delillerden birisidir.

- Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş.’nin savunmalarında ısrarla, 1998 ve 1999
yıllarına ait fiyat tespiti anlaşmaları iddiasına yönelik olarak, Toros Gübre’nin söz
konusu yıllara ait gübre çeşitleri bazında fiyat artış oran ve tarihlerinin diğer gübre
üreticileri ile uyumsuzluk gösterdiği ileri sürülmüştür. Ancak, söz konusu
savunmada, fiyat tespitine ilişkin olarak sunulan çok açık deliller dikkate
alınmamıştır. Toros Gübre tarafından, 1998 ve 1999 yıllarındaki fiyat
değişimlerine yönelik olarak aynı gün temelinde yapılan değerlendirmedeki
eksiklik, fiyat tespitine ilişkin delil niteliğinde belgelerde yer alan fiyatların, gübre
üreticilerinin tamamı tarafından aynı tarihte veya birkaç gün gecikmeyle de olsa
uyulduğunun görülmesinden anlaşılmaktadır.

- Toros Gübre ve GÜBRETAŞ teşebbüsleri savunmalarında, aralarında aktedilen
gübre tedarik anlaşmalarının piyasalarda rekabet üzerinde herhangi bir etkisinin
bulunmadığı, tedarik miktarlarının azımsanacak miktarlarda olduğu ve
anlaşmaların amacı bakımından da rekabeti sınırlamaya yönelik olmadığı
iddialarını ileri sürmüşlerdir. 1999 yılına ait anlaşmalarda yer alan “ Taraflar
birbirlerinden tedarik ettikleri gübreleri kendi bayilerine, diğer tarafın uyguladığı
bayi fiyatının altında bir fiyatla satmamayı taahhüt ederler.” şeklindeki hükmün,
anlaşmaya taraf olan ve birbirine rakip konumunda bulunan söz konusu
teşebbüslerin fiyatlarını, kendilerinin belirlemesi yerine birbirlerinin fiyatını baz
alarak belirlemelerini sağladığından, 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesi
kapsamında rekabeti ihlal edici nitelikte bir fiyat tespiti olduğu açıktır.

- BAGFAŞ ve GÜBRETAŞ’ta yapılan yerinde incelemelerde elde edilen, 20 Nisan
1998 tarihli “1998 Sonbahar Dönemi TKK İhalesi ve Uyumlu Fiyatlandırma
Prosedürü” başlıklı belgelerden görüldüğü üzere DAP/NP20.20.0 :1.45, AN/CAN:
1.15 ve ÜRE/CAN :1.20 şeklinde gübre çeşitlerinin fiyatları arasında korunacak
oranlar üzerinde anlaşarark altı gübre üreticisi teşebbüsün fiyat tespiti anlaşması
yaptığı “H.2.1.1.” bölümünde ortaya konulmuştur. Teşebbüsler savunmalarında
02-07/57-26
91
söz konusu oranların, bayi satış fiyatlarının hesaplamalarında referans noktası
olarak kullanılmasının anlamlı olmadığını ileri sürmüşlerdir. Kurul, belirli gübre
çeşitlerinin tüketiciye olan satış fiyatları arasında belirli bir oran üzerinde
anlaşmaya varılmasının nihai olarak fiyat tespitine sebebiyet veren ve varılan
anlaşmaların kontrolünü sağlayan bir unsur olarak kabul etmiştir.

- İGSAŞ, savunmasında, FOT satış yapması nedeniyle, her bayisinde farklı satış
fiyatı olacağı iddiasında bulunmuştur. Ancak, fiyat tespitine yönelik iddialar
İGSAŞ’ın bayilerinin satış fiyatlarına yönelik olmayıp, söz konusu teşebbüsün
bayilerine olan satış fiyatlarını kapsamaktadır.

- İGSAŞ’ın iddialarından biri de Başbakanlık genelgeleri gereğince, ayda % 2 zam
yapma hakkına sahip olduğudur. T.C. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi
Başkanlığı’ından 2000 yılı içerisinde İGSAŞ’a gönderilen yazıda, Hazine
Müsteşarlığı’nın yayınladığı Genelge’ye istinaden, 2000 yılı içerisinde Hükümet
tarafından uygulanan enflasyon programı çerçevesinde, Kamu İktisadi
Teşebbüsleri tarafından yapılacak zamlarda programın hedeflerine uygun olması
istenmektedir. Söz konusu yazıdan anlaşıldığına göre, 2000 yılı Türkiye’nin
enflasyon hedefi % 20 olarak hedeflenmiştir. Halbuki İGSAŞ 2000 yılı için, üre
gübresinin satış fiyatlarını aşağıdaki oranlarda artırmıştır :

Ocak % 10,44

Şubat % 14,86

Nisan % 2

Mayıs % 10.5

Haziran % 10.08

Temmuz % 2.10

Ağustos % 25.86


Yukarıdaki verilerden görüldüğü üzere, İGSAŞ, ürenin fiyatına yalnızca Ağustos
ayında % 25,86 oranında zam yapmıştır. 2000 yılında ise üreye toplam olarak %
100 zam yaparak, enflasyon hedefinin beş katı kadar fiyat artışı gerçekleştirmiştir.
İGSAŞ’ın Hazine’nin hedeflerine uygun bir fiyatlandırma yapmadığı ve İGSAŞ’ın
Yönetim Kurulu’nca belirlenen fiyatların uygulandığı açıktır.

- BAGFAŞ, 4054 sayılı Kanun’un 15 inci maddesinin Kurul’a incelemede bulunma
yetkisini verdiğini arama yetkisini vermediğini ve Soruşturma Heyeti tarafından
yapılan yerinde incelemeler sırasında ajandalara ve özel evraklara el
konulduğunu ve 4054 sayılı Kanun’a aykırı şekilde temin edilen bilgilerin delil
olamayacağını ileri sürmüştür. 4054 sayılı Kanun’un 15 inci maddesinde, yerinde
inceleme kapsamında, teşebbüslerin her türlü mal varlığına ilişkin mahallinde
incelemeler yapılabileceği, defterlerin, her türlü evrak ve belgelerinin
incelenebileceği ve gerekirse suretlerinin alınabileceği ifade edilmektedir.
02-07/57-26
92
Önaraştırma ve soruşturma dönemlerinde ilgili teşebbüse ait binalarda, Kanun’un
15 inci maddesi kapsamında yerinde incelemeler yapılmış ve soruşturmayla ilgili
görülen evrakların birer suretleri alınmış olup, asılları ilgili teşebbüste
bulunmaktadır. Dolayısıyla evraklara el konulduğu iddiasının doğruluk payı
bulunmamaktadır.

- Ege Gübre, pazardaki konumu itibarıyla fiyat takipçisi konumunda olduğunu ve
dolayısıyla fiyat tespiti anlaşmalarının bir parçası olamayacağı iddiasında
bulunmuştur. Ege Gübre, soruşturmaya taraf olan gübre üreticileri arasında en
küçük pazar payına sahip olan teşebbüstür. Ancak, “H.2.1.” bölümünde yer verilen
birçok belge çerçevesinde yapılan değerlendirmelerde, Ege Gübre Genel Müdürü
Bülent Çakın’ın da katıldığı GÜD toplantılarında söz konusu üreticilerin 1998 ve
1999 yıllarında gübre satış fiyatlarında fiyat tespiti anlaşmaları yaptıkları açıkça
ortaya konulmuştur. Bu çerçevede; Ege Gübre’nin, en küçük pazar payına sahip
teşebbüs olmasına karşın, fiyat artışlarını fiyat takipçiliği ile değil diğer üreticilerle
katılmış olduğu anlaşmanın uygulaması çerçevesinde yaptığı kanaatine
ulaşılmıştır. Keza, Ege Gübre’nin söz konusu fiyat tespiti anlaşmalarındaki
sorumluluğu bakımından diğer büyük pazar payına sahip gübre üreticilerinden
herhangi bir farkı bulunmamaktadır. Ege Gübre’nin ihlale konu olan yıllardaki
gübre satış fiyatlarını kendi özgür iradesi ile oluşan pazar davranışı ile
belirlemediği fatura fiyatlarındaki uygulamadan da açıkça görülmüştür.

- GÜBRETAŞ, bir kamu iştiraki olması sebebiyle piyasada rekabet gücü açısından
zorluklarla karşı karşıya olduğunu, Rekabet Kurulu’nun Çay İşletmeleri ile ilgili
olarak yürüttüğü soruşturmadaki kamu kuruluşları hakkındaki uygulamasını
kendileri bakımından da uygulaması gerektiğini ileri sürmüştür. Kurul, kararlarında
her vakayı amaç, kapsam ve etki açısından farklı özellikleriyle irdelemekte ve ilgili
pazarın özelliklerini de dikkate alarak sonuca ulaşmaktadır. Rekabet Kurulu’nun
4054 sayılı Kanun’u uygulayan makam olarak takdir yetkisini kullanırken, her
sektörün kendine özgü rekabet koşullarını ve olay bazındaki somut koşulları esas
aldığı unutulmamalıdır. GÜBRETAŞ’ın savunmalarında atıf yapılan ÇAY-KUR
Kararının birden fazla gerekçesi olduğu ve söz konusu Kurul kararında ÇAY-
KUR’un kamu kurumu olmasından ziyade, 4054 sayılı Kanun’un 3 üncü maddesi
anlamında “bağımsız karar verebilme” unsurunun sorgulandığı gözden
kaçırılmamalıdır.

- GÜBRETAŞ, 1995 yılından beri TKK Genel Müdürü ile Genel Müdür
Yardımcılarından önemli bir bölümünün GÜBRETAŞ Yönetim Kurulu’nda görev
yapmalarından dolayı, TKK ihalelerinde GÜBRETAŞ’ın diğer üreticilerle birlikte
hareket etmesinin mümkün olmadığını ileri sürmüştür. TKK ile GÜBRETAŞ
arasındaki kontrol ilişkisi doğru olmakla birlikte, söz konusu teşebbüsün GÜD
toplantılarına devamlı iştirak ettiği, fiyat tespiti gibi rekabet ihlallerine diğer
üreticilerle birlikte katıldığı, TKK aleyhine olarak nitelendirilebilecek Standart Satış
Şartnamesi’ne imza attığı unutulmamalıdır. GÜBRETAŞ’ın özellikle GÜD
bünyesinde TKK’ya karşı bir tavır olan Standart Satış Şartnamesi’ni kabul etmiş
olması, GÜD üyeleri arasındaki rekabeti bozucu uygulamalardan kendini
soyutlamadığını ve birlikte harekete katıldığını göstermektedir. Toros Gübre Genel
Müdür Yardımcısı Yavuz Kuran’ın notlarında tespit edildiği üzere, GÜBRETAŞ
Genel Müdürünün, TKK ihalelerine yönelik gübre üreticileri arasındaki miktar
02-07/57-26
93
paylaşımına ilişkin önerilerde bulunmuş olması da, GÜBRETAŞ’ın TKK’dan
bağımsız hareket ettiğine delil olarak kabul edilmiştir.

- TÜGSAŞ, diğer üretici kuruluşlarca anlaşarak fiyat tespiti yapmasının ve buna
göre hareket etmesinin bir kamu kuruluşu olması nedeniyle fiilen ve hukuken
mümkün olmadığını ve fiyat ayarlamalarının bağlı bulunan Bakanlığın şifahi
izninden sonra, Yönetim Kurulunun Genel Müdürlük makamına verdiği yetkiye
istinaden yaptıklarını ileri sürmüştür. TÜGSAŞ 1998 yılında özelleştirme
programına alınmıştır. TÜGSAŞ’ın özelleştirme kapsamında olması sebebiyle tabi
bulunduğu 4046 sayılı Kanun’un 17 (E) maddesinin; “Özelleştirme programındaki
kuruluşlardan, anonim şirket statüsünde olanların ürettikleri ve/veya sattıkları mal
veya hizmetlerin fiyat ve tarifeleri bu kuruluşların yönetim kurulunca, diğerlerinde
ise yetkili organlarınca belirlenir.” şeklindeki hükmü fiyatlar ve tarifeler
konusundaki yetkiyi açıkça teşebbüs yönetim organlarına bırakmıştır. Keza,
Hazine Müsteşarlığı tarafından, 2000 yılında açıklanan enflasyon hedefine uygun
olarak Kamu İktisadi Teşebbüslerinin % 20’lik enflasyon hedefine uygun hareket
etmeleri yönünde genelge yayınlandığı bilinmektedir. Ancak, TÜGSAŞ yalnızca
CAN gübresinin satış fiyatını 2000 yılı içinde % 76 artırmıştır. Bu artış oranı da,
TÜGSAŞ’ın fiyat artışlarındaki kararlarını “hükümet genelgeleri” çerçevesinde
değil, Yönetim Kurulu ve Genel Müdürlüğü’nün iradeleri kapsamında aldığını
göstermektedir.


I. GEREKÇE VE HUKUKİ DAYANAK

4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesinde, “belirli bir mal veya hizmet piyasasında
doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını
taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler
arası anlaşmaların hukuka aykırı ve yasak olduğu” düzenlenmiştir. Bu hüküm,
bütün teşebbüsler arası anlaşma, karar ve uyumlu eylemlere geniş bir şekilde
uygulanmakta olup, temel amacı, her bir teşebbüsün kendi ticari politikalarını ve
piyasadaki faaliyetlerini tek başına, diğerlerinden bağımsız olarak belirlemesidir.

Rekabet Hukuku açısından fiyat tespitine ve pazar paylaşımına yönelik
anlaşmalar en ağır rekabete aykırılık halleri arasında değerlendirilmiş ve çok açık
bir biçimde yasaklanmıştır.

Bir anlaşmada, rekabeti sınırlama amacı açıksa, anlaşmanın kendisi veya en
azından rekabeti bozucu hükümleri, “per se” bir rekabet ihlali oluşturur. Bu
durumda anlaşmanın rekabet üzerindeki etkilerinin incelenmesine gerek yoktur.
Rekabeti bozucu nitelikte olan anlaşmalar, tarafların kendi bağımsız rekabetçi
faaliyetlerini ortak çıkarlar adına gözden çıkardıkları bir yapısal çerçeve yaratır. Bu
sebepten dolayı, sadece rekabete aykırı bir anlaşmaya taraf olmak, anlaşma
etkilerini gerçekleştirmemiş olsa dahi yasaktır.

Öte yandan, 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesinin gerekçesinde, “Bu Kanunun
amacı rekabetin korunması olduğuna göre, rekabeti engelleyici, kısıtlayıcı veya
bozucu teşebbüsler arası anlaşma ve uygulamaların yasaklanması gerekir.
Maddenin amacı bakımından anlaşma, hukuki şekil şartlarına uymasa bile
tarafların kendilerini bağlı hissettikleri her türlü uzlaşma ya da uyuşma anlamında
02-07/57-26
94
kullanılmıştır. Anlaşmanın yazılı veya sözlü olmasının önemi yoktur. Teşebbüsler
arasında bir anlaşmanın varlığı tespit edilemese bile teşebbüsler arasında kendi
bağımsız davranışları yerine geçen bir koordinasyon veya pratik işbirliği sağlayan,
doğrudan veya dolaylı ilişkiler de, eğer aynı sonucu doğuruyorsa, yasaklanmıştır.
Böylece teşebbüslerin Kanuna karşı hile yolu ile rekabeti sınırlayıcı uygulamaları
meşru göstermeleri engellenmek istenmiştir” denilerek, anlaşma kavramının,
sözleşmelerden çok daha geniş bir irade birlikteliği niteliğinde olduğu
açıklanmıştır. Sözleşme olmaksızın da rekabet ortamını bozan her türlü ilişkinin
uygulamaya sokulması da anlaşma niteliğindedir. Ayrıca, rekabeti kısıtlayıcı,
sınırlayıcı, ya da ortadan kaldırıcı etkileri nedeniyle, "centilmenlik anlaşmaları" ve
"sözlü anlaşmalar" da 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesi kapsamında
değerlendirilmektedir.


Yukarıda yer verilen değerlendirmeler ışığında;

1- Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’ın, gübre
satış fiyatlarını anlaşarak tespit ettikleri (Ayrıntılı değerlendirme, “H.2.1.” no’lu
bölümde yapılmıştır),

2- Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’ın, Tarım
Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği ile Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.’nin
gerçekleştirdiği toplu gübre alım ihalelerinde uyumlu eylem halinde belli bölgeleri
ve dolayısıyla bu bölgelerde tedarik edilen miktarları paylaştıkları (Ayrıntılı
değerlendirme, “H.2.2.2.” no’lu bölümde yapılmıştır),

3- Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’ın; Tarım Kredi
Kooperatifleri Merkez Birliği’nin 1999 Sonbahar İhalesine uyumlu eylem halinde
girmedikleri (Ayrıntılı değerlendirme, “H.2.2.3.” no’lu bölümde yapılmıştır),

4- Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’ın; 1998
yılında, rakip konumundaki ithalatçı kuruluşların faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik
olarak anlaştıkları (Ayrıntılı değerlendirme, “H.2.3.” no’lu bölümde yapılmıştır)

tespit edilmiş; bu eylemlerin, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun’un “Rekabeti Sınırlayıcı Anlaşma, Uyumlu Eylem ve Kararlar” başlıklı 4
üncü maddesinin, “Belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı
olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi
doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu
eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri hukuka aykırı ve
yasaktır” şeklindeki genel hükmünü ve özellikle de, “Mal veya hizmetlerin alım ya
da satım fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet, kar gibi unsurlar ile her türlü alım yahut
satım şartlarının tespit edilmesi” hükmünü içeren (a) ve “Mal veya hizmet
piyasalarının bölüşülmesi ile her türlü piyasa kaynaklarının veya unsurlarının
paylaşılması ya da kontrolü” hükmünü içeren (b) bendini açıkça ihlal eder nitelikli
olduğu görüşüne ulaşılmıştır.

4054 sayılı Kanunun 16 ncı maddesinin ikinci fıkrası, “bu Kanunun 4 üncü ve 6 ncı
maddesinde yasaklanmış olan davranışları gerçekleştirdiği Kurul kararı ile sabit
olanlarla bu Kanunun 11 inci maddesinin (b) bendinde yazılı davranışlarda
02-07/57-26
95
bulunan teşebbüs niteliğindeki gerçek ve tüzel kişiler ile teşebbüs birlikleri ve/veya
bu birliklerin üyelerinin bir yıl önceki mali yıl sonunda oluşan ve Kurul tarafından
saptanacak olan yıllık gayri safi gelirinin yüzde onuna kadar para cezası
verilebileceğini” hükme bağlamaktadır. Bu bağlamda, Kurul tarafından takdir
olunan idari para cezasının belirlenmesinde, ilgili teşebbüslerin, 1999 mali yıl
sonunda oluşan yıllık gayri safi gelirleri esas alınmıştır.

4054 sayılı Kanun’un, “Anlaşma, Birleşme ve Devralmaların Kurula Bildirilmesi”
başlıklı 10 uncu maddesinde yer alan, “4 üncü madde kapsamına giren anlaşma,
uyumlu eylem ve kararlar yapıldıkları tarihten itibaren bir ay içinde Kurula bildirilir”
ifadesi, bu tür anlaşmalara bildirim yükümlülüğü getirmekte; bildirilmemiş
anlaşmalara 16 ncı maddenin birinci fıkrası (c) bendi ve üçüncü fıkrası hükümleri
uyarınca para cezası verilmesi öngörülmektedir.


J. SONUÇ

Açıklanan gerekçelerle;

1- a) Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’ın,
gübre satış fiyatlarını anlaşarak tespit etmek suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 4
üncü maddesini ihlal ettiklerine OYBİRLİĞİ ile,

b) 1998, 1999 ve 2000 yıllarında, 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesine
aykırılık teşkil eden fiyat tespiti anlaşmalarına katıldıkları anlaşılan söz konusu
teşebbüslere, katıldıkları anlaşma sayıları dikkate alınarak ve 4054 sayılı
Kanun’un 16 ncı maddesinin 2 nci fıkrası uyarınca;

- Toros Gübre’ye 1999 yılı net satışlarının yüzde biri oranında 905.909.688.080
(dokuzyüzbeşmilyardokuzyüzdokuzmilyonaltıyüzseksensekizbinseksen) Türk
Lirası,
- BAGFAŞ’a 1999 yılı net satışlarının on binde yetmiş biri oranında
284.441.328.900
(ikiyüzseksendörtmilyardörtyüzkırkbirmilyonüçyüzyirmisekizbindokuzyüz) Türk
Lirası,
- Ege Gübre’ye 1999 yılı net satışlarının on binde yetmiş biri oranında
128.452.623.771
(yüzyirmisekizmilyardörtyüzelliikimilyonaltıyüzyirmiüçbinyediyüzyetmişbir) Türk
Lirası,
- İGSAŞ’a 1999 yılı net satışlarının on binde elli yedisi oranında 151.582.123.500
(yüzellibirmilyarbeşyüzseksenikimilyonyüzyirmiüçbinbeşyüz) Türk Lirası,
- GÜBRETAŞ’a 1999 yılı net satışlarının on binde seksen altısı oranında
513.491.251.000 (beşyüzonüçmilyardörtyüzdoksanbirmilyonikiyüzellibirbin) Türk
Lirası,
- TÜGSAŞ’a 1999 yılı net satışlarının on binde yetmiş biri oranında
418.947.917.900 (dörtyüzonsekizmilyardokuzyüzkırkyedimilyondokuz
yüzonyedibindokuzyüz) Türk Lirası

para cezası verilmesine OYÇOKLUĞU ile,

02-07/57-26
96
c) 4054 sayılı Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c) bendi ve 2002/1 sayılı
Rekabet Kurulu Tebliği uyarınca; Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre,
GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’a katıldıkları fiyat tespit anlaşmalarının süresi
içinde bildirilmemesinden dolayı, her teşebbüse 1.454.027.000
(birmilyardörtyüzellidörtmilyonyirmiyedibin) Türk Lirası para cezası verilmesine
OYBİRLİĞİ ile,

d) Katıldıkları fiyat tespiti anlaşmalarını süresi içinde Kurumumuza bildirmeyen
teşebbüslerin yönetim organlarında görev alan kişilere de para cezası
uygulanmasını öngören 4054 sayılı Kanun’un 16 ncı maddesinin 3 üncü fıkrası ve
2002/1 sayılı Rekabet Kurulu Tebliği uyarınca;

- Toros Gübre’nin 5 Mayıs 1998 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Erhan
Öner, Esin Gökan, Murat Girgin, Hilmi Güvenal, Ahmet İpekçi, Hasan Kaya, Naim
Özkazanç, Mehmet Ali Tombul ve Günay Ünlüsoy'a, ayrı ayrı olmak üzere
Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın
%10’una tekabül eden 145.402.700.- (yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk
Lirası para cezası uygulanmasına OYÇOKLUĞU ile,

- BAGFAŞ’ın 5 Mayıs 1998 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Recep
Gençer, Yahya Kemal Gençer, Osman Bubik, Kemal Cantürk, Recep Ördekçi ve
Zekai Gümüşdiş'e, ayrı ayrı olmak üzere Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci
fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın %10’una tekabül eden 145.402.700.-
(yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk Lirası para cezası uygulanmasına
OYÇOKLUĞU ile,

- Ege Gübre’nin 5 Mayıs 1998 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Selçuk
Yaşar, Selim Yaşar, Feyhan Kalpaklıoğlu, Şinasi Ertan, Dündar Soyer, Sema
Gökçen ve Ahmet Onaner'e, ayrı ayrı olmak üzere Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci
fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın %10’una tekabül eden 145.402.700.-
(yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk Lirası para cezası uygulanmasına
OYÇOKLUĞU ile,

- GÜBRETAŞ’ın 5 Mayıs 1998 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Hasan
Kaya, Sadir Durmaz, Raşit Doğan Enhoş, Hasan Parlaktürk, Metin Akın, Mehmet
Aslan ve Osman Bayrak'a, ayrı ayrı olmak üzere Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci
fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın %10’una tekabül eden 145.402.700.-
(yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk Lirası para cezası uygulanmasına
OYÇOKLUĞU ile,

- İGSAŞ’ın 5 Mayıs 1998 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan S. Feridun
Güray, Ali Parıl Sümer ve Ahmet Hamdi Tombak'a, ayrı ayrı olmak üzere
Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın
%10’una tekabül eden 145.402.700.- (yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk
Lirası para cezası uygulanmasına OYÇOKLUĞU ile,

- TÜGSAŞ’ın 5 Mayıs 1998 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Dr. Oktay
Vural, Müjdat Aydın, Ercüment Güler ve Faruk Yücel'e, ayrı ayrı olmak üzere
Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın
02-07/57-26
97
%10’una tekabül eden 145.402.700.- (yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk
Lirası para cezası uygulanmasına OYÇOKLUĞU ile,


2- a) Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’ın,
1996-1999 yılları arasında Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği ile Türkiye
Şeker Fabrikaları A.Ş.’nin gerçekleştirdiği toplu gübre alım ihalelerinde uyumlu
eylem halinde belli bölgeleri ve dolayısıyla bu bölgelerde tedarik edilen miktarları
paylaşmak suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesini ihlal ettiklerine
OYÇOKLUĞU ile,

b) Söz konusu teşebbüslere, 4054 sayılı Kanun’un 16 ncı maddesinin 2 nci fıkrası
uyarınca;

- Toros Gübre’ye 1999 yılı net satışlarının yüzde biri oranında 905.909.688.080
(dokuzyüzbeşmilyardokuzyüzdokuzmilyonaltıyüzseksensekizbinseksen) Türk
Lirası,
- BAGFAŞ’a 1999 yılı net satışlarının yüzde biri oranında 400.621.590.000
(dörtyüzmilyaraltıyüzyirmibirmilyonbeşyüzdoksanbin) Türk Lirası,
- Ege Gübre’ye 1999 yılı net satışlarının yüzde biri oranında 180.919.188.410
(yüzseksenmilyardokuzyüzondokuzmilyonyüzseksen
sekizbindörtyüzon) Türk Lirası,
- İGSAŞ’a 1999 yılı net satışlarının yüzde biri oranında 265.933.550.000
(ikiyüzaltmışbeşmilyardokuzyüzotuzüçmilyonbeşyüzellibin) Türk Lirası,
- GÜBRETAŞ’a 1999 yılı net satışlarının yüzde biri oranında 597.082.850.000
(beşyüzdoksanyedimilyarseksenikimilyonsekizyüzelli
bin) Türk Lirası,
- TÜGSAŞ’a 1999 yılı net satışlarının yüzde biri oranında 590.067.490.000
(beşyüzdoksanmilyaraltmışyedimilyondörtyüzdoksanbin) Türk Lirası

para cezası verilmesine OYÇOKLUĞU ile,

c) 4054 sayılı Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c) bendi ve 2002/1 sayılı
Rekabet Kurulu Tebliği uyarınca; Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre,
GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’ın, toplu gübre alım ihalelerinde uyumlu eylem
halinde bölge ve miktar paylaşımlarını süresi içinde bildirmemelerinden dolayı, her
teşebbüse 1.454.027.000.- (birmilyardörtyüzellidörtmilyonyirmiyedibin) Türk Lirası
para cezası verilmesine OYÇOKLUĞU ile,

d) Toplu gübre alım ihalelerinde uyumlu eylem halinde bölge ve miktar
paylaşımlarını süresi içinde bildirmeyen teşebbüslerin yönetim organlarında görev
alan kişilere de para cezası uygulanmasını öngören 4054 sayılı Kanun’un 16 ncı
maddesinin 3 üncü fıkrası ve 2002/1 sayılı Rekabet Kurulu Tebliği uyarınca;
bildirmemelerinden dolayı, 4054 sayılı Kanun’un 16 ncı maddesinin 3 üncü fıkrası
ve 2002/1 sayılı Rekabet Kurulu Tebliği uyarınca;

- Toros Gübre’nin Aralık 1999 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Erhan
Öner, Esin Gökan, Murat Girgin, Ahmet İpekçi, Naim Özkazanç, Mehmet Ali
Tombul, Günay Ünlüsoy, Cengiz Yaman ve Yüksel Demir'e, ayrı ayrı olmak üzere
Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın
02-07/57-26
98
%10’una tekabül eden 145.402.700.- (yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk
Lirası para cezası uygulanmasına OYÇOKLUĞU ile,

- BAGFAŞ’ın Aralık 1999 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Recep Gençer,
Yahya Kemal Gençer, Osman Bubik, Kemal Cantürkı, Recep Ördekçi ve Zekai
Gümüşdiş'e, ayrı ayrı olmak üzere Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c)
bendi uyarınca verilen cezanın %10’una tekabül eden 145.402.700.-
(yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk Lirası para cezası uygulanmasına
OYÇOKLUĞU ile,

- Ege Gübre’nin Aralık 1999 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Selçuk
Yaşar, Selim Yaşar, Feyhan Kalpaklıoğlu, Şinasi Ertan, Dündar Soyer, Ahmet
Onaner ve Hulki Yenier'e, ayrı ayrı olmak üzere Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci
fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın %10’una tekabül eden 145.402.700.-
(yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk Lirası para cezası uygulanmasına
OYÇOKLUĞU ile,

- GÜBRETAŞ’ın Aralık 1999 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Sadir
Durmaz, Raşit Doğan Enhoş, Metin Akın, M. Ramazan Alkan, Vedat Koç, Hayati
Çetin ve Mümtaz Büyüknalça'ya, ayrı ayrı olmak üzere Kanun’un 16 ncı maddesi
1 inci fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın %10’una tekabül eden
145.402.700.- (yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk Lirası para cezası
uygulanmasına OYÇOKLUĞU ile,,

- İGSAŞ’ın Aralık 1999 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan S. Feridun Güray,
Cem Ali Atılgan, Mustafa T. Tanrıyar, R. Metin Selçuk ve Cengiz Cücü'ye, ayrı
ayrı olmak üzere Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c) bendi uyarınca
verilen cezanın %10’una tekabül eden 145.402.700.-
(yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk Lirası para cezası uygulanmasına
OYÇOKLUĞU ile,

- TÜGSAŞ’ın Aralık 1999 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Mustafa
Çağlayan, Müjdat Aydın, Hasan Şahin Cengiz, Mehmet Sevmen, Ali Aslan
Hatipoğlu ve Mete Eskigün'e, ayrı ayrı olmak üzere Kanun’un 16 ncı maddesi 1
inci fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın %10’una tekabül eden
145.402.700.- (yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk Lirası para cezası
uygulanmasına OYÇOKLUĞU ile,


3- a) Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’ın; Tarım Kredi
Kooperatifleri Merkez Birliği’nin 1999 Sonbahar İhalesine uyumlu eylem halinde
girmemek suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesini ihlal ettiklerine
OYBİRLİĞİ ile,

b) Söz konusu teşebbüslere, 4054 sayılı Kanun’un 16 ncı maddesinin 2 nci fıkrası
uyarınca;

- Toros Gübre’ye 1999 yılı net satışlarının binde ikisi oranında 181.181.937.616
(yüzseksenbirmilyaryüzseksenbirmilyondokuzyüzotuzyedibinaltıyüzonaltı) Türk
Lirası,
02-07/57-26
99
- BAGFAŞ’a 1999 yılı net satışlarının binde ikisi oranında 80.124.318.000
(seksenmilyaryüzyirmidörtmilyonüç yüzonsekizbin) Türk Lirası,
- Ege Gübre’ye 1999 yılı net satışlarının binde ikisi oranında 36.183.837.682
(otuzaltımilyaryüzseksenüçmilyonsekizyüzotuzyedibinaltıyüzsekseniki) Türk Lirası,
- İGSAŞ’a 1999 yılı net satışlarının binde ikisi oranında 53.186.710.000
(elliüçmilyaryüzseksenaltımilyonyediyüzonbin) Türk Lirası,
- TÜGSAŞ’a 1999 yılı net satışlarının binde ikisi oranında 118.013.498.000
(yüzonsekizmilyaronüçmilyondörtyüzdoksansekizbin) Türk Lirası

para cezası verilmesine OYÇOKLUĞU ile,

c) 4054 sayılı Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c) bendi ve 2002/1 sayılı
Rekabet Kurulu Tebliği uyarınca; Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, İGSAŞ ve
TÜGSAŞ’ın, Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği’nin 1999 Sonbahar İhalesine
uyumlu eylem halinde girmediklerini süresi içinde bildirmemelerinden dolayı, her
teşebbüse 1.454.027.000 (birmilyardörtyüzellidörtmilyonyirmiyedibin) Türk Lirası
para cezası verilmesine OYÇOKLUĞU ile,

d) Söz konusu teşebbüslerin Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği’nin 1999
Sonbahar İhalesine uyumlu eylem halinde girmediklerini süresi içinde
bildirmemelerinden dolayı, 4054 sayılı Kanun’un 16 ncı maddesinin 3 üncü fıkrası
ve 2002/1 sayılı Rekabet Kurulu Tebliği uyarınca;

- Toros Gübre’nin Temmuz 1999 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Erhan
Öner, Esin Gökan, Murat Girgin, Ahmet İpekçi, Naim Özkazanç, Mehmet Ali
Tombul, Günay Ünlüsoy, Cengiz Yaman ve Yüksel Demir'e, ayrı ayrı olmak üzere
Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın
%10’una tekabül eden 145.402.700.- (yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk
Lirası para cezası uygulanmasına OYÇOKLUĞU ile,

- BAGFAŞ’ın Temmuz 1999 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Recep
Gençer, Yahya Kemal Gençer, Osman Bubik, Kemal Cantürkı, Recep Ördekçi ve
Zekai Gümüşdiş'e, ayrı ayrı olmak üzere Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci
fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın %10’una tekabül eden 145.402.700.-
(yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk Lirası para cezası uygulanmasına
OYÇOKLUĞU ile,
,

- Ege Gübre’nin Temmuz 1999 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Selçuk
Yaşar, Selim Yaşar, Feyhan Kalpaklıoğlu, Şinasi Ertan, Dündar Soyer, Ahmet
Onaner ve Hulki Yenier'e, ayrı ayrı olmak üzere Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci
fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın %10’una tekabül eden 145.402.700.-
(yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk Lirası para cezası uygulanmasına
OYÇOKLUĞU ile,

- İGSAŞ’ın Temmuz 1999 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan S. Feridun
Güray, Cem Ali Atılgan, Mustafa T. Tanrıyar, R. Metin Selçuk ve Ahmet Hamdi
Tombak'a, ayrı ayrı olmak üzere Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c)
bendi uyarınca verilen cezanın %10’una tekabül eden 145.402.700.-
02-07/57-26
100
(yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk Lirası para cezası uygulanmasına
OYÇOKLUĞU ile,

- TÜGSAŞ’ın Temmuz 1999 tarihinde Yönetim Kurulu’nda görev alan İbrahim
Kırcı, Bülent Üzel, Müjdat Aydın, Turgut Özkan, Yavuz Sultan Kansız ve Saim
Kırgöz’e, ayrı ayrı olmak üzere Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c) bendi
uyarınca verilen cezanın % 10’una tekabül eden 145.402.700.-
(yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk Lirası para cezası uygulanmasına
OYÇOKLUĞU ile,


4- a) Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’ın;
1998 yılında, rakip konumundaki ithalatçı kuruluşların faaliyetlerini zorlaştırmaya
yönelik olarak anlaşmak suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesini ihlal
ettiklerine OYÇOKLUĞU ile,

b) Söz konusu teşebbüslere 4054 sayılı Kanun’un 16 ncı maddesinin 2 nci fıkrası
uyarınca;

- Toros Gübre’ye 1999 yılı net satışlarının binde beşi oranında 452.954.844.040
(dörtyüzelliikimilyardokuzyüzellidörtmilyonsekizyüzkırkdörtbinkırk) Türk Lirası,
- BAGFAŞ’a 1999 yılı net satışlarının binde beşi oranında 200.310.795.000
(ikiyüzmilyarüçyüzonmilyonyediyüzdoksanbeşbin) Türk Lirası,
- Ege Gübre’ye 1999 yılı net satışlarının binde beşi oranında 90.459.594.205
(doksanmilyardörtyüzellidokuzmilyonbeşyüzdoksandörtbinikiyüzbeş) Türk Lirası,
- İGSAŞ’a 1999 yılı net satışlarının binde beşi oranında 132.966.775.000
(yüzotuzikimilyardokuzyüzaltmışaltımilyonyediyüzyetmişbeşbin) Türk Lirası,
- GÜBRETAŞ’a 1999 yılı net satışlarının binde beşi oranında 298.541.425.000
(ikiyüzdoksansekizmilyarbeşyüzkırkbirmilyondörtyüzyirmibeşbin) Türk Lirası,
- TÜGSAŞ’a 1999 yılı net satışlarının binde beşi oranında 295.033.745.000
(ikiyüzdoksanbeşmilyarotuzüçmilyonyediyüzkırkbeşbin) Türk Lirası

para cezası verilmesine OYÇOKLUĞU ile,

c) 4054 sayılı Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c) bendi ve 2002/1 sayılı
Rekabet Kurulu Tebliği uyarınca; Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre,
GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’ın, 1998 yılında ithalatçı kuruluşların
faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik olarak anlaşmalarını süresi içinde
bildirmemelerinden dolayı, her teşebbüse 1.454.027.000.-
(birmilyardörtyüzellidörtmilyonyirmiyedibin) Türk Lirası para cezası verilmesine
OYÇOKLUĞU ile,

d) Söz konusu teşebbüslerin 1998 yılında ithalatçı kuruluşların faaliyetlerini
zorlaştırmaya yönelik olarak anlaşmalarını, süresi içinde bildirmemelerinden
dolayı, 4054 sayılı Kanun’un 16 ncı maddesinin 3 üncü fıkrası ve 2002/1 sayılı
Rekabet Kurulu Tebliği uyarınca;

- Toros Gübre’nin Ekim 1998 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Erhan
Öner, Esin Gökan, Murat Girgin, Hilmi Güvenal, Ahmet İpekçi, Hasan Kaya, Naim
Özkazanç, Mehmet Ali Tombul ve Günay Ünlüsoy'a, ayrı ayrı olmak üzere
02-07/57-26
101
Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın
%10’una tekabül eden 145.402.700.- (yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk
Lirası para cezası uygulanmasına OYÇOKLUĞU ile,

-BAGFAŞ’ın Ekim 1998 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Recep Gençer,
Yahya Kemal Gençer, Osman Bubik, Kemal Cantürkı, Recep Ördekçi ve Zekai
Gümüşdiş'e, ayrı ayrı olmak üzere Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c)
bendi uyarınca verilen cezanın %10’una tekabül eden 145.402.700.-
(yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk Lirası para cezası uygulanmasına
OYÇOKLUĞU ile,

-Ege Gübre’nin Ekim 1998 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Selçuk Yaşar,
Selim Yaşar, Feyhan Kalpaklıoğlu, Şinasi Ertan, Dündar Soyer, Sema Gökçen ve
Ahmet Onaner'e, ayrı ayrı olmak üzere Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının
(c) bendi uyarınca verilen cezanın %10’una tekabül eden 145.402.700.-
(yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk Lirası para cezası uygulanmasına
OYÇOKLUĞU ile,

- GÜBRETAŞ’ın Ekim 1998 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan Hasan Kaya,
Sadir Durmaz, Raşit Doğan Enhoş, Hasan Parlaktürk, Metin Akın, Mehmet Aslan,
Osman Bayrak'a, ayrı ayrı olmak üzere Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının
(c) bendi uyarınca verilen cezanın %10’una tekabül eden 145.402.700.-
(yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk Lirası para cezası uygulanmasına
OYÇOKLUĞU ile,

-İGSAŞ’ın Ekim 1998 tarihinde Yönetim Kurulu'nda görev alan S. Feridun Güray,
Ali Parıl Sümer, Ahmet Hamdi Tombak ve Mustafa T. Tanrıyar'a, ayrı ayrı olmak
üzere Kanun’un 16 ncı maddesi 1 inci fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın
%10’una tekabül eden 145.402.700.- (yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz) Türk
Lirası para cezası uygulanmasına OYÇOKLUĞU ile,

- TÜGSAŞ’ın Ekim 1998 tarihinde Yönetim Kurulu’nda görev alan İbrahim Kırcı,
Müjdat Aydın, Ercüment Güler, Faruk Yücel ve Saim Kırgöz’e, ayrı ayrı olmak
üzere Kanun’un 16’ncı maddesi 1'inci fıkrasının (c) bendi uyarınca verilen cezanın
% 10’una tekabül eden 145.402.700.- (yüzkırkbeşmilyondörtyüzikibinyediyüz)
Türk Lirası para cezası uygulanmasına OYÇOKLUĞU ile,

5- Gübre Üreticileri Derneği’nin 1996 yılındaki 200, 201 ve 202 sayılı kararları
doğrultusunda, Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği ve toplu gübre alım
ihaleleri yapan diğer kuruluşlara teklif edilmek üzere hazırlanan “Standart Satış
Şartnamesi”nin, anlaşma veya teşebbüs birliği kararı niteliğinde bir ihlal teşkil
etmediğine OYÇOKLUĞU ile,

6- Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’ın;
15.10.1996 tarihinde, Standart Satış Şartnamesi’nin kapsamının genişletilmesi
çerçevesinde yaptıkları anlaşmadaki; herhangi bir kuruluş bayisine diğer bir
kuruluşun bayilik vermemesi, FOT satış yapılmaması, dağıtım pazarında bayileri
denetleyecek ortak bir izleme grubunun oluşturulması, bayilere hiçbir ad altında
prim, iskonto vs. verilmemesi gibi hususların uygulandığına dair yeterli delil
olmadığına OYÇOKLUĞU ile,
02-07/57-26
102

7- Toros Gübre, BAGFAŞ ve Ege Gübre’nin birlikte hareket ederek gübre
satışlarını 28.2.2000 tarihinde yayımlanan Kararname’ye karşı durdurduklarını
açıklamalarının ve bu tarihten sonra bayilerine satışları durdurmaları yönünde
talimat vermelerinin, amacı bakımından rekabeti engellemeye yönelik olmadığı ve
sonuçları bakımından da bu yönde bir etki doğurmadığı görüldüğünden, bir ihlal
oluşturmadığına OYÇOKLUĞU ile,

8- Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, İGSAŞ, GÜBRETAŞ ve TÜGSAŞ’ın
yukarıda belirtilen rekabet ihlallerine son vermelerine; ayrıca söz konusu
teşebbüslerin gerek kendileri arasında gerekse Gübre Üreticileri Derneği
vasıtasıyla bilgi alış verişi vb. yollarla rekabet koordinasyonuna yol açacak
davranışlarda bulunmamalarına OYBİRLİĞİ ile,

9- Kararın Danıştay yolu açık olmak üzere şikayetçiye ve soruşturma
kapsamındaki teşebbüslere tebliğine karar verilmiştir.


































02-07/57-26
103



(Rekabet Kurulu’nun 8.2.2003 tarih ve 02-07/57-26 sayılı Kararına)

Karşı Oy Gerekçesi



I- İlgili kararın 5. maddesindeki çoğunluk görüşü ile ilgili olarak:
1996 yılında alınan 200-201-202 sayılı kararlar ve ''Standart Satış
Şartnamesi'' adı altında kabul edilen anlaşma metni, güdülen amaç bakımından
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkındaki Kanun’un 4. maddesine aykırılık
oluşturmaktadır. Bu kararlara ve anlaşmaya taraf teşebbüslerce uyulup
uyulmadığı yönüyle bir değerlendirme yapılmasına bile gerek olmaksızın, amaç
bakımından ihlalin bulunduğu yönünde yargıya varmak, ilgili kanun maddesinin
hukuki lâfzı ve anlamı bakımından uygun olacaktır.

III - İlgili kararın 6. maddesindeki çoğunluk görüşü ile ilgili olarak:
Toros Gübre, Bagfaş, Ege Gübre, Gübretaş, İgsaş ve Tügsaş'ın 15.10.1996
tarihinde yaptıkları anlaşmanın 4054 sayılı Kanun'u ihlal ettiği yönünde yeterli
delil, soruşturma safhasında elde edilmiş bulunmaktadır. Öncelikle, anlaşmanın
rekabeti bozma ve kısıtlama amacını taşıdığı konusunda kuşkuya yer yoktur.
İhlalin varlığı yönünde yargıya varmak için, amacın varlığının tek başına yeterli
olması gerekir.

Yukarıda belirtilen nedenlerle, kararın ilgili maddelerinde yer verilen
çoğunluk görüşüne katılmam mümkün olamamıştır.




Dr. Kemal EROL
İkinci Başkan

















02-07/57-26
104



(Rekabet Kurulu’nun 8.2.2003 tarih ve 02-07/57-26 sayılı Kararına)

Karşı Oy Gerekçesi



I – 4054 sayılı Kanun’un idari para cezalarının verilişinde dikkate alınacak
unsurları düzenleyen 16. maddesi hükmündeki tüm unsurlar gözetilmeksizin
düşük oranlarda ceza tespiti nedeniyle çoğunluk görüşüne karşıyız.

(Bu gerekçe, ilgili kararın 1, 3 ve 4. maddelerinin (b) bentleri için müşterek
yazılmıştır.)

II- İlgili kararın 5. maddesindeki çoğunluk görüşüne;
1996 yılında alınan 200-201-202 sayılı kararlar ve ''Standart Satış
Şartnamesi'' adı altında kabul edilen anlaşma metni 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkındaki Kanun’un 4. maddesine amaç itibariyle aykırılık oluşturur.
Öngörülen hususlara tüm teşebbüslerce ve tümü itibariyle uyulup uyulmaması
dikkate alınmaksızın, güdülen amaç bakımından ihlalin bulunduğu kabul
edilmelidir.

Alınan kararlar ve satış şartnamesinin kabulünün ''Teşebbüs Birliği Kararı''
veya ''Teşebbüslerarası Anlaşma'' olarak nitelendirilmeden, Rekabetin Korunması
Hakkındaki Kanun’a aykırılık oluşmadığına karar verilmesi, açıkca 4. maddenin
lafzının ve amacının gözardı edilmesine yol açacağından;

III - İlgili kararın 6. maddesindeki çoğunluk görüşüne;
Toros Gübre, Bağfaş, Ege Gübre, Gübretaş, İgsaş ve Tügsaş'ın 15.10.1996
tarihinde yaptıkları anlaşmada yeterli delil bulunmaktadır. Herşeyden önce,
anlaşmada benimsenen hususların rekabeti bozma ve kısıtlama amacını
taşıdığına tereddüt yoktur. Amacın tek başına yeterli olması gerekir. Öte yandan,
anlaşmadaki bazı hususların uygulandığına dair yeterli tespit yapılmaması,
anlaşmanın tüm hükümlerinin uygulanmadığına dair bir karine oluşturamaz.
Özellikle, adıgeçen gübre üreticilerinin FOT satış yapıp yapmadıkları konusunda,
soruşturma raporunda açıkca tesbitler bulunmaktadır. Dolayısıyla yeterli delil
bulunmadığı, amacın açık olduğu ve ihlal oluşturduğu gerekçesiyle,

katılmıyoruz.





İsmet CANTÜRK A. Ersan GÖKMEN Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ
Kurul Üyesi Kurul Üyesi Kurul Üyesi



02-07/57-26
105


KARŞI OY



8.02.2002 tarihli ve 02-07 / 57-26 Sayılı Kurul Kararı



I - İdari para cezalarının verilişinde dikkate alınacak unsurları düzenleyen
Kanunun 16.maddesi hükmündeki tüm unsurlar gözetilmeksizin düşük oranlarda
ceza tespiti nedeniyle çoğunluk görüşüne karşıyım.

Karşı oy ilgili Kararının aşağıda sıralanan madde veya bentleri için müşterek
yazılmıştır.


1 ( b)
3 (b)
4 (b)

II- İlgili Kararın , 5.maddesindeki çoğunluk görüşüne;
1996 yılında alınan 200-201-202 sayılı Kararlar ve ''Standart Satış Şartnamesi''
adı altında kabul edilen anlaşma metni 4054 sayılı RKHK.daki Kanunun
4.maddesine amaç itibariyle aykırılık oluşturur. Öngörülen hususlara tüm
teşebbüslerce ve tümü itibariyle uyulup uyulmaması dikkate alınmaksızın, güdülen
amaç bakımından ihlalin bulunduğu kabul edilmelidir.
Alınan kararlar ve satış şartnamesinin kabulünün ''Teşebbüs Birliği Kararı'' veya
''Teşebbüslerarası Anlaşma'' olarak nitelendirilmeden, Rekabetin Korunması
Hakkındaki Kanuna aykırılık oluşmadığına karar verilmesi, açıkca 4.maddenin
lafzının ve amacının gözardı edilmesine yol açacağından;

III - İlgili Kararın 6. Maddesindeki çoğunluk görüşüne;
Toros Gübre, Bağfaş, Ege Gübre, Gübretaş, İğsaş ve Tugsaş'ın 15.10.1996
tarihinde yaptıkları anlaşmada yeterli delil bulunmaktadır. Herşeyden önce,
anlaşmada benimsenen hususların rekabeti bozma ve kısıtlama amacını
taşıdığına tereddüt yoktur.Amacın tek başına yeterli olması gerekir. Öte yandan,
anlaşmadaki bazı hususların uygulandığına dair yeterli tespit yapılmaması
anlaşmanın tüm hükümlerinin uygulanmadığına dair bir karine oluşturamaz.
Özellikle, adıgeçen gübre üreticilerinin FOT satış yapıp yapmadıkları konusunda,
soruşturma raporunda açıkca tesbitler bulunmaktadır. Dolayısıyla yeterli delil
bulunmadığı, amacın açık olduğu ve ihlal oluşturduğu gerekçesiyle,
Katılmıyorum.




Prof.Dr.Zühtü AYTAÇ
Kurul Üyesi
02-07/57-26
106

KARŞI OY AÇIKLAMASI



İlgili Karar: 08.02.2002 Tarih ve 02-07/57-26 sayılı karar

T.Ziraat Odaları Birliğinin başvurusu üzerine Gübre Üreticisi 6 teşebbüs ile
bunların oluşturduğu dernek aleyhine yapılan soruşturma sonucu verilen kararın,
katılmadığımız yönlerine ilişkin gerekçelerimiz aşağıda sunulmuştur.

1- Uyumlu eylem yoluyla belli belgeleri ve tedarik edilen miktarları
paylaşmak suretiyle yasayı ihlal ettikleri yolunda bir sonuca götürecek delillerin
yeterli olmadığı; bunun yanında davranışlarında haklı ekonomik ve rasyonel
gerekçelerin bulunduğu ortaya çıkmıştır.

Söz konusu ürün olan kimyevi gübrelerin, her fabrikada değişik türleri
üretilmektedir. Bunun yanında her bölge farklı nitelikteki ürünü kullanmaktadır.
Diğer bir deyişle, azotlu gübre kullanılacak bir bölgede, fosforlu veya potasyumlu
gübre kullanılamamaktadır. Benzer gübreleri üreten fabrikalar için de , ihalaye
çıkılan bölgelerin uzaklığı veya yakınlığı söz konusudur. Bu nedenle oluşan
fiyatların rasyonel gerekçelerinin varlığı anlaşılmaktadır.

Fiyatlardaki rasyonelliği gösteren diğer bir unsurda, gübre hammaddesinin
ithal edildiği gerçeğidir. Ayrıca, gübre açığı sebebiyle, tüketilen gübrenin yaklaşık
yarısı, ithal edilmektedir.Hammaddesinin ithal edildiği bir üründe, üretim
maliyetinin hissedilir biçimde farklı olmasını beklemek doğru değildir. Bu da
fiyatların yakınlığı veya eşitliği sonucunu doğurur.

Öteyandan, uyumlu eylem, karine teorisine dayanır. Başka bir ifade ile,
isbat külfeti karşı tarafa geçmiştir.Ancak, raporda uyumlu eylem sayılabilecek
uyumlu davranışların neler olduğunun gösterilmesi ve bununda rekabeti nasıl
bozduğunun isbatlanması gerekir. Buna karşı, ihlalde bulunduğu iddia edilen
tarafların, rasyonel gerekçelerle kendilerini savunmaları gerekmektedir. İncelenen
olayımızda ise, paralel davranışlar tam olarak belgelendirilememiş, bunun
rekabet ihlali yarattığı, isbat edilememiştir. Buna karşılık karşı tarafın ekonomik ve
rasyonel gerekçelerinin haklılığı ağır basmıştır.

Soruşturma kapsamındaki 6 üreticinin paylaştığı bir pazar, olayımızda söz
konusu değildir. Farklı ürünlerin ihalesine farklı üreticiler girmektedir.Eylemin
uyumlu olmadığını gösteren örnekler de az değildir. Örnek olarak, İzmir
bölgesinde her yıl başka bir teşebbüs ihaleyi kazanmıştır. Mersin pazarında, uzak
olmasına rağmen her yıl Bagfaş ihaleye girmiştir. Bunlar, coğrafi pazar
paylaşımın da olmadığını göstermeye yeter güçte delillerdir.

Bu nedenlerle, uyumlu eylem halinde belli bölgeleri ve miktarları paylaşmak
suretiyle 4.maddenin ihlal edildiği görüşüne katılmamaktayız.



02-07/57-26
107
2- Soruşturmaya taraf olanların 1998 yılında, rakip konumdaki ithalatçı
kuruluşların faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik anlaşma yaptıkları yolundaki
çoğunluk görüşü de, mevcut belgeler açısından doğru bir sonuç olarak
görünmemektedir.

Herşeyden önce, dayanılan belgeler tek yanlı olup, bir anlaşmanın delili
değildir. Aynı pazarda faaliyet gösteren ithalatçılar ile üreticilerin rakip olmaları ve
rekabet içinde bulunmaları da, doğal bir davranış biçimidir. Üreticilerin, mevzuat
değişiklikleri için ilgili resmi kurumlara başvurmaları, üretici haklarını
savunmalarının bir sonucudur. İthalat politikalarında milli yararların
savunulmasının, istihdam ve katma değer açısından yurt içi hasılanın artırılmasına
dönük talep ve politikaların ileri sürülmesinin , rekabet hukuku ile bir ilgisinin
olmaması gerekir.

Öteyandan, bu talep ve politikaların fiili sonuçlarının olup olmadığı da
irdelenmemiştir. Fiili sonuç doğurmayan talep ve düşüncelerin, rekabet ortamını
olumsuz etkilemedikçe, ihlal sayılması ve cezalandırılması mümkün değildir.

3- Kararda, uyumlu eylemin süresi içinde bildirilmemesi sebebiyle, taraflara
usul cezasına hükmedilmesi de doğru olmamıştır.

Herşeyden önce , Soruşturma Heyetinin bu konuda bir ceza talebi
yoktur. Ceza istenmediği için de, karşı taraftan bir savunma gelmemiştir.
Savunma hakkı verilmedikçe ceza verilemeyeceği, 44.maddenin son fıkrasının
emredici hükmüdür.

Öteyandan, “uyumlu eylemin” nasıl bildirilebileceği de, yasanın bütünlüğü
içinde, mümkün olmayan bir uygulamadır. Uyumlu eylem bir anlaşma olmadığı
için ve bir uygulamanın görünüşü olabileceğinden bu nitelendirme, (uyumlu eylem
olduğu) Kurul Kararı ile ortaya çıkmaktadır. Görüşümüze göre, 16.maddenin (c )
fıkrasında ve “cezalar” içinde yer alan, bildirilmediği halde ceza verileceğine
dair olan hüküm, bildirimin nasıl yapılacağı yasada düzenlenmedikçe, uygulama
alanı bulamayacaktır. Uyumlu eylemin nasıl ve ne zaman bildirileceğine dair de,
yasada herhangi bir hüküm yoktur.

Unutmamak gerekir ki, AB mevzuatı açısından bildirim, bizdeki gibi zorunlu
değil, ihtiyaridir. AB de bildirim, cezadan kurtulma nedenidir. Bizde, zorunlu
düzenleme yapılırken, hangi eylemlerin bildirilmesinin mümkün olamayacağı
düşünülmemiştir. Bu sonucun nedeni, yasamız yapılırken AB hukukunun kaynak
alınmasıdır.

4- Kararda öngörülen cezaların da, cezalandırmanın genel ilkelerine uygun
bulunmadığı görüşündeyiz.

Kararda üç ayrı gurupta ceza öngörülmüştür.





02-07/57-26
108
Birinci gurupta, 4054 sayılı yasanın 16/2 hükmü gereğince yıllık gayrisafi
geliri üzerinden ceza düzenlemeleri bulunmaktadır. Önce her eylem için ayrı ceza
öngörülmesini , yasaya aykırı bulmaktayız. Diğer bir deyişle, anlaşma için ayrı
ceza, uyumlu eylem için ayrı ceza, ithalatçıları pazara sokmama fiili için ayrı ceza
hükmedilmiştir. Oysa, bu fiillerin hepsi de, 4.maddenin ihlali olup, tek yasa
maddesinin ihlal edildiğini gösterir. 16.maddenin, ikinci fıkrası da açıkca “ ….4 ve
6.maddeler” in ihlalinden söz etmektedir. Bu nedenle, 4.maddenin ihlali söz
konusu olduğundan tek ceza verilmesi gereklidir. Maddenin birden fazla fiille ihlal
edilmesi halinde yapılacak iş, ayrı ayrı ceza vermek değil, dördüncü fıkraya göre
“zararın ağırlığı” gözönünde bulundurularak takdiri artırma hakkının
kullanılmasıdır. Bu cezalar verilirken de, teşebbüslerin 1999 yılı karlılık durumu
gözönüne alınmamıştır. İhlal dolayısıyla verilen zarar ile elde edilen kazanç
arasında bir denge kurulamadığı için, ceza miktarları dayanıksız kalmıştır.

İkinci gurup cezalar ise, süre içinde bildirmeme cezalarıdır. İhlal fiilleri sabit
olmadıkça, bildirmeme cezası verilmemelidir. Ayrıca bu ceza talebi , raporda yer
almalı ve savunma alınmalıdır. Bunlar yerine getirilmemiştir.

Üçüncü gurup cezalar, ikinci guruptaki cezalara bağlı ve onun sonucu olan,
yöneticilerin şahsına verilen cezalardır. Bu cezaların hukuki temelinin tartışmalı,
hatta dayanaksız olduğu gözönünde bulundurulursa, ceza kararının yerinde
olmadığı görülecektir.




Mustafa PARLAK Kubilay Atasayar
Kurul Üyesi Kurul Üyesi






















02-07/57-26
109

(Rekabet Kurulu’nun 08.02.2002 tarih ve 02-07/57-26 sayılı Kararı)


KARŞI OY GEREKÇESİ




Gübre Üreticileri Derneği, Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş., Bandırma
Gübre Fabrikaları A.Ş., Ege Gübre Sanayii A.Ş., Gübre Fabrikaları T.A.Ş.,İstanbul
Gübre Sanayii A.Ş. ve Türkiye Gübre Sanayii A.Ş.'nin 4054 sayılı Kanun'u ihlal
edip etmediklerinin tespitine dair açılan soruşturma sonrasında alınan nihai karar
ile ilgili olarak;

1- Kararın:
 1-a)maddesi ile; 1998, 1999, 2000 yıllarında 4054 sayılı Kanun'un 4'üncü
maddesine aykırı bulunan gübre satış fiyat tespit anlaşmalarına katıldıkları oy
birliği ile belirlenmesine rağmen; Toros Gübre, Bagfaş, Ege Gübre, Gübretaş,
İgsaş ve Tügsaş'ın katıldıkları anlaşma sayıları dikkate alınarak, 1-b)maddesi
gereğince,

 3-a)maddesi ile; Toros Gübre, Bagfaş, Ege Gübre, İgsaş ve Tügsaş'ın Tarım
Kredi Kooperatifleri Merkez Birliğinin 1999 sonbahar ihalesine uyumlu eylem
halinde girmemelerinin 4054 sayılı Kanun'un 4'üncü maddesini ihlal ettikleri oy
birliği ile belirlenmesine rağmen, 3-b) maddesi gereğince,

 4-a)maddesi ile Toros Gübre, Bagfaş, Ege Gübre, Gübretaş, İgsaş ve
Tügsaş'ın 1998 yılında rakip konumdaki ithalatçı kuruluşların faaliyetlerini
zorlaştırmaya yönelik olarak anlaşmak suretiyle 4054 sayılı Kanun'un 4'üncü
maddesini ihlal ettikleri oy çokluğu ile belirlenmiş olmasına rağmen 4-
b)maddesi gereğince,

Söz konusu teşebbüslere 4054 sayılı Kanun'un 16.maddesi'ne göre verilen
idari para cezalarının miktarının belirlenmesi sırasında; kusurun ağırlığı, ceza
uygulanan teşebbüslerin pazar içindeki güçleri ve muhtemel zararların boyutları
dikkate alınmadan bir yıl önceki gayri safi gelirlerine cezanın niteliğine uygun
olmayacak şekilde düşük oranlarda belirlenmiş olmasının ceza mantığı
bakımından yasanın yaptırım gücü ve caydırıcılığının göz önünde
bulundurulmadığını düşünmekteyim.

2- Gübre Üreticileri Derneği'nin 1996 yılındaki 200,201 ve 202 sayılı kararları
doğrultusunda, Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği ve toplu gübre alım
ihaleleri yapan diğer kuruluşlara teklif edilmek üzere hazırlanan "Standart Satış
Şartnamesi"nin anlaşma veya teşebbüs birliği kararı niteliğinde bir ihlal teşkil
etmediğine ilişkin görüşe katılmıyorum.

Standart Satış Şartnamesi'nde, aynı pazarda rakip olarak faaliyet gösteren
firmalar tarafından toplu ihalelerde uygulayacakları satış koşulları açık bir şekilde
belirlenmiş ve bu şartlar dışında teklif verilemeyeceği karara bağlanmıştır. Söz
02-07/57-26
110
konusu anlaşma ile, miktar opsiyonu, teklif opsiyonu, teslimat şartları, fiyat
teklifleri, vade, gecikme faizi, gecikme cezası gibi satış koşullarına ilişkin temel
hususlarda uygulanacak şartlar ayrıntılı olarak belirlenmiş, bu konularda gübre
üreticilerinin birlikte hareket etmeleri kararlaştırılmıştır. Keza, Soruşturma
Raporu'nda da yer verildiği üzere, gübre alım ihalelerinde rakip durumda olan
gübre üreticisi kuruluşların, ortak bir çalışma sonucunda hazırlayarak üzerinde
anlaştıkları, rekabetin kısıtlanmasına yönelik amaç ve etkilere sahip tek tip satış
koşullarını içeren bu anlaşma, 1992 yılında başlayan bir süreç içerisinde
günümüze kadar TTK ihalelerine yönelik olduğu gibi çeşitli şekillerde
uygulanmaya çalışılmıştır. Bu nedenlerle, Standart Satış Şartnamesi'nin bir
anlaşma veya teşebbüs birliği kararı niteliğinde 4054 sayılı Kanun'un 4'üncü
maddesini ihlal ettiği kabul edilmelidir.

3- Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, Gübretaş, İgsaş ve TÜGSAŞ'ın;
15.10.1996 tarihinde, Standart Satış Şartnamesi'nin kapsamının genişletilmesi
çerçevesinde yaptıkları anlaşmadaki; herhangi bir kuruluşun bayisine diğer bir
kuruluşun bayilik vermemesi, FOT satış yapılmaması, dağıtım pazarında bayileri
denetleyecek ortak bir izleme grubunun oluşturulması, bayilere hiçbir ad altında
prim, iskonto vs. verilmemesi gibi hususların uygulandığına dair yeterli delil
olmadığına ilişkin görüşe katılmıyorum:

15.10.1996 tarihinde, gübre üreticileri arasında yapılan toplantının öncelikli
amacının Standart Satış Şartnamesi'nin kapsamının genişletilmesi olmasının yanı
sıra, aynı toplantının, dağıtım pazarını kontrol etmek amacıyla ortak izleme
grubunun kurulması, dağıtıcı kuruluşlardan olan ithalatçı firmaların faaliyetlerinin
zorlaştırılması, liste fiyatlarına sadık kalma ve fiyat değişikliğinden birbirlerini
haberdar etmeleri konularını da kapsadığı görülmektedir. Her ne kadar, bazı
hükümlerin uygulanmasına yönelik yeterli tespit olmasa da, gübre üreticilerinin
benimsedikleri bu maddelerin amacının rekabeti bozma ve kısıtlama amacını
taşıdığı açıktır. Dolayısıyla Kanun'un ihlal edilmiş olmasını bir anlaşmanın
uygulanmış olmasına bağlayan çoğunluk görüşü, rekabeti kısıtlama amacı çok
açık olan söz konusu anlaşmanın ihlal olarak kabul edilmesini önleyici niteliktedir
ve 4054 sayılı Kanun'a ve gerekçesine de aykırıdır. Bu nedenle, söz konusu
maddeye ilişkin çoğunluk görüşüne katılmıyorum.



Rıfkı ÜNAL
Kurul Üyesi











02-07/57-26
111
Rekabet Kurulu'nun 8.2.2002 tarih ve 02-07/57-26 sayılı Kararına
KARŞI OY GEREKÇESİ


Rekabet Kurulu’nun Gübre Üreticileri Derneği, Toros Gübre ve Kimya
Endüstrisi A.Ş., Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş., Ege Gübre Sanayii A.Ş., Gübre
Fabrikaları T.A.Ş., İstanbul Gübre Sanayii A.Ş. ve Türkiye Gübre Sanayii A.Ş.
hakkında aldığı 8.2.2002 tarih ve 02-07/57-26 sayılı kararın sonuç bölümündeki 1-
b, 1-c, 1-d, 2-c, 2-d, 3-b, 4-b ve 7'nci maddelerine aşağıdaki gerekçelerle
katılmıyorum.

1. Kararın 1-b maddesinde, 1998, 1999 ve 2000 yıllarında 4054 sayılı
Kanun’un 4'üncü maddesine aykırılık teşkil eden fiyat tespiti anlaşmalarına
katıldıkları anlaşılan Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, GÜBRETAŞ, İGSAŞ
ve TÜGSAŞ’a, katıldıkları anlaşma sayıları dikkate alınarak, 4054 sayılı
Kanun’un 16'ncı maddesinin 2'nci fıkrası uyarınca, 1999 yılı net satışlarının en
fazla % 1’i oranında ceza verilmiştir. Oysa, 4054 sayılı Kanun’un 16'ncı
maddesinin 4'üncü fıkrası, Rekabet Kurulu’na şirket net satışlarının % 10’una
kadar ceza verme yetkisi vermiştir. Kurul, bu yetkiyi kullanırken kastın varlığını,
kusurun ağırlığını dikkate almak durumundadır. Gübre üreticisi şirketlerin
yaptığı tespit edilen fiyat belirleme anlaşmalarının, en ağır rekabet ihlallerinden
biri olması ve yıllar boyunca sürmüş bulunması nedeniyle cezanın daha yüksek
olması gerektiğini düşünüyorum.

2. Kararın 1-c maddesinde, katıldıkları fiyat tespit anlaşmalarının süresi
içinde bildirilmemesinden dolayı Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre,
GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’a 4054 sayılı Kanun’un 16'ncı maddesi 1'inci
fıkrasının (c) bendi uyarınca, 1-d maddesinde ise katıldıkları fiyat tespiti
anlaşmalarını süresi içinde Kurumumuza bildirmeyen teşebbüslerin yönetim
organlarında görev alan kişilere (5 Mayıs 1998 tarihinde yönetim kurullarında
görev alanlara) de aynı Kanun'un 16.Maddesinin 3. fıkrası uyarınca ceza
verilmiştir. Oysa, 1998, 1999 ve 2000 yıllarında, 7 farklı içerikte fiyat tespit
anlaşması yapıldığı bilindiğine ve değişik tarihlerde farklı içeriklerde yapılan her
fiyat tespit anlaşmasının Kurumumuza bildirilme yükümlülüğü eşit derecede
olduğuna göre, söz konusu anlaşmaların her biri için ayrı bildirmeme cezası ve
dolayısıyla her anlaşmanın yapıldığı dönemdeki yönetim kurulu üyelerine ayrı
ayrı ceza verilmesi gerektiğini düşünüyorum. (4054 sayılı Kanun'un getirdiği
yasakların bilinci içinde olup yine de suç teşkil ettiğini bildikleri bir fiyat tespiti,
pazar paylaşılması vb. amaçlı anlaşma yapanların bunları bildirmekle yükümlü
sayılmalarının anlamsızlığına ilişkin görüşlerim saklıdır).

3. Kararın 2-c maddesinde, toplu gübre alım ihalelerinde uyumlu eylem
halinde bölge ve miktar paylaşımlarını süresi içinde bildirmedikleri gerekçesiyle
4054 sayılı Kanun’un 16'ncı maddesi 1'inci fıkrasının (c) bendi uyarınca , Toros
Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’a; 2-d
maddesinde ise, Kanun'un söz konusu eylemlerini süresi içinde bildirmeyen
teşebbüslerin yönetim organlarında görev alan kişilere de para cezası
uygulanmasını öngören 16'ncı maddesinin 3'üncü fıkrasına dayanılarak, Toros
Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ'ın yönetim
kurullarında görev alanlara ceza verilmiştir. Oysa söz konusu teşebbüsler,
02-07/57-26
112
1998, 1999 ve 2000 yıllarına ait Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği ve
Türkiye Şeker Fabrikaları’nın gübre alım ihaleleri öncesinde miktar ve bölge
paylaşımı yapmışlardır. Dolayısıyla birden fazla "uyumlu eylem" (gerçekte
anlaşma) gerçekleştiğinden, Kurumumuza bildirilmeyen her uyumlu eylem
nedeniyle söz konusu teşebbüslere ve bu dönemlerdeki yönetim kurulu
üyelerine ayrı ayrı ceza verilmesi gerektiğini düşünüyorum.

4. Kararın 3-b maddesinde, Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği’nin
1999 Sonbahar İhalesi'ne uyumlu eylem halinde girmemek suretiyle 4054 sayılı
Kanun’un 4'üncü maddesini ihlal ettiğine hükmolunan Toros Gübre, BAGFAŞ,
Ege Gübre, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’a, 4054 sayılı Kanun’un 16'ncı maddesinin
2'nci fıkrası uyarınca ve 1999 yılı net satışlarının binde ikisi oranında ceza
verilmiştir. Kanun’un 16'ncı maddesinin 4'üncü fıkrası, Rekabet Kurulu’na
teşebbüslerin net satışlarının % 10’una kadar ceza verme yetkisi vermiştir. Bu
bakımdan, söz konusu ihlal için verilecek cezanın belirlenmesinde kastın
varlığının ve kusurun ağırlığının dikkate alınması, dolayısıyla ceza oranının
daha yüksek olması gerektiğini düşünüyorum.

5. Kararın 4-b maddesinde 1998 yılında, rakip konumundaki ithalatçı
kuruluşların faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik olarak anlaşmak suretiyle 4054
sayılı Kanun’un 4'üncü maddesini ihlal eden Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege
Gübre, GÜBRETAŞ, İGSAŞ ve TÜGSAŞ’a, Kanun’un 16'ncı maddesinin 2'nci
fıkrası uyarınca, 1999 yılı net satışlarının binde beşi oranında ceza verilmiştir.
Faaliyetleri zorlaştırılan ithalatçı kuruluşlar, ithalat yoluyla pazarda yarışmanın
gerçekleşmesini sağlayan başlıca kuruluşlar olarak gübre üreticilerinin rakibi
konumundadırlar. 4054 sayılı Kanun’un 16'ncı maddesinin 4'üncü fıkrası,
Rekabet Kurulu’na teşebbüslerin net satışlarının % 10’una kadar ceza verme
yetkisi vermiştir. Bu yetkiyi kullanırken Kurul, kastın varlığını, kusurun ağırlığını
dikkate almak durumundadır. Kusurun ağırlığı dikkate alındığında, rakiplerin
faaliyetlerinin zorlaştırılması eylemine verilen ceza oranının daha yüksek
olması gerektiğini düşünüyorum.

6. Kararın 7’nci maddesinde; Toros Gübre, BAGFAŞ ve Ege Gübre’nin
birlikte hareket ederek gübre satışlarını 28.2.2000 tarihinde yayımlanan
Kararname’ye karşı tepki olarak durdurduklarını açıklamalarının ve bu tarihten
sonra satışlarını durdurmaları yolunda bayilerine talimat vermelerinin amacı
bakımından rekabeti engellemeye yönelik olmadığı ve sonuçları bakımından
da bu yönde bir etki doğurmadığı değerlendirilerek bir ihlalin oluşmadığı
sonucuna varılmıştır. Oysa Kararname'ye tepki amacıyla yapılmış görünse de
gübre üreticilerinin ortaklaşa karar alarak satışları durdurmaları, bayilerine de
satışlarını durdurmaları konusunda talimat vermeleri, arzın kısılması
niteliğindedir. Pazarda kendiliğinden oluşması gereken arz miktarının, üreticiler
tarafından ortaklaşa hareket ederek kısılmasının, 4054 sayılı Kanun’un 4'üncü
maddesi kapsamında bir rekabet ihlali olduğunu düşünüyorum.

Yukarıda açıklamaya çalıştığım nedenlerle, başlıkta anılan Rekabet
Kurulu kararına katılma olanağı bulamadım.

Murat Gencer
Kurul Üyesi
02-07/57-26
113
KARŞI OY GEREKÇESİ



Kararın 4-a maddesinde; gübre üreticisi teşebbüslerin, 1998 yılında, rakip
konumundaki ithalatçı kuruluşların faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik olarak
anlaşmak suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesini ihlal ettiklerine karar
verilmiştir. Ancak, bu sonuca varılırken dayanılmış olan ve Gübre Üreticileri
Derneği’nin 2.9.1998 tarihli toplantısına ait gündemi gösterir yazının arka
sayfasına el yazısı ile yazılmış notların bulunduğu İGSAŞ’da bulunan belgedeki
yazıların teşebbüsler arası bir anlaşmayı ispatlamaya yeterli bir delil olduğu
sözlenemez. Diğer yandan teşebbüslerin ithalat mevzuatının değiştirilmesi
yönündeki siyasi baskı olarak adlandırılan davranışları ve ayrıca İGSAŞ’ın bir
ithalatçı firmayı kara listeye almış olması, hakkında soruşturma yapılan
teşebbüslerin, ithalatçı firmalara karşı aralarında rekabet ihlali denilebilecek bir
anlaşma yaptıklarını kanıtlamaya yeterli değildir.
Belirtilen nedenlerle, ithalatçı kuruluşların faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik
bir anlaşma bulunmadığı düşüncesiyle Rekabet Kurulu’nun 8.2.2002 tarih ve 02-
07/57-26 sayılı kararının sonuç bölümünün 4-a maddesinde çoğunluk görüşüne
katılmıyoruz.





Tamer MÜFTÜOĞLU R. Müfit SONBAY
Kurul Başkanı Kurul Üyesi























02-07/57-26
114

(Rekabet Kurulu’nun 08.02.2002 tarih ve 02-07/57-26 sayılı Kararına)

KARŞI OY GEREKÇESİ

1- Kurul Kararının 2-a maddesinde; Toros Gübre, Bagfaş, Ege Gübre,
İgsaş, Tügsaş ve Gübretaş’ın, T.Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği (TKK) ile
Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.’nin gerçekleştirdiği toplu gübre alım ihalelerinde
uyumlu eylem halinde belli bölgeleri ve dolayısiyle bu bölgelerde tedarik edilen
miktarları paylaşmak suretiyle 4054 sayılı Kanun’un 4.maddesini ihlal ettiklerine
karar verilmiştir.
Karara gerekçe olarak, soruşturma tarafı teşebbüslerin
- TKK ve Şeker Fabrikaları’nın gübre alım ihalelerinden önce
koordinasyon içinde olmaları,
- Miktar paylaşımına ve ihalelere katılmamaya yönelik işbirliği ve ortak
irade içinde olmaları,
- İhalelerde, sürekli olarak kendi fabrika ya da yakın bölgelerinde ihale
kazanmaları ve bu durumun nakliye avantajı ile açıklanamayacağı,
- Nakliye avantajına rağmen kendi fabrika bölgelerinde yüksek
fiyatlardan ihale kazanmaları
gerekçe gösterilmiştir.
Bu hususlardaki düşüncelerimiz aşağıda açıklanmıştır :
a- Gübre üreticilerinin Gübre Üreticileri Derneği’nde yaptıkları
toplantılarda bu karar ile ihlal sayılan (örneğin fiyat anlaşması gibi) veya ihlal
sayılmayan (örneğin TKK İhale Şartnamesinin bazı maddelerinin değiştirilmesine
ilişkin yapılacak önerileri belirlemek gibi) görüşmeler yapıldığı bilinmektedir.
Ancak, bu toplantılarda ihalede bölgeleri paylaşmaya ilişkin bir görüşme yapıldığı
tespit edilememiştir.
Y… K…’ın defter notları arasında bulunan belgede Gübretaş Genel
Müdürü’nün “TKK’ya verilen son yılların firmaların fiili pazar payları” na ilişkin
notların bir delil olarak kabulü mümkün görülmemektedir. Gübretaş, TKK’ya ait
(bağlı) bir kuruluştur. TKK, Gübretaş’tan ihalesiz de gübre alabilir. TKK ve
Gübretaş aynı ekonomik birlik içinde olduklarından,rekabet koordinasyonunda da
bulunabilirler. Bu bakımdan Gübretaş’ın eylemleri ihlal oluşturmayacağı gibi
Gübretaş’ın, TKK aleyhine diğer üreticilerle işbirliğine girmesi de düşünülemez.
b- Gübre üreticilerinin bazı ihalelere katılmamaları, bu kararda ayrı bir
eylem olarak değerlendirilerek rekabet ihlali sayılmıştır. İhalelere girilmemesi
ihalelerde miktar ve bölge paylaşımına gerekçe teşkil etmemektedir.
c- Üreticilerin taşıma maliyetini üstlenmesi ve taşıma maliyetlerinin
kimyasal gübre satış fiyatları içinde önemli yer tutması nedeniyle her fabrikanın
kendisine yakın yerlerdeki ihaleyi kazanması mümkündür. Bu bağlamda
teşebbüslerin rakiplerinin ulaşmakta güçlük çekeceği yerler için yüksek, diğer
yerler için rekabetçi fiyat vermeleri doğaldır. Aksi ekonomik analizler ile ortaya
konulabildiği takdirde, yani, bir üreticinin fabrika mahalline ilişkin ihalede verdiği
fiyatın, diğer üreticinin gübre ve taşıma maliyetlerine makul kar ilavesinin de
02-07/57-26
115
üstünde olması ve diğer üreticinin bu bölge için uygun fiyat vermemesinin makul
bir nedeninin olmaması (ürettiği mahdut ürünü en karlı bölgede satma isteği gibi)
halinde, bu durum miktar ve bölge paylaşımı için delil olabilecekken, tespitler
ekonomik analizlere dayanmamaktadır.
Sonuç olarak, ihalelerde uyumlu eylemle miktar ve bölge paylaşımında
bulunulduğuna dair yeterli delil olmadığı kanaatindeyiz.
2- Bu kanaatimize rağmen, çoğunluğun eylemi ihlal olarak değerlendirmesi
sonucu cezanın asgari düzeyde olması gerektiğini düşündüğümüzden %1
oranındaki ceza takdirine ilişkin kararın 2-b bölümündeki çoğunluk görüşüne de
katılamamaktayız.




Nejdet KARACEHENNEM R. Müfit SONBAY
Kurul Üyesi Kurul Üyesi







Full & Egal Universal Law Academy