1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2002-1-104 (Devralma)
Karar Sayısı : 02-62/773-315
Karar Tarihi : 11.10.2002
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Dr. Kemal EROL, Nejdet KARACEHENNEM, A.Ersan GÖKMEN,
R.Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER,
Mustafa PARLAK, Prof.Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL
B- RAPORTÖRLER: Nazlı AKSOY, Mert KARAMUSTAFAOĞLU
C- BİLDİRİMDE BULUNAN: - BP Turkey Refining Limited
Temsilcisi: Av.Seçil ABALI
Güllü Sok. No:1 3.Levent - İstanbul
- Mobil Refining Company Inc.
Temsilcisi: Av.Ece GÜRSOY, Av.Tolga İŞMEN
- Mobil Petroleum Company Inc.
Temsilcisi: Av.Ece GÜRSOY, Av.Tolga İŞMEN
- ExxonMobil Oil Corporation
Temsilcisi: Av.Ece GÜRSOY, Av.Tolga İŞMEN
Büyükdere Cad. Maya Akar Center B Blok No:100
K:17 Esentepe - İstanbul
D- TARAFLAR: - BP Turkey Refining Limited
Breakspear Park, Breakspear Way, Hemel Hempstead,
Hertfordshire, HP24UL İNGİLTERE
- Mobil Refining Company Inc.
3225 Gallows Road Fairfax, VA 22037 ABD
- Mobil Petroleum Company Inc.
5959 Las Colinas Blvd. Irving Texas 75039 ABD
- ExxonMobil Oil Corporation
5959 Las Colinas Blvd. Irving Texas 75039 ABD
E- DOSYA KONUSU: Mobil Grubu'nda yer alan Mobil Refining Company Inc.,
Mobil Petroleum Company Inc. ve ExxonMobil Oil Corporation'ın ATAŞ Mersin
Rafinerisi'nde sahip oldukları tüm malvarlığı, hak ve menfaatlerin BP Turkey
Refining Limited tarafından devralınmasına izin verilmesi talebi.
F- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 20.9.2002 tarih ve 4131 sayı ile giren
bildirim üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 7. maddesi ile
1997/1 sayılı Rekabet Kurulu'ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar
Hakkında Tebliğ'in ilgili hükümleri uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen
7.10.2002 tarih ve 2002-1-104/Öİ-02-NA sayılı Devralma Ön İnceleme Raporu,
2 REKABET KURUMU
7.10.2002 tarih, REK.0.05.00.00/125 sayılı Başkanlık Önergesi ile 02-62 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
G-RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; Mobil Refining Company Inc.,
ExxonMobil Oil Corporation ve Mobil Petroleum Company Inc.'nin ATAŞ Mersin
Rafinerisi'ndeki malvarlığı ve haklarının BP Turkey Refining Limited tarafından
devralınmasının 4054 sayılı Kanun'un 7. maddesi ve 1997/1 sayılı Tebliğ'in 4.
maddesi kapsamında bir devralma işlemi olduğu, fakat söz konusu devralma işlemi
sonucunda aynı Kanun’un 7. maddesinde belirtilen, bir hakim durumun yaratılması
veya mevcut hakim durumun güçlendirilmesi ve böylece rekabetin olumsuz yönde
etkilenmesinin söz konusu olmadığı, dolayısıyla başvuru konusu devralma işlemine
izin verilmesinde herhangi bir sakıncanın bulunmadığı ifade edilmektedir.
H- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. Taraflar
H.1.1. BP Turkey Refining Limited (BP Refining)
Ham akaryakıtın arıtılması alanında faaliyette bulunan BP Refining, halka açık
olan The British Petroleum Company p.l.c. (BP)’nin sahip olduğu bir şirkettir. BP ise
çok uluslu bir petrol ve petrokimya grubunun holding şirketidir. Bu grup üç temel
alanda faaliyette bulunmaktadır: BP Arama (petrol ve gaz arama ve üretimi), BP
Petrol (rafineri, pazarlama, satış ve nakliye) ve BP Kimyasallar (petrokimya ürünleri
ve ilgili ürünlerin imalat ve pazarlanması). BP Refining’in cirosu Türkiye’de bulunan
şubesi aracılığı ile elde edilmekte olup, Türkiye dışında herhangi bir satışı
bulunmamaktadır.
H.2.2. MOBİL Grubu
Devralma işleminin hukuki dayanağını teşkil eden alım satım anlaşmasının
diğer tarafı Mobil Grubu'na ait üç şirkettir.
H.2.2.1. MOBİL Refining Company Inc. (MOREF)
MOREF'in, hisselerinin %99,9’una doğrudan ExxonMobil Oil Corporation
sahip olup, Türkiye’de rafinaj sektöründe faaliyet gösteren bir şubesi bulunmaktadır.
H.2.2.2. ExxonMobil Oil Corporation (EMOC)
EMOC, hisselerinin tamamına dolaylı olarak Exxon Mobil Corporation’ın sahip
olduğu, rafinaj ve ham petrol ikmali konularında faaliyet gösteren bir şirkettir.
EMOC’un Türkiye’de herhangi bir faaliyeti olmamakla birlikte ATAŞ'da hissesi
bulunmaktadır.
H.2.2.3. MOBİL Petroleum Company Inc. (MOPET)
MOPET, hisselerinin tamamına dolaylı olarak Exxon Mobil Corporation’ın
(EMC) sahip olduğu bir holding şirketidir. MOPET’in Türkiye'de başka bir faaliyeti
bulunmamakla birlikte ATAŞ'da hissesi bulunmaktadır.
3 REKABET KURUMU
H.2. İlgili Pazar
H.2.1. Ürün Pazarı
Rafinaj işlemi, ham petrolün işlenerek benzin, motorin, fuel oil gibi nihai petrol
ürünlerine çevrilmesine yöneliktir. Ham petrolün damıtılmasıyla elde edilen ara
mamullerin dağılımı daha çok girdi olarak alınan ham petrolün çeşidine ve kalitesine
göre belirlenir. Daha sonra bu ara mamuller, nihai ürün haline dönüştürülecekleri
dönüşüm ("cracking") ünitelerine gönderilirler. Rafineriden çıkacak olan nihai
ürünlerin miktarları ve çeşitleri, rafinerinin sahip olduğu ünitelere ve teknolojik
özelliklerine bağlıdır.
Rafinerinin mevcut teknolojik yapısında yenilik yapmanın hem yüksek bir
maliyet oluşturması, hem de uzun bir zaman alması sebebiyle, rafinaj işlemine girdi
olarak kullanılan ham petrolden çıkacak hangi çeşit petrol ürününün ne miktarda
üretileceği önceden belli ve sabittir. Bir petrol ürününden daha fazla üretebilmek için
daha fazla ham petrolü girdi olarak kullanmak, dolayısıyla diğer petrol ürünlerinden
de daha fazla üretmek gerekir. Başka bir deyişle, rafineride üretilen petrol ürünleri,
üretim miktarları birbirine bağlı olan "bağlı ürünler (joint product)" dir. Bu çerçevede,
ilgili ürün pazarı rafinaj pazarı olarak belirlenmiştir.
H.2.2. Coğrafi Pazar
Petrol ürünlerinin dağıtımı incelendiğinde, rafinerilere yakın olan bölgelerde,
akaryakıt istasyonlarının doğrudan rafineriden ürün temin edebildiği, diğer bölgelere
yapılacak olan dağıtım için akaryakıt depo ve terminallerinin kullanıldığı
görülmektedir. Bu terminaller özellikle, akaryakıt talebinin yüksek olduğu sanayi
bölgelerinde ve nüfusun yoğun olduğu yerleşim alanlarına yakın yerlerde
bulunmaktadırlar. Terminallerde depolanan yakıt, yeniden satış yapan akaryakıt
istasyonlarına ve toptan alış yapan müşterilere nakledilmektedir. Petrol ürünlerinin
rafineriden alınıp terminallere ve terminallerden de nihai satış noktalarına taşınması
genellikle tankerler vasıtasıyla yapılmaktadır. Türkiye'de, akaryakıtın istasyonlara
taşınma işlemi genellikle bayinin kendi araçlarıyla gerçekleştiriliyor olmakla birlikte,
son zamanlarda bazı dağıtım firmalarının bu taşıma faaliyetini üstlendikleri
görülmektedir. Ayrıca, akaryakıtın depolandığı terminallere farklı rafinerilerden ürün
getirmek de mümkündür. Türkiye çapında beş ana rafineriden (TÜPRAŞ-İzmit,
Aliağa, Kırıkkale, Batman ve ATAŞ-Mersin) ya üretim yoluyla ya da ithal yoluyla
elde edilen ürünün yurdun çeşitli yerlerindeki depolarda saklandıktan sonra bayilere
taşınabiliyor olması ve devlet tarafından belirlenen dağıtım firmaları/bayi kar
marjlarının Türkiye’deki herhangi bir rafineriden bir bayinin ürün alamaması
durumunda en az ikinci bir rafineriden ikmal yapabilmesine olanak sağlayacak
şekilde taşıma maliyetlerinin (navlunların) üstünde olması nedeniyle ilgili coğrafi
pazar, Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak belirlenmiştir.
H.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
4.7.1996 tarihinde BP ve Mobil Corporation (Mobil), akaryakıt ve madeni
yağların arıtma ve pazarlanması konusundaki Avrupa işletmelerini, her ülkede ayrı
ortaklıklar kurmak suretiyle birleştirmeye karar vermiş ve BP/Mobil Corporation ortak
girişimini kurmuşlardır. Bu ortak girişim işlemi çerçevesinde Türkiye'de, BP Petrolleri
A.Ş. (BPAŞ) ve Mobil Oil Türk A.Ş. (MOTAŞ), 1.12.1996 tarihinde Akaryakıt Ortaklığı
4 REKABET KURUMU
Sözleşmesi'ni ve Madeni Yağ Ortaklığı Sözleşmesi'ni imzalamış ve her iki
sözleşmeye uygun olarak BPAŞ’ın %70, MOTAŞ’ın ise %30 pay sahibi olduğu ve
BPAŞ’ın yönetici ortak olduğu “Akaryakıt Ortaklığı” ve BPAŞ’ın %49, MOTAŞ’ın %51
pay sahibi olduğu ve MOTAŞ’ın yönetici ortak olduğu “Madeni Yağlar Ortaklığı”
adıyla iki ayrı âdi ortaklık kurmuşlardır. MOREF’in ATAŞ Mersin Rafinerisi'nde sahip
olduğu malvarlığı, hak ve menfaatler, Akaryakıt Ortaklığı ve Madeni Yağlar Ortaklığı
kapsamının haricinde bırakılmıştır.
Exxon Corporation (Exxon) ve Mobil Corporation, 1.12.1998 tarihinde, faaliyet
ve işletmelerini dünya çapında birleştirmeye karar vermişler ve 30.11.1999 tarihinde
işlemi gerçekleştirmişlerdir. Birleşmeden sonra, Exxon/ Mobil ve BP, Türkiye'deki
akaryakıt ortaklığının tasfiyesini hedeflemişler ve bu kapsamda Mobil'in akaryakıt
ortaklığındaki payının BP'ye devredilmesini, madeni yağ ortaklığının ise BP ile Mobil
arasında paylaştırılmasını kararlaştırmışlardır.
BP/Mobil ortak girişiminin tasfiyesi sürecinde Mobil, akaryakıt ortaklığındaki
payını BP'ye devretmeyi ve Türkiye'deki faaliyetlerini uçak yakıtı, deniz yakıtı ve
madeni yağ işleri ile sınırlamayı kararlaştırmıştır. Mobil, akaryakıt ortaklığının
kapsamı dışında bırakılmış olan ATAŞ Mersin Rafinerisi'ndeki tüm malvarlığı, hak ve
menfaatlerini BP Refining'e devretmeye karar vermiştir.
Alım-satım anlaşmasında Mobil'in
ATAŞ'daki %51'lik hissesini,
- Rafineri belgesinde sahip olduğu %51'lik payını,
- ATAŞ Mersin Rafinerisi'nde bulunan envanterler, teçhizat ve makinenin
%51'lik kısmını,
- ATAŞ Mersin Rafinerisi'ne ilişkin olarak akdetmiş olduğu anlaşmaları,
- ATAŞ Mersin Rafinerisi'nde sahip olduğu üst haklarını,
- ATAŞ Mersin Rafinerisi'nde sahip olduğu taşınır ve taşınmaz mallar ve fikri
mülkiyet haklarını
BP Refining'e devretmesi öngörülmektedir.
Devralma işleminin konusu olan ATAŞ'ın, gerek ham petrolün alınması,
gerekse işlenmiş petrol ürünlerinin pazarlanması aşamasında bağımsız bir teşebbüs
gibi hareket etmediği, sadece hissedarları tarafından getirilen ham petrolün işlenerek
nihai ürün haline dönüştürülmesi konusunda kurucularına hizmet veren bir şirket
olarak işlev gördüğü bilinmektedir. Dolayısıyla devralma işlemi açısından
bakıldığında ATAŞ hisselerinin devri, esas itibarıyla, bir malvarlığının devrini ifade
etmektedir. Bu sebeple, devralma işleminin konusu esasen Mobil'in Türkiye'deki
rafinaj faaliyetlerinin BP Refining'e devrinden ibarettir.
Mobil'in rafinaj faaliyetlerinin devri, ATAŞ Mersin Rafinerisi'nde pay sahibi
olan Mobil Grubu şirketlerinin hukuken devri şeklinde değil, fakat bu teşebbüslerin
sahip olduğu malvarlığı, hak ve borçların devredilmesi suretiyle gerçekleştirildiği
anlaşılmaktadır. Bu çerçevede anılan işlem, 4054 sayılı Kanun ve 1997/1 sayılı
Tebliğ'in 2. maddesinin (b) bendi kapsamında bir devralmadır.
Mobil ve BP Refining'in 2001 yılına ilişkin ilgili ürün pazarındaki paylarının
toplamı % …, ciroları Mobil'in …………………….. TL., BP Refining Türkiye'nin ise
5 REKABET KURUMU
………………………… TL.'dir. Bu çerçevede, 1997/1 sayılı Tebliğ'in 1998/2 sayılı
Tebliğ ile değişik 4. maddesinde yer alan 25 trilyon TL.'lik ciro eşiğinin aşılması
nedeniyle söz konusu devralma izne tabi bir işlemdir.
Türkiye rafinaj pazarındaki üretim miktarları dikkate alındığında, TÜPRAŞ'ın
%…. oranında pazar payına sahip olduğu görülmektedir. Devralma işleminin tarafları
olan Mobil ve BP'nin ilgili pazardaki paylarının toplamı ise ancak %…. oranındadır.
Pazarda en büyük paya sahip olan TÜPRAŞ'ın yer aldığı rafinaj pazarında
gerçekleşecek olan devralma işleminin sonucunda hakim durum yaratılması veya
mevcut hakim durumun güçlendirilmesi suretiyle rekabetin azaltılmasının söz konusu
olmadığı kanaatine varılmıştır. Ayrıca, ortak girişim süresince iki firmanın ATAŞ
Mersin Rafinerisi'ndeki faaliyetlerinin, akaryakıt ortaklığını idare yetkisine sahip olan
BP tarafından yürütülmesi nedeniyle devralma işleminin gerçekleşmesinden sonra,
rafinaj pazarında herhangi bir değişiklik olmayacağı sadece fiili durumun hukuken de
geçerlilik kazanacağı görülmektedir.
Söz konusu devralma işleminden dikey olarak etkilenebilecek pazar ise, alt
pazar niteliğinde olan akaryakıt dağıtım sektörüdür. Halihazırda ATAŞ Mersin
Rafinerisi'nde işlenen ve Mobil'in payına düşen petrolün, BP tarafından idare
edilmekte olan akaryakıt ortaklığına veya BP grubu şirketlerine satılmakta olduğu
bilinmektedir. Dolayısıyla, devralma işleminden sonra da ATAŞ Mersin Rafinerisi'nde
işlenen petrolün dağıtımında rekabetin kısıtlanması yönünde bir değişikliğin
olmayacağı kanaatine varılmıştır.
I- SONUÇ
Mobil Refining Company Inc., ExxonMobil Oil Corporation ve Mobil Petroleum
Company Inc.'nin ATAŞ Mersin Rafinerisi'ndeki malvarlığı, menfaat ve haklarının BP
Turkey Refining Limited tarafından devralınmasının 1997/1 sayılı Tebliğ'in 4.
maddesi kapsamında izne tabi bir devralma işlemi olduğuna; söz konusu devralma
işlemi sonucunda hakim durum yaratılmasının veya mevcut hakim durumun
güçlendirilmesinin ve böylece rekabetin önemli ölçüde azaltılmasının söz konusu
olmadığına, dolayısıyla başvuru konusu devralma işlemine izin verilmesine OY
BİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy