Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2002-2-44 (Devralma)
Karar Sayısı : 02-62/774-316
Karar Tarihi : 11.10.2002
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler : Dr. Kemal EROL, Nejdet KARACEHENNEM,
A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY,
Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER,
Mustafa PARLAK, Prof.Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL
B- RAPORTÖRLER: Ali Demiröz, Adnan AKGÜN
C- BİLDİRİMDE
BULUNAN : Aselsan Elektronik Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Mehmet Akif Ersoy Mah. 16. Cad. No: 16
P.K. 06370 Yenimahalle/Ankara
D- TARAFLAR :
- Aselsan Elektronik Sanayi ve Ticaret A.Ş.
- Mikes Mikrodalga Elektronik Sistemler
Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Çankırı Yolu 5. Km. P.K. 06750 Akyurt/Ankara
- T.C. Savunma Sanayii Müsteşarlığı
Kirazlıdere Mevkii P.K. 06100 Bahçelievler/Ankara
- BAE Systems Overseas Inc.
95 Canal Street, Nashua, New Hampsahire 03064 ABD
- Destek Elektronik Sistemler ve Teknoloji A.Ş.
Volkan Apt. No: 1/6 Gaziosmanpaşa/Ankara
- Zafer ŞAHİN
Volkan Apt. No: 1/6 Gaziosmanpaşa/Ankara
E- DOSYA KONUSU: Mikes Mikrodalga Sanayi ve Ticaret A.Ş hisselerinin
%72'sinin Aselsan Elektronik Sanayi ve Ticaret A.Ş., %3'ünün T.C. Milli
Savunma Bakanlığı Savunma Sanayii Müsteşarlığı tarafından
devralınması işlemine izin verilmesi talebi.
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 3.6.2002 tarih, 2490 sayı ve
14.8.2002 tarih ve 362 sayı ile giren bildirim üzerine, 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun'un 7. maddesi ile 1997/1 sayılı Rekabet
Kurulu'ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında
Tebliğ'in ilgili hükümleri uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen
29.8.2002 tarih, 2002-2-44/Öİ-02-AD sayılı Devralma Ön İnceleme Raporu,
REK.0.06.00.00/72 sayılı Başkanlık önergesi ile 5.9.2002 tarih, 02-52 sayılı
toplantısında görüşülmüş ve T.C. Milli Savunma Bakanlığı Savunma Sanayii
02-62/774-316
2
Müsteşarlığı'nın hukuki statüsüne ilişkin olarak, ilgili daire ve Hukuk
Müşavirliğince ek çalışma yapılmasına karar verilmiştir.
İşleme ilişkin Bilgi Notu ile söz konusu çalışmalar; 7.10.2002 tarih,
REK.0.06.00.00/88 ve REK.0.06.00.00/7466 sayılı Başkanlık önergeleri ile
11.10.2002 tarih 02-62 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.
G- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: Dosya konusu işlemle ilgili olarak,
- Mikes Mikrodalga Sanayi ve Ticaret A.Ş hisselerinin %75'inin BAE
Systems Overseas Inc., Destek Elektronik Sistemler ve Teknoloji A.Ş. ve
Zafer Şahin tarafından Aselsan Elektronik Sanayi ve Ticaret A.Ş. ve T.C.
Milli Savunma Bakanlığı Savunma Sanayii Müsteşarlığı'na devri işlemine,
ilgili ürün pazarının özellikleri, Milli Savunma Bakanlığı'nın pazardaki tek
alıcı konumu ve yönlendirici işlevi nedeniyle faaliyette bulunan
teşebbüslerin hakim duruma gelmelerinin zorluğu, hisseleri devredilen
Mikes Mikrodalga Sanayi ve Ticaret A.Ş'nin mali durumunun kötüleşmesi
nedeniyle sahip olduğu know-how ve lisanslar ile buralara yapılan
yatırımın ekonomiye kazandırılma ihtiyacı ve savunma sanayini
yönlendiren kurumların öncülüğünde milli güvenlikle ilgili hassas bir
pazarda gerçekleşen bir işlem olması nedeniyle izin verilmesi,
- devralma işlemine ilişkin bildirimin, 1997/6 sayılı Rekabet Kurumu
Teşkilatının Oluşturulmasından Sonra Teşebbüslerin ve Teşebbüs
Birliklerinin 4054 Sayılı Kanun’dan Doğan Hak ve Yükümlülüklerine İlişkin
Tebliğ uyarınca süresi içerisinde yapılmamasından dolayı 4054 sayılı
Kanun'un 16. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi gereğince idari para
cezası verilmesi gerektiği
ifade edilmiştir.
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1 TARAFLAR
H.1.1. Aselsan Elektronik Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Aselsan)
Mikes hisselerinin büyük kısmını devralan Aselsan, Türkiye'de ve yurt dışında
modern askeri ve sivil elektronik cihaz ve sistemler alanında faaliyet gösteren
bir entegre elektronik sanayi kuruluşudur. Şirket'in sermaye yapısı aşağıdaki
gibidir:
Tablo 1. Aselsan ortaklık Yapısı
Hissedarlar Hisse Oranları (%)
Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı 83,15858
Türk Polis Teşkilatını Güçlendirme Vakfı 1,42396
Özelleştirme İdaresi Başkanlığı 0,27245
AXA Oyak Sigorta A.Ş. 0,11557
Diğer (Halka açık) 15,02943
Yukarıdaki tablodan da anlaşılacağı üzere Aselsan'ın hisselerinin büyük
kısmına Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı (TSKGV) sahiptir. TSKGV,
silahlı kuvvetlerin güçlendirilmesi, ihtiyaç duyulan silah, araç ve gereçleri
yurtiçinde üretecek seviyede bir savunma sanayi kurularak dışa bağımlılığın
02-62/774-316
3
asgariye indirilmesi amacıyla kurulan Deniz, Kara, Hava Kuvvetlerini
Güçlendirme Vakıflarının 1983 yılında 3388 sayılı Kanun ile birleştirilmesi
sonucunda kurulmuştur. Vakfın Mütevelli Heyeti Milli Savunma Bakanı,
Genelkurmay İkinci Başkanı, Milli Savunma Bakanlığı Müsteşarı ve Savunma
Sanayii Müsteşarı'ndan oluşmaktadır. TSKGV, Aselsan ile birlikte Havelsan
Hava Elektronik Sanayi A.Ş., Aspilsan Askeri Pil Sanayi ve Ticaret A.Ş., İşbir
Elektrik Sanayi A.Ş.'nin çoğunluk hisselerine de sahiptir. Vakfın aynı zamanda
çeşitli şirketlerde iştiraki bulunmaktadır.
H.1.2. T.C. Milli Savunma Bakanlığı Savunma Sanayii Müsteşarlığı
Devralma işleminin taraflarından biri olan T.C. Milli Savunma Bakanlığı
Savunma Sanayii Müsteşarlığı (SSM), 1985 yılında ve 3238 sayılı Kanunla,
Türk savunma sanayini desteklemek, geliştirmek, yönlendirmek ve Türk Silahlı
Kuvvetlerinin modernizasyonunun sağlanması amacıyla kurulmuş, tüzel kişiliği
haiz özel bütçeli bir kamu kuruluşudur. SSM, Savunma Sanayii İcra
Komitesinin aldığı kararları uygulamakla görevlidir. Savunma Sanayii İcra
Komitesi’nin Başkanı Başbakandır. Diğer üyeleri Genelkurmay Başkanı ve Milli
Savunma Bakanıdır. Savunma Sanayii İcra Komitesi, Savunma Sanayii
Yüksek Koordinasyon Kurulu tarafından tespit edilen genel ilkeler
doğrultusunda karar almak ve Savunma Sanayii Destekleme Fonu’nun genel
esaslarını belirlemekle görevlidir. Savunma Sanayii Yüksek Koordinasyon
Kurulu, Başbakan, Genelkurmay Başkanı, Ekonomiden Sorumlu Devlet
Bakanı, Dışişleri Bakanı, Maliye Bakanı, Sanayi ve Ticaret Bakanı, Kuvvet
Komutanları, Jandarma Komutanı ile Başbakanlık, Hazine ve DPT
müsteşarlarından oluşmaktadır. Kurul'un başkanı Başbakandır.
H.1.3. BAE Systems Overseas Inc. (BAE)
BAE, savunma sanayi ve elektronik harp sistemleri alanında faaliyette
bulunan ABD kanunlarına göre kurulmuş bir şirkettir. Şirket, tüm dünyada
elektronik harp sistemleri sanayi alanında faaliyet göstermektedir.
H.1.4. Destek Elektronik Sistemler ve Teknoloji A.Ş. (Destek A.Ş.)
Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre kurulmuş olan şirketin merkezi
Ankara'dadır. Destek A.Ş. hisselerininin çoğunluğuna (%84,71) Zafer Şahin
sahiptir. Yine Mikes ortaklarından Atila Nazikioğlu ve Muteber Şahin de
Destek A.Ş.'de hisse sahibidir.
H.1.5. Mikes Mikrodalga Elektronik Sistemler San. ve Tic. A.Ş. (Mikes)
Merkezi Ankara'da bulunan ve Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre
kurulmuş olan şirket, savunma sanayi alanında ve askeri techizat üretimi ile
iştigal etmektedir. Şirketin herhangi bir iştiraki bulunmamaktadır. Mikes
A.Ş.’nin üretim faaliyetini sürdürdüğü ürünler savunma sanayinin bir alt pazarı
olan elektronik harp sistemleri kapsamındadır. Savaş uçakları elektronik harp
kendini koruma sistemleri, radar ikaz sistemi, elektronik harp destek sistemi
ve bunların bakım hizmetleri Mikes’in ana faaliyet konularını oluşturmaktadır.
Mikes hisselerinin %49,98'ine BAE, %50,02'lik kısmına ise yerli ortaklar
sahiptir. Bu hisselerin dağılımı şu şekildedir: Destek A.Ş. (%26,72), Zafer
Şahin (%23,29), Muteber Şahin (%0,005), Atila Nazikioğlu (%0,005). Bu
bilgiler ışığında, Mikes hisselerinin %50,02'lik kısmının Destek Grubu ya da
Zafer Şahin tarafından kontrol edildiği görülmektedir.
02-62/774-316
4
H.2. İlgili Pazar
H.2.1. Savunma Sanayi ve Bir Ürün Olarak Silahın Özellikleri
Mikes tarafından üretilen ürün ve hizmetlerin alıcısı Milli Savunma
Bakanlığı'dır. Dolayısıyla işlem sonucunda etkilenecek ürün pazarı savunma
sanayi pazarlarından birisidir.
Savunma sanayi, askeri alanda her türlü stratejik ve taktik, saldırı ve
savunmaya yönelik silah sistemleri ve askeri donanımları geliştiren, üreten,
özellikle yatırım malları üreten sanayi kolları başta olmak üzere, diğer bütün
ekonomik faaliyet alanları ile çok yakın bir işbirliği içersinde olan, özel ve
kamu kuruluşlarının mülkiyetindeki firmalar topluluğudur.
Savunma sanayinin ürünleri ise giderek artan oranda silah sistemi deyimi ile
ifade edilmektedir. Bu deyim, ürünün ihtiyaçlara göre artan ve eksilen bütün
donanım ve ekipmanları kapsayan kullanılmaya hazır entegre bir birimi ifade
etmektedir. Savunma sanayi firmalarının mülkiyeti ülkelerin siyasal ve
ekonomik sistemlerine, endüstriyel gelişmişlik düzeylerine göre kamuya ya da
özel firmalara ait olabilmektedir.
Silah üretimi, genel olarak bu faaliyet alanının çok büyük yatırımları
gerektirmesi, kar marjının düşük olması ve askeri nedenlerle özel sektöre
bırakılmasında sakıncalar bulunmasından dolayı, çoğu zaman kamu
firmalarınca yapılmaktadır, sınırlı alanlarda da özel firmalar üretim
yapabilmektedirler.
Savunma sanayi alanında faaliyet gösteren kuruluşlar ana yapımcı ve alt
yapımcı olmak üzere ikiye ayrılabilmektedir. Ana yapımcı firmalar; uçak, füze,
savaş gemisi, tank gibi komple silah sistemlerinin geliştirilmesi ve üretimi ile
iştigal eden kuruluşlar iken, alt yapımcı kuruluşlar genellikle atış kontrol
sistemi, motor, radar ve haberleşme donanımı gibi bir silah sisteminin alt
sistemlerinin üretimi ile ilgilenmektedirler.
Ana yapımcı kuruluşlar ile alt kuruluşlar dikey bir entegrasyona gidebildikleri
gibi sözleşmesel bir bağlılıkla bağımsız da çalışabilmektedirler, ama her
halükarda bu iki kuruluş arasında, ürünlerin teknik uyumunun sağlanabilmesi
için mutlak bir işbirliği gerekmektedir. Savunma sanayi firmaları genellikle,
özel teşebbüs de olsalar kamu otoritelerince denetlenir, yönlendirilir ve
faaliyetleri ile ilgili kararlar alınır. Üretimin yönlendirilmesi ve
şekillendirilmesinde; silahlı kuvvetler, savunma bakanlıkları ve savunma
sanayi firmaları ilişkilerini düzenleyen ayrıntılı kurallar ağı oluşturulmuştur. Bu
alanda faaliyet gösterecek firmaların kuruluşu da çoğu zaman izne bağlıdır.
Bir başka deyişle, bir ön denetim söz konusudur. Bu ön denetim ülkelerin
savunma sanayi politikaları ile uyum göstermektedir.
Savunma sanayi alanında ölçek ekonomilerinden yararlanılmaktadır. Özellikle
stratejik bir ürün olan silahın her geçen gün doğasından kaynaklanan
yenilenme ve geliştirilme gereksinimi bu alanda araştırma ve geliştirme
faaliyetlerinin kaçınılmaz olması sonucunu doğurmaktadır. Yine savunma
sanayi ürünlerinde fiyat rekabetinden çok teknik rekabet ön plana
geçmektedir. Bu yüzden teknik ilerlemeyi olanaklı kılan, araştırma ve
geliştirme faaliyetlerininin finansmanını ve sürekliliğini sağlayabilecek bu
faaliyetleri organize edebilecek geniş kapsamlı kurumsal bir yapı ihtiyacı
ortaya çıkmaktadır.
02-62/774-316
5
Savunma sanayi ürünlerinin entegre ürünler olması ve gün geçtikçe bu
ürünlerin silah sistemi deyimi ile karşılanması bu alanda faaliyet gösteren
firma ya da kuruluşun da entegre olması, silah projelerinin bütün unsurlarını
kapsayacak ölçekte olmasını gerektirmektedir. Nitekim savunma sanayinde
ana yapımcı firmaların diğer ana yapımcı firmalarla ve alt yapımcı ve parça
üretici firmalarla yatay ve dikey birleştikleri gözlemlenmektedir.
Savunma sanayinde silah projesinin etkinliği çok sayıdaki ürünün kütle
imalinden çok, geniş ölçüde geliştirme amaçlarındaki etkinliğe bağlı olmakta
ve araştırma geliştirme faaliyetleri kapsamında üretim faaliyetlerinin
bölünmezlik özellikleri üretim ölçeğinin genişletilmesini gerekli kılmaktadır.
Örneğin bir mühendisin işin kapsamına göre kısa süreli istihdamı genellikle
mümkün ve etkin değildir. Ayrıca kısa süreli istihdam mümkün olsa bile uzun
vadede Ar-Ge çalışmaları verimli olmayacaktır. Silah ve alt sistemlerinin
geliştirilmesinde, birçok bölünmeyen üretim faktörünün birlikte ve uyum içinde
çalıştırılması gereksinimi bu alanda faaliyet gösterecek firmaların büyük
ölçekli olmasını gerektirmektedir. Bu söylenenlere, ABD’de büyük silah
üreticilerinin bünyelerinde matematik, fizik gibi alanlarda önemli yardım
sağlayan bilimsel birimler kurmaları, buna karşın küçük üreticilerin teknik
desteği üniversite ve çeşitli enstitülerle işbirliği yaparak sağlamaları örnek
gösterilebilmektedir.
Daha büyük firmalar bir silah programının hazırlanması teklifi ve sunulması
gibi çeşitli aşamalarda uzmanlaşabilecek büyük bir kadro
bulundurabilceklerdir. Küçük üreticilere kıyasla idari işlemlerde büyük firmalar
daha etkindir. Silah geliştirme ve üretimi girişimcilik ve bireysellik özelliğini
göstermesine rağmen genellikle alıcı, yani silahlı kuvvetler, yeni bir silaha
ihtiyaç olup olmadığına ve bu ürünün geliştirilmesine ve üretilmesine karar
vermektedir. Ayrıca alıcı üreticiye üretimin çeşitli alanlarında mali katkıda
bulunarak talep ettiği ürünün kendi ihtiyaçları doğrultusunda geliştirilmesini
sağlamaktadır. Bu çerçevede üretici alıcının kabul edebileceği ya da
reddebileceği hazır bir mal üretmemektedir. Bu bakımdan silah piyasası diğer
mal piyasalarının gösterdiği özelliklerden farklı özellikler göstermektedir.
Bu alanda yüksek batık ve sabit maliyetler söz konusu olduğundan, piyasaya
giriş ve piyasadan çıkış engelleri bulunmaktadır. Ayrıca savunma sanayi
ürünlerinde yüksek standartlar mevcuttur. Bu standartlara ulaşılması ve tescil
olunması uzun yıllar ve yüksek maliyetlerle mümkün olabilmekte, bu da
piyasaya giriş engeli yaratmaktadır.
Bu ekonomik özelliklere ek olarak, geliştirilen silah sistemlerinin özelliklerinin
ülke şartlarına göre dizayn edilmesi ve bu özelliklerin yüksek bir gizlilikle
korunması ihtiyacı, üretici firmanın seçilmesi açısından önem arz etmektedir.
Ayrıca silahın milli güvenlik bakımından sahip olduğu kritik önem ve tedarik
sürekliliğinin sağlanması nedeniyle yurtiçinde üretimi tercih edilmektedir.
Yukarıda belirtilen açıklamalar çerçevesinde, savunma sanayi piyasası ile
serbest piyasa arasındaki farklar aşağıda yer verilen tabloda özetlenmiştir:
02-62/774-316
6
Tablo 2. serbest piyasa sistemi ile savunma sanayi piyasası arasındaki farklar
Serbest Piyasa Sistemi Savunma Sanayi Piyasası
Genellikle bir çok firma aynı alanda faaliyet
göstermektedir
Az sayıda fakat büyük ölçekli firmalar mevcuttur.
Pazara giriş ve çıkış serbesttir. Pazara giriş ve çıkışlarda öndenetim söz konusudur.
Fiyatlar genellikle marjinal maliyetlere
yakınsar.
Fiyatlar genellikle toplam maliyetler tarafından
belirlenir.
Fiyatlar marjinal fayda ile belirlenir. İstenilen askeri performans için herhangi bir fiyat
ödenebilir.
Arz genellikle talebe göre ayarlanır. Büyük bir kapasite fazlası vardır.
İşgücü hareketlidir. İşgücünün hareketliliği azalmıştır.
Arz ve talepteki değişmelere piyasa
genellikle hızlı bir şekilde uyum sağlar.
Yeni ürünler geliştirmek uzun bir süreç
gerektirir; üretim süreci 3 ila 5 yıldır.
Sermaye hareketliliği yüksektir. Büyük sermaye gerektirir, projelerin finansmanı
güçtür.
Kapital malları daha hareketlidir. Yüksek batık maliyetler mevcuttur.
Devlet müdahalesi yoktur. Devlet belirleyici, düzenleyici ve denetleyicidir.
Pazarın hacmi piyasa tarafından belirlenir. Pazarın hacmi yıllık bütçeler vasıtasıyla hükümetler
ve yasama organlarınca belirlenir.
Normal mallardır Kamusal mallardır.
Alıcının aynı kategoride bulunan ürünler
arasında geniş bir seçim olanağı vardır.
Aynı amaç için daha az ürün üretilir. Üretici sayısı
daha az ya da tektir. Alıcının prototipler arasında
seçim olanağı olmasına rağmen üretim başladıktan
sonra üründe değişiklik yapmak yüksek maliyetleri
beraberinde getirmektedir.
Satıcılar yeni potansiyel ürünleri pazar
analizleri vasıtasıyla geliştirir.
Alıcı ürün için isteklerini ortaya koyar. Daha sonra
satıcı bu isteklere uygun üretim faaliyetlerine başlar.
Alıcı ve satıcılar bağımsız hareket ederler. Alıcı sürekli satıcı ile irtibatlıdır.
Reklam faaliyetleri vardır. Reklam yapılmamaktadır.
H-2.2. İlgili Ürün Pazarı
Mikes'in ürettiği ürün ve hizmetler elektronik harp sistemleri pazarında yer
alabilecek ürünlerdir. Mikes tarafından şu ana kadar teslim edilmiş ürünler
aşağıdaki gibidir:
- Türk Hava Kuvvetleri'nin F16 savaş uçakları için radar güdümlü tehditlere
karşı koruma ve karıştırma maksatlı pasif ve aktif sistemler,
- Türk Hava Kuvvetleri'nin F4 uçakları için radar güdümlü tehditlere karşı
koruma maksatlı sistemler,
- Türk Deniz Kuvvetleri hücumbotları için elektronik destek sistemleri,
- Bu sistemlere ilişkin bakım, onarım, eğitim gibi lojistik hizmetler.
Yukarıdaki ürünlerin içinde bulunduğu elektronik harp sistemleri pazarının tek
bir pazar olarak ele alınmasının mümkün olduğu, ancak pazarın gerek ürün
gerekse kullanım yeri açısından çok çeşitli alt pazarlara (Elektronik Destek
Sistemleri, Elektronik Tarruz Sistemleri ve Kendini Koruma Sistemleri gibi)
bölünebildiği ve çoğu zaman aynı ürünü aynı amaçla değişik platformlarda
kullanmanın mümkün olmadığı tespit edilmiştir. Bir başka ifadeyle elektronik
harp sistemleri içerisinde yer alan ürünler ve hizmetler talep yönünden ikame
edilememektedir. Ancak arz yönünden bakıldığında bu alanda faaliyet
gösteren teşebbüslerin elektronik harp sistemleri içine giren bir çok ürünü
üretebileceği görülmektedir. Elektronik harp sistemlerinin bir çok dalında
faaliyet gösteren Aselsan'ın Mikes tarafından üretilen ürünleri üretebilecek bilgi
birikimine, alt yapıya ve yatırıma sahip olduğu belirtilmiştir. Dolayısıyla
02-62/774-316
7
elektronik harp sistemlerinin alt dallarında arz yönünden ikame edilebilirliğin
mümkün olması nedeniyle elektronik harp sistemleri ürün ve hizmetlerinin tek
bir pazar olarak ele alınmasında sakınca bulunmadığı anlaşılmıştır. Bu
nedenle işlemin değerlendirilmesinde ilgili ürün pazarı "elektronik harp
sistemleri ürün ve hizmetleri " olarak tespit edilmiştir.
H.2.3. Coğrafi Pazar
Türkiye’de ilgili ürünlerin satışı ve üretimi çeşitli izinlere ve ön denetimlere tabi
olduğundan, tanımlanabilecek en küçük coğrafi pazar "Türkiye Cumhuriyeti
sınırları" olarak kabul edilmiştir.
H.3. Yapılan Tesbitler ve Hukuki Değerlendirme
H.3.1. İşlemin Şekli
Genelkurmay Başkanlığı ve SSM tarafından, BAE'nin SSM’ye karşı yükümlü
bulunduğu "offset" yükümlülüklerine1 karşılık, Aselsan'ın BAE'nin hissselerini
devralarak, Mikes'in ortağı olması için çalışmalar başlatılmıştır. Bu çalışmalar
sonucu Aselsan ve SSM'nin Mikes ortağı olması kararı alınmıştır. Mikes ortak
ve temsilcileri, Aselsan ve SSM temsilcileri katılımıyla gerçekleştirilen
müzakereler sonucu, Mikes'in %72 hissesinin Aselsan'a, %3 hissesinin ise
SSM'ye devri hususunda mutabakata varılmış ve konuya ilişkin 15.2.2002
tarihinde Hisse Devri Anlaşması imzalanmıştır. Bu anlaşmada belirtilen
işlemler 3.5.2002 tarihi itibarıyla tamamlanmış ve hisse devri
gerçekleştirilmiştir. Mikes'in hisse yapısındaki değişiklik Türkiye Ticaret Sicili
Gazetesi’nin 10.5.2002 tarihli 5545. sayısında yayımlanmıştır.
Bu anlaşmaya göre BAE, Mikes sermayesinin %49,98’ini temsil eden 37,485
adet nama yazılı hissesini Aselsan'a; Zafer Şahin, Mikes sermayesinin
%22,02’ini temsil eden 16515 adet nama yazılı hissesini Aselsan'a; Destek
A.Ş. ise, Mikes sermayesinin %3’ünü temsil eden 2.250 adet hissesini SSM’ye
devretmeyi kabul etmiştir. Mikes'in işlem öncesi ve sonrasındaki ortaklık
yapısı aşağıdaki tabloda gösterilmiştir:
Tablo 3. Mikes'in Ortaklık Yapısı
Hissedarlar İşlem Öncesi
Hisse Oranları (%)
İşlem Sonrası
Hisse Oranları (%)
Aselsan - 72
SSM - 3
Destek A.Ş. 26,72 23,72
Zafer Şahin 23,29 1,27
Muteber Şahin 0,005 0,005
Atila Nazikioğlu 0,005 0,005
BAE 49,98 -
H.3.2. Yapılan İşlemin Amacı
Bildirimde bulunan Aselsan tarafından devralmanın amacının Türk savunma
sanayinde güç birliği ve sinerji sağlanarak Türk Silahlı Kuvvetlerine daha etkin
hizmet verilmesi olduğu belirtilmiştir. Ayrıca Mikes'in faaliyetlerini
1 Offset, MSB/SSM tarafından tedarik edilen projeler çerçevesinde, yapılacak döviz
ödemelerinden dolayı, ülkenin ödemeler dengesinde meydana gelebilecek açıkları telafi
etmek amacıyla, anlaşma gereğince öncelikle savunma sanayii alt yapısının güçlendirilmesi
için Türkiye'den yapılacak savunma sanayi ve/veya öncelikli sanayi ürünlerinin ihracatı ile
ülkenin mevcut üretim veya ihracat potansiyelinin geliştirilmesine yönelik olarak döviz girdisi
sağlayan diğer işlemleri ifade etmektedir.
02-62/774-316
8
sürdürebilmesi amacıyla SSM ve Genelkurmay Başkanlığı tarafından
Aselsan’ın Mikes'in ortağı olması amacıyla çalışmalar yapılmıştır. Bu
bağlamda, SSM ve Genelkurmay Başkanlığı Mikes’in faaliyetlerini
sürdürmesini ve Türk Silahlı Kuvvetleri için mal ve hizmet üretmesini
desteklemektedir.
Bunlara ek olarak, Mikes’in Türkiye'nin içinde bulunduğu ekonomik kriz
boyunca ekonomik faaliyetlerini sürdüremez hale geldiği tespit edilmiştir. Bu
bakımdan bu işlemin bir diğer amacı Mikes’in Aselsan çatısı altında
faaliyetlerini sürdürebilmesidir.
H.3.3. Yapılan İşlemin Niteliği
İşlem öncesinde Şirket hisseleri BAE ile Destek A.Ş., Zafer Şahin, Muteber
Şahin ve Atila Nazikioğlu (Destek Grubu) tarafından paylaşılmaktadır. Mikes
Ana Sözleşmesi'ne göre yönetim kuruluna, Destek Grubu'nun dört üye,
BAE'nin ise 3 üye atama yetkisi bulunmaktadır. Yönetim kurulu dört üyenin
hazır bulunması ile toplanır ve kararın alınabilmesi için katılan üyelerin
çoğunluğunun olumlu oyu gereklidir. Ancak Mikes Genel Kurulu'nda önemli
kararlarda (sermaye artırımı, yönetim ve denetim kurulu üyelerinin seçimi,
şirketin fesih ya da tasfiyesine karar verilmesi ya da başka şirketlerle
birleşmesi gibi) nitelikli çoğunluk (%75) aranması nedeniyle, Şirket'in BAE ve
Destek Grubu'nun ortak kontrolünde olduğu görülmektedir.
İşlem sonrasında Ana Sözleşme'de değişiklik yapılarak çeşitli konularda karar
nisapları farklılaştırılmış ve yönetim kurulunun yapısıyla ilgili olarak farklı
düzenlemeler getirilmiştir. Buna göre Mikes Ana Sözleşmesi'nde şirket
sermayesi %72 hisseyi temsilen 54.000 adet Aselsan namına düzenlenmiş A
grubu, %25 hisseyi temsilen 18.750 adet Destek Grubu namına düzenlenmiş
B grubu ve %3 hisseyi temsilen 2.250 adet SSM namına düzenlenmiş C
grubu olmak üzere toplam 75.000 paya bölünmüştür. Paylar arasında
ayrıcalık olmayıp bu paylar yönetim kurulu üyelerinin ve denetçilerin
seçiminde anlaşmanın diğer maddelerinin uygulanması için oluşturulmuştur.
Yönetim kurulu toplam yedi üyeden oluşmakta, üyelerin dördü A grubu pay
sahipleri, ikisi B grubu pay sahipleri, biri C grubu pay sahipleri tarafından
gösterilecek adaylar arasından seçilmektedir. Yönetim kurulu en az beş
üyenin huzuru ile yapılmakta ve yönetim kurulu toplantılarında kararlar, kural
olarak beş üyenin olumlu oyu ile alınmaktadır. Genel kurul ortaklar arasından
veya dışarıdan görev süresi en fazla üç yıl olmak üzere, her bir grubun
göstereceği adaylar arasından üç denetçi seçmektedir. Genel kurulun karar
nisabı mevcut oyların ekseriyetidir. Fakat bazı istisnalar mevcuttur; sermaye
artırımı ve eksiltilmesi her zaman mümkün olmakla birlikte, böyle bir kararın
alınması için toplantıya katılan ortakların %75’inin olumlu oyu gerekmektedir.
Şirketin mevcut ortaklarla ya da bunların kontrolü altındaki yan şirketler
dışında kalan şirketlerle birleşmesi durumunda, birleşme kararının
alınabilmesi için mevcut oyların %75’nin olumlu olması gerekmektedir. Ayrıca
şirketin tasfiyesi ve feshine karar verilmesi durumunda, alınacak Genel Kurul
kararının geçerli olması için, bu karar toplantıda mevcut oyların %72’si ile
alınmalıdır.
02-62/774-316
9
Yukarıda belirtilen Mikes Ana Sözleşmesi hükümleri dolayısıyla Mikes'in
kontrolü, devralma işlemi sonucunda hiçbir tarafa tamamen geçmiş durumda
değildir. SSM'nin bu devralma işleminde oynadığı stratejik rol göz önüne
alındığında, Aselsan ile SSM'nin, SSM'ye 3238 sayılı Kanun ile kendisine
verilen görevleri yerine getirirken Türk Silahlı Kuvvetlerinin ihtiyaçları ve
istekleri doğrultusunda işbirliği yapacağı ve Mikes’i yönlendireceği
öngörülmüştür. Nitekim, SSM ve Aselsan birlikte hem genel kurulda hem de
yönetim kurulunda Ana Sözleşme ile tespit edilmiş gerekli nisablara
ulaşmaktadırlar. Ayrıca Aselsan'ın olumlu oyu olmadan diğer ortakların birlikte
karar almaları mümkün gözükmemektedir. Bu nedenle, işlem sonucunda
Mikes'in kontrolünün BAE ve Destek Grubu ortak kontrolünden Aselsan ve
SSM ortak kontrolüne geçtiği tespit edilmiştir.
1997/1 sayılı Tebliğ’in 2. maddesinin (b) bendinde ‘herhangi bir teşebbüsün ya
da kişinin diğer bir teşebbüsün malvarlığını yahut ortaklık paylarının tümünü
veya bir kısmını ya da kendisine yönetimde hak sahibi olma yetkisi veren
araçları devralması ya da kontrol etmesi’ birleşme veya devralma sayılan
hallerden birisi olarak sayılmıştır. Aselsan ve SSM'nin Mikes hisselerinin
%75'ini devralması, Şirket'te kontrol değişikliğine neden olduğundan Tebliğ
kapsamında bir işlemdir.
Aynı Tebliğ’in 1998/2 sayılı Tebliğ ile değişik 4. maddesi hükmünce Rekabet
Kurulu'na bildirilerek izin alınması gereken işlemler için %25 pazar payı ve 25
trilyon TL. ciro eşiği öngörülmüştür. Tarafların toplam pazar payının %99,5
(Aselsan %…, Mikes %…) olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca tarafların toplam
cirosunun 271 trilyon TL. (Aselsan yaklaşık …… trilyon TL., Mikes yaklaşık
…… trilyon TL.) olduğu dikkate alındığında, işlemin hem ciro hem de pazar
payı yönüyle Tebliğ'de belirtilen eşikleri aştığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla söz
konusu işlem anılan Tebliğ kapsamında izne tabidir.
4054 sayılı Kanun'un 7. maddesinde "Bir ya da birden fazla teşebbüsün hakim
durum yaratmaya veya hakim durumlarını daha da güçlendirmeye yönelik
olarak, ülkenin bütünü yahut bir kısmında rekabetin önemli ölçüde azaltılması
sonucunu doğuracak şekilde birleşmeleri veya herhangi bir teşebbüsün ya da
kişinin diğer bir teşebbüsün mal varlığını yahut ortaklık paylarının tümünü
veya bir kısmını ya da kendisine yönetimde hak sahibi olma yetkisi veren
araçları, miras yoluyla iktisap durumu hariç olmak üzere, devralması hukuka
aykırı ve yasaktır” denilmek suretiyle hakim durum doğuran ya da mevcut bir
hakim durumu güçlendiren ve bunun sonucunda rekabetin önemli ölçüde
azalmasına yol açan birleşme ve devralmaları yasaklamaktadır.
İşlem sonucunda Aselsan'ın ilgili ürün pazarındaki payı %99,5 olacaktır. Daha
önce de pazar payı %…… olan Aselsan'ın işlem sonucunda pazarın tümüne
hakim olacağı görülmektedir. Aselsan'ın daha önceki %…...'lık pazar payı ile
hakim durumda olup olmadığı, ya da işlemden sonra hakim duruma geçip
geçmeyeceği değerlendirilmelidir.
H.3.4. Hakim Durum Değerlendirilmesi
4054 sayılı Kanun'un 3. maddesinde hakim durum, "belirli bir piyasadaki bir ya
da birden fazla teşebbüsün rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket
ederek fiyat arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri
belirleyebilme gücü" olarak tanımlanmıştır. Hakim durumun tespitinde pazar
02-62/774-316
10
payı önemli bir kriter olmakla birlikte, tek başına yeterli bir kriter değildir. İlgili
ürün pazarının koşulları dikkate alındığında üretilen ürünlerin tek alıcısının
Milli Savunma Bakanlığı olduğu görülmektedir. Milli Savunma Bakanlığı
pazarda düzenleyici, denetleyici ve yönlendirici rol oynamaktadır. SSM'ye
3238 sayılı Kanun'da savunma sanayini organize etmek, ihtiyaçları belirleyip
projeler hazırlamak, gerektiğinde şirket kurmak ya da şirketlere iştirak etmek,
ihracatı kontrol etmek ve teşebbüslere savunma sanayini geliştirmek için
teşvikler sağlamak gibi görevler verilmiştir.
SSM bu görev ve yetkilerini kullanarak Mikes'e ortak olmuş ve yine BAE'nin
offset yükümlülüklerine karşın BAE'nin hisselerinin Aselsan'a devri kararını
almıştır. Türkiye’de askeri elektronik sanayinde güç birliği sağlanması ve
yatırım duplikasyonunun önlenmesi amacıyla yapılan bu işlem Genelkurmay
Başkanlığı'nın uygun görüşü alınarak SSM tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu
durum, pazarda tek alıcı (monopson) durumunda olan Milli Savunma
Bakanlığı'nın gücünü ortaya koymaktadır. Üretilecek ürünler, bunların
özellikleri, proje ve ihale bazında Milli Savunma Bakanlığı tarafından
belirlenmektedir. Bu nedenle %100 pazar payına sahip olsa bile bir şirketin
fiyat, arz ve üretim miktarı gibi ekonomik parametreleri bağımsız olarak
belirleyebilecek güce sahip olamayacağı, başka bir ifadeyle hakim durumda
olmayacağı tespit edilmiştir.
H.3.5. Diğer Hususlar
İşlem değerlendirilirken ele alınması gereken bir başka husus da hisseleri
devredilen Mikes'in mali durumunun kötüleşmesi ve faaliyetleri kesintiye
uğramış bir şirket olmasıdır. Mikes ülkemizin yaşadığı ekonomik kriz ve
ardından Türk Lirası’nın devalüe olması sonucu yabancı kur karşılığı
yükümlülüklerinden dolayı finansal açıdan zor duruma düşmüştür. Bunun
sonucunda Mikes üretim tesislerini çeşitli zaman aralıklarıyla kapatmak
zorunda kalmış ve teslimatlarında gecikmiştir.
Bildirim konusu işlemin amacının, yukarıda durumu belirtilen Mikes'in mali
yapısının güçlendirilerek buraya yapılan yatırımların yeniden ekonomiye
kazandırılmasını ve F16 savaş uçakları için üretilen AN/ALQ-178 elektronik
harp sistemine ilişkin know-how ve lisansların kullanılmasını sağlamak olduğu
tespit edilmiştir.
I. SONUÇ
Yukarıda yapılan tespitler ve değerlendirmeler doğrultusunda;
1- Mikes Mikrodalga Sanayi ve Ticaret A.Ş hisselerinin %75'inin BAE Systems
Overseas Inc., Destek Elektronik Sistemler ve Teknoloji A.Ş. ve Zafer Şahin
tarafından Aselsan Elektronik Sanayi ve Ticaret A.Ş. ile Savunma Sanayii
Müsteşarlığı'na devri işlemine, ilgili ürün pazarının özellikleri, Milli Savunma
Bakanlığı'nın pazardaki tek alıcı konumu ve yönlendirici işlevi nedeniyle
faaliyette bulunan teşebbüslerin hakim duruma gelmelerinin zorluğu, hisseleri
devredilen Mikes'in mali durumunun kötüleşmesi nedeniyle sahip olduğu
know-how ve lisansların ve buraya yapılan yatırımın ekonomiye kazandırılma
ihtiyacı ve savunma sanayiini yönlendiren kurumların öncülüğünde milli
güvenlikle ilgili hassas bir pazarda gerçekleşen bir işlem olması nedenleriyle
izin verilmesine OY BİRLİĞİ ile,
02-62/774-316
11
2- Bildirimde bulunmamaya yönelik olarak bir ceza tayinine yer olmadığına OY
ÇOKLUĞU ile
karar verilmiştir.
02-62/774-316
12
(11.10.2002 tarihli ve 02-62 / 774-316 sayılı Kurul Kararı)
KARŞI OY GEREKÇESİ
4054 sayılı Kanun'un 10. ve 11. maddeleri uyarınca, bildirilmesi zorunlu
olan birleşme ve devralma işlemlerinin Kurul'a bildirilmemiş olduğu hallerde,
Kurul'un bildirimde bulunulmamasından dolayı ceza vermeme yetkisine sahip
olmadığı görüşü ile çoğunluk görüşüne katılmıyoruz.
Dr. Kemal EROL A. Ersan GÖKMEN Murat GENCER
İkinci Başkan Kurul Üyesi Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy