Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2002-3-132
Karar Sayısı : 03-05/58-20
Karar Tarihi : 17.1.2003
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER: 10
II.Başkan : Dr. Kemal EROL
Üyeler : Nejdet KARACEHENNEM, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit
SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER, Mustafa
PARLAK, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Tulez
BARUTOĞLU
B- RAPORTÖRLER: Hakan SABUNCU, Ali Fuat KOÇ
C- ŞİKAYET EDEN: Ankara Fırıncılar Odası 20
Strazburg Cad. No:30/21 Kat:4 06430 Sıhhıye / Ankara
D- HAKKINDA İNCELEME YAPILAN:
Türkiye Un Pazarında Faaliyet Gösteren Un Değirmenleri
E- DOSYA KONUSU: Ankara ve Konya başta olmak üzere un sektöründe
faaliyet gösteren birtakım spekülatörler ve değirmencilerin Türkiye
genelinde gerçekleştirdikleri uygulamalarla tekel oluşturdukları ve bu
sebeple yüksek fiyatla buğday satımı gerçekleştirdikleri iddiası.
30
F- İDDİALARIN ÖZETİ: Ankara Fırıncılar Odası'nın şikayet başvurusunda,
özetle;
-un sektöründe faaliyet gösteren birtakım spekülatörler ve değirmencilerin
Türkiye genelinde yaptıkları uygulamalarla tekel oluşturdukları ve bu sebeple
yüksek fiyatla buğday satımı gerçekleştirdikleri,
-anılan kişi ve/veya kuruluşlarca Hükümetin ithalatı yasaklaması gerekçesi
kullanılıp iç piyasada 18-20 milyon TL aralığında satılan ekmeklik un fiyatının
yaklaşık %60 artırılarak 28-33 milyon TL seviyesine çıkartıldığı ve bunun 40
sonucunda ekmek imal eden esnaf niteliğini haiz fırıncıların yüksek maliyetler
karşısında ekmek üretemez duruma geldiği,
-1.10.2001 tarihinde 200 gr ekmek fiyatının 200.000.TL olarak belirlendiği, girdi
maliyetlerindeki artışlara rağmen 15 aydan bu yana enflasyonla mücadele
03-05/58-20
2
programı içerisinde tüm kesimler gibi fırıncı esnafının da iyi niyet göstererek zam
yapmadığı
belirtilerek;
- un ithalatında uygulanan %50 oranındaki fonun geçiçi de olsa kaldırılması 50
- orta ve küçük ölçekli işletme niteliğinde faaliyet gösteren değirmencilerin de
faydalanabileceği şekilde en az iki üç ay vadeli ve düşük faizli buğday temin ve
tevzii gerçekleştirilmesi,
- ilgili kuruluşların, değirmencilerin ve Fırıcılar Odası’nın da çağrılı olacağı bir
toplantının düzenlenerek soruna ilişkin netice elde edilmesi,
- un fiyatlarındaki spekülasyon kaynaklı artışın önüne geçilerek ekmek
üreticilerinin ve tüketicilerin zarar görmemesi amacıyla duruma müdahale 60
edilmesi,
gerektiği ifade edilmiştir.
G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 25.12.2002 tarih, 5512 sayı ile giren
başvuru üzerine yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 10.1.2003 tarih, 2002-
3-132/BN-02-HS sayılı Bilgi Notu 13.1.2003 tarih, REK.0.07.00.00/2 sayılı
Başkanlık önergesi ile 03-04 ve 03-05 sayılı Kurul toplantılarında görüşülerek
karara bağlanmıştır.
70
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Bilgi Notunda;
- “ekmeklik buğday pazarı”ndaki fiyat oluşum mekanizmaları ve dönemler
itibarıyla arz talep dengesinin takibi,
- ilgili dönemlerdeki arz talep dengesi gözetilerek, ilgili pazarda oluşan ekmeklik
buğday fiyatlarının un fiyatlarını belirleme gücünün ortaya konulabilmesi,
- tespit olunduğu takdirde un fiyatlarında spekülasyonlarla meydana getirilen
artışların kaynaklarının açıklığa kavuşturulabilmesi ve 4054 sayılı Kanun ile 80
ilişkisinin ortaya konulabilmesi,
amacıyla birbiriyle yakın ilişkili olan “ekmeklik buğday” ve “ekmeklik un”
pazarında önaraştırma yapılması gerektiği
ifade edilmektedir.
I- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
Ekmek maliyetini oluşturan unsurlar şartlara göre değişkenlik gösterse de, genel 90
olarak bu unsurların toplam maliyet içindeki payı;
03-05/58-20
3
- Un Gideri % 30-45
- Genel İmalat Giderleri % 20-30
- İşçilik ve Yasal Yan ödemeler % 15-30
- İmalatçı Karı % 10-25
- Bayi Karı % 10-20
- Katma Değer Vergisi % 1
100
aralığında gerçekleşmektedir. Nihai ürünün maliyeti içinde tek başına %30-45
aralığında bir maliyet kalemini oluşturan unun, ekmeğin pazardaki fiyatının
oluşumun katkısı da önemli olacaktır. Bu nedenle “Türkiye ekmek pazarı”
açısından un girdisinin fiyat oluşumu, anılan pazarı ve dolayısıyla tüketicileri
doğrudan etkilemektedir. Tablo-1'de yıllar itibarıyla buğday ve un fiyatları
artışlarına yer verilmiştir.
Tablo-1: DİE TEFE Veri Tabanı Buğday Fiyatları (TL) Ve Bir Önceki Yılın Aynı Ayına Göre
Buğday Fiyatları Ve Tefe Artış Oranları
110
TEFE VERİ TABANI
BUĞDAY FİYATLARI
(TL/KG)
BUĞDAY
FİYAT
ARTIŞI
TEFE
ARTIŞ
BUĞDAY
FİYAT
ARTIŞI
TEFE
ARTIŞ
2000 2001 2002 2001 2002
OCAK 86,081 113,212 217,402 %32 %28,3 %92 %92
ŞUBAT 89,148 116,917 222,442 %31 %26,5 %90 %91,8
MART 90,631 120,888 227,938 %33 %35,1 %89 %77,5
NISAN 93,268 122,631 238,547 %31 %50,9 %95 %58
MAYIS 95,697 131,020 248,567 %37 %57,7 %90 %49,3
HAZIRAN 99,349 148,007 252,334 %49 %61,8 %70 %46,8
TEMMUZ 94,062 153,739 236,356 %63 %65,4 %54 %45,9
AĞUSTOS 96,367 157,576 241,663 %64 %69,6 %53 %43,9
EYLÜL 100,169 168,243 264,804 %68 %74,7 %57 %40,9
EKIM 106,336 178,965 283,974 %68 %81,4 %59 %36,1
KASIM 110,412 197,426 294,795 %79 %84,5 %49 %32.8
ARALIK 112,521 214,075 308,579 %90 %91 %44 %30,8
Yukarıdaki tablodan da görüleceği üzere 2000-2001-2002 yıllarında gerçekleşen
buğday fiyatları ve artışları incelendiğinde özetle; 2001 Ocak ayında bir önceki
seneye göre buğday %32 artış gösterirken; 2002 Ocak ayında bir önceki seneye
göre %92 artış gerçekleşmiştir. Aynı şekilde 2002 Şubat, Mart, Nisan, Mayıs,
Haziran aylarında bir önceki seneye göre gerçekleşen artışlar sırasıyla %90,
%89, %95, % 90, %70 olarak gerçekleşmiştir. Anılan dönemlere ait TEFE
artışlarına bakıldığında; genelde buğday fiyatlarındaki artışlar TEFE
rakamlarındaki artıştan daha yüksek olmaktadır.
120
03-05/58-20
4
Tablo-2: DİE Tüfe Veri Tabanı Un Fiyatları Ve Bir Önceki Yılın Aynı Ayına Göre Un Fiyatları Ve
Tüfe Artış Oranları
TÜFE VERİ TABANI
UN FİYATLARI
(TL/KG)
UN FİYAT
ARTIŞI
TÜFE
ARTIŞ
UN FİYAT
ARTIŞI
TÜFE ARTIŞ
2000 2001 2002 2001 2002
OCAK 272,916 357,178 849,084 %31 %35,9 %138 %73,2
ŞUBAT 291,778 371,787 855,280 %27 %33,4 %130 %73,1
MART 302,818 397,843 867,940 %31 %37,5 %118 %65,1
NISAN 307,596 458,209 871,551 %49 %48,3 %90 %52,7
MAYIS 313,086 491,669 873,827 %57 %52,4 %78 %46,2
HAZIRAN 320,674 509,182 873,163 %59 %56,1 %71 %42,6
TEMMUZ 325,216 527,488 866,734 %62 %56,3 %64 %41,3
AĞUSTOS 328,251 538,985 879,497 %64 %57,5 %63 %40,2
EYLÜL 334,578 561,998 907,666 %68 %61,8 %62 %37
EKIM 338,553 690,438 930,042 %104 %66,5 %35 %33,4
KASIM 345,302 796,560 942,087 %131 %67,3 %18 %31,8
ARALIK 350,093 826,533 949,770 %136 %68,5 %15 %29,7
130
Yukarıdaki tablodan; 2001 Ocak ayında bir önceki seneye göre un fiyatı %31
artış gösterirken (TÜFE artışı %35) 2002 Ocak ayında bir önceki seneye göre
görülen artışın %138 oranında (TÜFE artışı %73.2) olduğu anlaşılmaktadır.
Bununla birlikte, dönemler itibarıyla yükselen ve düşen fiyat seyirleri izlendiğinde
Toprak Mahsulleri Ofisi’nin buğday ithali gerçekleştirmesi ya da elindeki stokları
piyasaya sürmesi şeklinde pazar politikaları ile arz-talep dengesinin sağlanmaya
çalışıldığı görülmektedir.
140
Bu çerçevede, “Türkiye ekmek pazarı”nın en önemli hammadde girdisi olan
“un”un elde edildiği “ekmeklik buğday pazarı”ndaki fiyat oluşumunun piyasanın
özelliklerinden kaynaklandığı anlaşılmaktadır.
Ayrıca buğday alım-satımının yapıldığı çeşitli Ticaret Borsaları bulunduğu gibi, un
üretiminde çok sayıda teşebbüs faaliyet göstermektedir. Gerek pazarların yapısı
gerekse söz konusu şikayette spekülasyonu yapanların eylemi birlikte
gerçekleştirdiklerine ilişkin bir iddianın olmadığı dikkate alınarak 4054 sayılı
Kanun çerçevesinde herhangi bir işlem yapılmasına yer olmadığı kanaatine
varılmıştır. 150
J- SONUÇ
Yukarıda yer verilen açıklamalar çerçevesinde; ilgili piyasanın özelliklerinden
kaynaklanan maliyet ve fiyat artışlarına karşı devletten beklenti ve talepleri
aktardığı, 4054 sayılı Kanun kapsamında rekabet ihlaline delalet edecek bir iddia
içermediği anlaşılan söz konusu başvuru ile ilgili bir önaraştırma veya soruşturma
03-05/58-20
5
başlatmaya yeterli tespit bulunmadığı kanaati ile şikayetin reddine OYÇOKLUĞU
ile karar verilmiştir.
160
KARŞI OY GEREKÇESİ
(17.1.2003 tarihli ve 03-05/58-20 sayılı Kurul Kararı)
Başvurunun incelendiği raporda yer verilen bilgi ve değerlendirmeler ile
raportörlerin ulaştığı kanaat doğrultusunda;
- “Türkiye ekmek pazarı”nın en önemli hammadde girdisi olan “un”un elde
edildiği “ekmeklik buğday pazarı”ndaki fiyat oluşum mekanizmalarının ve
dönemler itibarıyla arz talep dengesinin takibi,
- İlgili dönemlerdeki arz talep dengesi gözetilerek, pazarda oluşan
ekmeklik buğday fiyatlarının un fiyatlarını belirleme gücünün ortaya
konulabilmesi,
- Tespit olunduğu takdirde un fiyatlarında spekülasyonlarla meydana
getirilen artışların kaynaklarının açıklığa kavuşturulabilmesi ve 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun ile ilişkisinin ortaya konulabilmesi,
amacıyla, birbiriyle yakın ilişkili olan “ekmeklik buğday” ve “ekmeklik un”
pazarlarında önaraştırma yapılması gerektiği düşünülmekte olup 4054 sayılı
Kanun çerçevesinde önaraştırma veya soruşturma başlatmaya yeterli tespit
bulunmadığı yönündeki çoğunluk görüşüne katılmıyoruz.
Dr. Kemal EROL Mustafa PARLAK
İkinci Başkan Kurul Üyesi
Prof Dr. Zühtü AYTAÇ Tulez BARUTOĞLU
Kurul Üyesi Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy