Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2003-3-119 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 04-40/452-113
Karar Tarihi : 3.6.2004
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Murat GENCER,
Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin
KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN.
B. RAPORTÖRLER: Orçun SENYÜCEL, Meltem BAĞIŞ AKKAYA
C. ŞİKAYET EDEN: Öğütler Gıda Sanayi Ticaret Pazarlama Ltd. Şti.
Öz Ankara Toptancılar Sitesi 6. Blok No: 213 Ankara
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN:
Danonesa Tikveşli Süt Ürünleri San. ve Tic. A.Ş.
Cumhuriyet Caddesi Acarlar iş Merkezi D Blok Kat: 6
Kavacık 34805 Beykoz İstanbul
E. DOSYA KONUSU: Danonesa Tikveşli Süt Ürünleri Sanayi ve Ticaret
A.Ş. (Danonesa) tarafından bayilerine Öğütler Gıda Sanayi Ticaret
Pazarlama Ltd. Şti.'ne mal verilmemesi yönünde baskı uygulamak
yoluyla 4054 sayılı Kanun'un ihlal edildiği iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Öğütler Gıda San. ve Tic. Paz. Ltd. Şti. (Öğütler
Gıda) tarafından gönderilen 30.9.2003 tarih ve 4717 sayılı başvuru
dilekçesinde özetle:
- Öğütler Gıda’nın Ankara’da çeşitli ilçelerde 10 adet süpermarket işletmekte
olduğu ve Danone-Tikveşli, Birtat marka ürünlere ilişkin olarak, Danone ile
2003 yılı için sözleşme yapıldığı,
- 29.7.2003 tarihine kadar, Ankara ilinde Danone ürünlerinin dağıtımı
faaliyetinde bulunan bayiler olan, Akın Gıda Ltd. Şti., T.S.D. Gıda
Maddeleri Satış Dağıtım Turizm Hizmet Sanayi Ticaret Limited Şirketi
(T.S.D.) ve D.S.D. Gıda Mad. Satış Dağıtım Ticaret Limited Şirketi’nin
(D.S.D.) üçünden de alım yapıldığı, ancak bu tarihte ödeme tarihi
konusunda anlaşmazlık doğması üzerine, kendi tercihleri doğrultusunda,
Danone ve bayinin ortak kararı ile Akın Gıda Ltd. Şti. ile çalışmaya son
verildiği,
- 21.9.2003 tarihine kadar, her hangi bir sorun yaşanmaksızın geri kalan iki
bayiden Danone-Tikveşli ve Birtat marka ürünlerin satın alındığı ancak, bu
tarihten itibaren Danone’un isteği doğrultusunda, söz konusu bayilerin mal
vermek niyetinde olmalarına rağmen, bayiliklerini kaybetme endişesi ile
Öğütler Gıda’ya satış yapmaktan kaçındığı
04-40/452-113
2
ifade edilmektedir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 30.9.2003 tarih ve 4717 sayı ile
intikal eden şikayet dilekçesinde yer alan iddialar üzerine hazırlanan
4.11.2003 tarih ve 2003-3-119/BN-03-NNY sayılı Bilgi Notu 13.11.2003 ve 03-
73 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Kanun çerçevesinde
bir soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla,
Kanun'un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 25.5.2004 tarih
ve 2003-3-119/ÖA-04-OS sayılı önaraştırma raporu 31.5.2004 tarih ve 117
sayılı Başkanlık önergesi ile 04-40 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek
karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; Danone Tikveşli Gıda ve
İçecek Sanayi ve Ticaret A.Ş.'nin ilgili ürün pazarlarında hakim durumda
olmadığı ve vadelerden kaynaklanan mal vermeme şeklindeki ticari ihtilafların
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun kapsamında
değerlendirilemeyeceğinden hareketle söz konusu teşebbüs hakkında
soruşturma açılmasına gerek olmadığı ifade edilmektedir.
İ. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Taraflar
I.1.1 Danone Tikveşli Gıda ve İçecek Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Danone)
Hisselerinin yaklaşık %99,9’u Danone Hayat İçecek ve Gıda Sanayi ve Ticaret
A.Ş.’ne ait olan Danone, süt ürünlerinin üretimi, dağıtımı ve pazarlanması
faaliyetleri ile iştigal etmektedir. Danone’nin üretim ve dağıtımını yaptığı
ürünler; süt, yoğurt, ayran gibi süt ürünleri olarak sıralanabilir. Söz konusu
şirket 2003 yılında 132.934.463.000.000 TL ciro elde etmiştir.
Şirketin ortaklık yapısına Tablo 1’de yer verilmiştir.
Tablo 1: Danone’nin Ortaklık Yapısı
Hissedarlar Hisse Adedi Toplam Hisse
Nominal Değeri (TL)
Danone Hayat İçecek ve Gıda San. Tic. A.Ş. 1,871,385,930 18,713,859,300,644
Compaigne Gervais Danone S.A. 350,080 3,500,799,356
Generale Biscuit S.A. 1 10,000
Finalim III S.A.S. 1 10,000
Finalim IV S.A.S. 1 10,000
TOPLAM 1,871,736,013 18,717,360,130,000
Söz konusu teşebbüsün Yönetim Kurulu üyeleri; Bernard Louis Hours
(Başkan), Jorgen Fleming Michael Morgan, Jose Maria Giro Roca, Mehmet
Nuri Uğur Büyükmirza 'dan oluşmaktadır.
04-40/452-113
3
I.1.2 Öğütler Gıda Sanayi Ticaret Pazarlama Ltd. Şti. (Öğütler Gıda)
Ankara ili sınırları içerisinde Çubuk, Keçiören, Etimesgut, Mamak’ta birer tane,
Çankaya’da ise altı tane olmak üzere toplam 10 adet süpermarket işleten lokal
bir market zinciridir.
I.2. İlgili Pazar
I.2.2. İlgili Ürün Pazarı
1997/1 sayılı “Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve
Devralmalar Hakkında Tebliğ”in 4. maddesine göre, devralma işlemlerinde
devre konu mal veya hizmetlerle tüketicinin gözünde fiyatı, kullanım amaçları
ve nitelikleri bakımından aynı sayılan mal veya hizmetlerden oluşan pazar ilgili
ürün pazarını oluşturmaktadır. Dolayısıyla belirli bir ürün ve onunla yüksek
ikame edilebilirliği olan diğer ürünlerden oluşan pazar ilgili ürün pazarının
tanımında temel alınmaktadır.
Danone tarafından 2003 yılında Öğütler Gıda’ya süt, yoğurt, tereyağı ve ayran
satışı yapılmış olduğundan, ilgili ürün pazarı “süt ve süt ürünleri” pazarı olarak
tespit edilmiştir.
I.2.3. İlgili Coğrafi Pazar
Hiç bir giriş engelinin bulunmaması ve sektörün önde gelen tüm markalarının
Türkiye genelinde satılması sebebiyle coğrafi pazar "Türkiye Cumhuriyeti
sınırları" olarak belirlenmiştir.
I. 3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Raporun ilgili ürün pazarı bölümünde belirtildiği gibi; Danone, Öğütler Gıda’ya
süt, ayran ve yoğurt satışı gerçekleştirmektedir. Danone’nin pazar gücünü
tespit edebilmek için her ürün grubundaki pazar payları incelenmiş ve firmanın
hakim durumda olup olmadığı ele alınmıştır.
AC Nielsen tarafından, süt sektörüne ilişkin olarak yapılan, markalar bazında
satış değer, miktar ve paylarını gösteren, 2002 yılı pazar araştırmasının
sonuçlarına aşağıda Tablo 2'de yer verilmiştir.
Tablo 2: Markalar Bazında Süt Sektörü Pazar Araştırması (2002 Yılı)
Teşebbüs Satış Değeri (MilyarTL) Pay(%) Satış Miktarı (1000Lt) Pay(%)
A.O.Ç (…….) (…….) (…….) (…….)
Aytaç (…….) (…….) (…….) (…….)
Birtat (…….) (…….) (…….) (…….)
Dimes (…….) (…….) (…….) (…….)
Nestle&Mis (…….) (…….) (…….) (…….)
Pınar (…….) (…….) (…….) (…….)
SEK (…….) (…….) (…….) (…….)
Sütaş (…….) (…….) (…….) (…….)
Tikveşli (…….) (…….) (…….) (…….)
Ülker (…….) (…….) (…….) (…….)
04-40/452-113
4
Diğer (…….) (…….) (…….) (…….)
TOPLAM 280.736 100 261.872 100
Danone’nin süt pazarında % (…) civarında pazar payıyla (……...) ve
(…….)’den sonra (……..) sırada olduğu anlaşılmaktadır.
Süt, geçirildiği işlem yönünden iki ana kategoriye ayrılmaktadır: UHT (Ultra
High Temperature) ve pastörize süt. Her ne kadar tüketici tercihi açısından bir
fark bulunmasa da, her iki ürün grubu açısından firmaların sahip oldukları
pazar paylarına aşağıdaki tablolarda yer verilmiştir:
Tablo 3: Pastörize Süt Alanında Pazar Payları
Teşebbüs Satış Değeri (MilyarTL) Pay(%) Satış Miktarı (1000Lt) Pay(%)
A.O.Ç (…….) (…….) (…….) (…….)
Birtat (…….) (…….) (…….) (…….)
Nestle&Mis (…….) (…….) (…….) (…….)
Pınar (…….) (…….) (…….) (…….)
SEK (…….) (…….) (…….) (…….)
Sütaş (…….) (…….) (…….) (…….)
Tikveşli (…….) (…….) (…….) (…….)
Ülker (…….) (…….) (…….) (…….)
Diğer (…….) (…….) (…….) (…….)
TOPLAM 62.878 100 66.846 100
Kaynak: AC Nielsen
Tablo 4: UHT Süt Alanında Pazar Payları
Teşebbüs Satış Değeri (MilyarTL) Pay(%) Satış Miktarı (1000Lt) Pay(%)
Aytaç (…….) (…….) (…….) (…….)
Birtat (…….) (…….) (…….) (…….)
Dimes (…….) (…….) (…….) (…….)
Güney (…….) (…….) (…….) (…….)
Halk Süt (…….) (…….) (…….) (…….)
Mar Gıda (…….) (…….) (…….) (…….)
Nestle&Mis (…….) (…….) (…….) (…….)
Pınar (…….) (…….) (…….) (…….)
SEK (…….) (…….) (…….) (…….)
Sütaş (…….) (…….) (…….) (…….)
Tikveşli (…….) (…….) (…….) (…….)
Ülker (…….) (…….) (…….) (…….)
Diğer (…….) (…….) (…….) (…….)
TOPLAM 217.858 100 195.026 100
Kaynak:AC Nielsen
Danone’nin; UHT sütte % (…); paztörize sütte ise % (….) pazar payına sahip
olduğu, dolayısıyla firmanın genelde süt sektöründe, spesifik olarak ise UHT
ve pastörize sütte önemli derecede bir pazar gücüne sahip olmadığı
anlaşılmaktadır.
Yoğurt ve ayran tek bir pazar olarak ele alındığında, dosya mevcudu bilgi ve
belgeden Danone’nin % (…) ve % (…)’lik pazar payları ile (…..) sırada yer
aldığı anlaşılmaktadır. Bu bağlamda hem yoğurtta hem de ayranda Danone
firmasının pazar payları ayrı ayrı aşağıda ele alınmış ve bu alt pazarlarda bir
yoğunlaşma olup olmadığı irdelenmiştir.
04-40/452-113
5
Yoğurt ve ayran pazarlarında pazar paylarına aşağıdaki tablolarda yer
verilmiştir :
Tablo 5: Yoğurt Pazarı
Teşebbüs Satış Değeri (Milyar TL) Pay (%)
Satış Miktarı
(Ton) Pay (%)
Çoban (…….) (…….) (…….) (…….)
Danone (…….) (…….) (…….) (…….)
Pınar (…….) (…….) (…….) (…….)
SEK (…….) (…….) (…….) (…….)
Sütaş (…….) (…….) (…….) (…….)
Ülker (…….) (…….) (…….) (…….)
Diğer (…….) (…….) (…….) (…….)
Toplam 340.148 100,0 221.884 100,0
Kaynak: AC Nielsen
Tablo 6: Ayran Pazar Payları
Firma Pazar Payı
(%)
Sütaş (…….)
Danone (…….)
Pınar (…….)
SEK (…….)
Ülker (…….)
Diğer 41,9
Yoğurt pazarında Danone % (….)’lik pazar payıyla lider konumda olsa da,
gerek pazar payının yüksek olmaması, gerekse de Sütaş’ın % (…)’lık pazar
payıyla çok yakın bir pazar gücüne sahip olması sebebiyle yoğurt pazarında
firmanın hakim durumda olamayacağı net olarak görülmektedir. Ayran
pazarında ise (…) sırada yer alan firmanın (…) sırada yer alan Sütaş’ın %
(….)’luk pazar payının yarısından bile az olan- % (….) ’lik pazar payı ile
önemli bir pazar gücüne sahip olmadığı anlaşılmaktadır.
Yukarıda yer verilen açıklamalar çerçevesinde süt ve (yoğurt ve ayran alt
pazarlarını da içeren) süt ürünleri pazarlarında Danone firmasının hakim
durumda olmadığı anlaşılmaktadır.
I.3.1 Pazar Gücünün Kötüye Kullanıldığı İddiası
Öğütler Gıda'ya Danone Ankara bayileri T.S.D. Gıda Maddeleri Satış Dağıtım
Turizm Hizmetleri Sanayi Ltd. Şti. ile D.S.D. Gıda Maddeleri Satış Dağıtım Tic.
Ltd. Şti. tarafından Danone talimatıyla mal verilmediğine ilişkin iddia üzerine
Danone'nin şirket merkezinde, Danone bayilerinde raportörlerce yerinde
inceleme yapılmıştır.
I.3.2 Yerinde İnceleme
Danone şirket merkezinde yapılan yerinde incelemede ve daha sonra Kurum
kayıtlarına 17.5.2004 tarih ve 2451 sayı ile intikal eden yazıdan Öğütler Gıda
tarafından yapılan şikayetin temelini mal alım-satımına uygulanan vadenin
oluşturduğu tespit edilmiştir.
04-40/452-113
6
Danone Distribütörlük Sözleşmesi'nin 2.9 maddesinde:
"Distribütör, Şirket'ten satın alacağı ürünlerin toplam bedelini, Şirket'in fatura
tarihinden itibaren; en geç 21 (yirmibir) gün içinde (eğer Distribütör'e
satılıyorsa sadece UHT süt ürünleri için en geç 45 - kırkbeş gün içinde) olmak
kaydı ile, Şirket'in zaman zaman belirleyeceği vadelerde Şirket'e ödeyecektir.
Şirket Sözleşme konusu ürünlerin her birinde, bu vadeyi dilediği zaman tek
taraflı olarak değiştirmek, azaltmak veya arttırmak hakkını haizdir. Distribütör,
Şirket tarafından belirlenen ödeme vadelerine uymayı kabul ve taahhüt
etmiştir..." hükmü bulunmaktadır.
Nitekim ödeme vadelerine ilişkin bu durum şikayetçi Öğütler Gıda Satın Alma
Müdürü'nün tutanağa alınan ifadesinde de aşağıda yer aldığı gibi ifade
edilmiştir:
"2003 yılı Temmuz ayında Danone bayisi Akın Gıda'dan vade üzerindeki
anlaşmazlık - onların talep ettiği vade 35 gün, bizim verdiğimiz vade ise 42-43
gün - nedeniyle mal alımını durdurduk. Danone'nun diğer iki bayisinden diğer
iki şubemiz mal alımına devam etti. 2003 yılının Eylül ayında diğer Danone
bayileri de bize mal vermeyi Danone'nun talebi üzerine durdurdu. Danone
yetkilileri koydukları kriterlere uymayan hiçbir markete mal vermeyeceklerini
söylediler. Bu kriter, vadelere ilişkindi. 27.04.2004 tarihinde Danone saha
yöneticisi Ethem AKMAN tarafından verilen yeni teklif - vade 30-40 gün -
gündeme geldi. Biz vade olarak 45-50 günü verdiğimiz için tekliflerini kabul
etmedik."
Öğütler Gıda Satın Alma Müdürü'nün verdiği bu bilgiler, söz konusu
teşebbüsten alınan ve Danone yetkilisi ile yapılan toplantıya ait notları içeren
belge ile de teyit edilmiştir. Bu belgeden ödeme vadeleri hariç Danone
tarafından önerilen tüm şartlar üzerinde uzlaşma sağlandığı görülmüştür.
Ayrıca şikayet dilekçesinin ekinde yer alan Danonesa Tikveşli 2003 Yılı
Çalışma Şartları başlıklı belgede de Öğütler Gıda ile Danonesa arasında
karşılıklı uzlaşılan vadenin 2003 yılı için 30 gün olduğu anlaşılmaktadır.
Diğer taraftan mal sevkiyatını Danone talimatıyla durdurdukları iddia edilen
Danone bayileri D.S.D. ve T.S.D.'de yapılan yerinde inceleme ve
görüşmelerde de söz konusu ihtilafın kaynağını Öğütler Gıda tarafından
önerilen vadelerin uzunluğunun oluşturduğu anlaşılmıştır.
T.S.D. Satış Müdürü ile raportörlerce yapılan görüşmede satış yapılacak
noktalara uygulanacak vadelerin Danone yetkilileri ile görüşülerek belirlendiği
anlaşılmıştır. Bu sistem çerçevesinde distribütöre Danone tarafından
uygulanan vadenin 21 gün olup distribütörün de Danone'ye yapacağı 21
günlük ödemeyi göz önüne alarak kendi vadelerini oluşturduğu T.S.D. Satış
Müdürü tarafından aşağıda sunulduğu şekilde ifade edilmiştir:
"...Söz konusu tarihlerde Danone ile Öğütler arasında meydana gelen
anlaşmazlık tarafımıza Danone yetkilisi tarafından anlatıldı. Bize anlatılanlara
göre Öğütler Gıda vadeyi uzattığı için Danone yetkilisi bizi satış yapıp
yapmamakta serbest bıraktı. Bu vade de bize uzun geldiği için mal vermeyi
04-40/452-113
7
durdurduk. Şu anda bütün zincir marketlerle anlaşmamız 30 gün vade
üzerindendir."
Raportörlerce D.S.D. Şirket Müdürü ile yapılan görüşmede de bu durum teyit
edilmiştir:
"Öğütler Gıda ile olan alışverişimiz vadeden kaynaklanan bir anlaşmazlık
nedeniyle son buldu. Biz Danone'dan 21 gün vadeyle mal alırız; marketlere
ise teorik olarak 30 gün fiiliyatta ise 40 güne varan vadelerde mal veririz.
Öğütler Gıda 50 günlük bir vade talep ettiği için mal vermeyi kestik."
Sonuç olarak Öğütler Gıda ile Danone arasındaki mal vermemeye dayanan
anlaşmazlığın nedeninin Öğütler Gıda'nın 45-50 gün vadede ödeme yapmayı
teklif etmesi; buna karşılık Danone bayilerinin genel olarak 30 günlük vadede
mal vermesi olduğu anlaşılmıştır. Raporun takip eden bölümünde söz konusu
ticari anlaşmazlık, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun
çerçevesinde değerlendirilecektir.
I.3.3 Hukuki Değerlendirme
Dosya konusu şikayet bakımından, 4054 sayılı Kanun ve ilgili mevzuat
çerçevesinde "mal vermeme" rekabeti bozucu bir eylem olarak 4054 sayılı
Kanun'un Hakim Durumun Kötüye Kullanılması'nı düzenleyen 6. maddesinin
(a) veya (b) bendlerinde öngörülen kötüye kullanma hallerinden birinin söz
konusu olması durumunda rekabet ihlali olarak değerlendirilebilecektir.
4054 sayılı Kanun'un 6. maddesinin (a) bendine göre mal vermeme eyleminin
aynı Kanun kapsamında suç teşkil etmesi ancak rakip teşebbüslerin
piyasadaki faaliyetlerini zorlaştıracak şekilde tek satıcılığa zorlamak ya da
ticari faaliyet alanına başka bir teşebbüsün girmesini engelleyecek şekilde ilgili
pazara yapay giriş engelleri oluşturmak durumlarında söz konusudur. Anılan
şikayet konusu mal vermeme eylemi, tarafların da kabul ettiği üzere tamamen
vade üzerindeki anlaşmazlığa dayanmaktadır. Dolayısıyla anılan ticari ihtilafın,
bu bend kapsamında değerlendirilmesi mümkün değildir Kaldı ki, Danone
zaten ilgili ürün pazarında hakim durumda değildir.
Mal vermemenin rekabet ihlali olarak değerlendirilebileceği bir başka madde
de yine 6. maddenin (b) bendidir. Bu bende göre, hakim durumdaki bir
teşebbüsün eşit durumdaki alıcılara aynı ve eşit hak, yükümlülük ve edimler
için farklı şartlar ileri sürerek, doğrudan veya dolaylı ayrımcılık yapması
durumunda, söz konusu teşebbüs, hakim durumunu kötüye kullanmakla
suçlanabilmektedir. Danone'nin sistemine göre distribütörlere pastörize
ürünler için 21 gün; UHT grubu ürünler için 45 gün vade uygulanmaktadır.
Dolayısıyla Danone tüm alıcılarına eşit şartlar uygulamaktadır. Danone
bayileri ise alıcı marketlere genel olarak 30-40 gün vade uygulamaktadır.
Diğer yandan, tüm marketleri "eşit şartlarda" yorumlamak mümkün değildir.
Ayda örneğin 10,000 birim mal satın alan marketle 100,000 birim mal satın
alan teşebbüs farklı konumdadır. Ayrıca yine aynı maddeye göre tüm bu
koşulları sorgulamak için söz konusu teşebbüsün ilgili pazarda hakim
durumda olması gerekir ki, dosya konusu inceleme bakımından Danone
hakim durumda değildir.
04-40/452-113
8
Dosya mevcudu bilgi ve belgeden Danone'nin ilgili ürün pazarında hakim
durumda olmadığı ve vadelerden kaynaklanan mal vermeme şeklindeki ticari
ihtilafların 4054 sayılı Kanun kapsamında olmadığı kanaatine varılmıştır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora, toplanan delillere ve incelenen dosya kapsamına göre;
Danone Tikveşli Gıda ve İçecek Sanayi ve Ticaret A.Ş.’nin ilgili ürün
pazarlarında hakim durumda olmadığı ve vadelerden kaynaklanan mal
vermeme şeklindeki ticari ihtilafların 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun kapsamında değerlendirilemeyeceğinden hareketle söz
konusu teşebbüs hakkında soruşturma açılmasına gerek olmadığına,
şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy