Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2004-3-15 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 04-42/495-121
Karar Tarihi : 17.6.2004
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tuncay SONGÖR, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit
SONBAY, Murat GENCER, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr.
Nurettin KALDIRIMCI, M Sıraç ASLAN, Süreyya
ÇAKIN.
B. RAPORTÖRLER: Hilmi BOLATOĞLU, Ali Fuat KOÇ
C. ŞİKAYET EDEN: Mehmet ŞAHİN
Adresine ulaşılamamıştır. 20
Diğer iki şikayetçi isimlerinin açıklanmasını istememiştir.
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN:
- Ahi Ekmek ve Unlu Mamulleri San. ve Tic. Ltd. Şti.
Bağlarbaşı Mah. Fırıncılar Sitesi No:98 KIRŞEHİR
E. DOSYA KONUSU: Kırşehir İl merkezinde faaliyet gösteren sekiz fırının
“Ahi Ekmek ve Unlu Mamülleri San. ve Tic. Ltd. Şti.”(Ahi Ltd. Şti.) 30
unvanlı bir şirket altında ortak hareket etmeye başladıkları, diğer
fırınların kurulan bu şirkete işletmelerini kiraladıkları ve bu işlem
sonunda fırınların pazarı paylaşarak 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettikleri
iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Mehmet ŞAHİN ve isimlerinin açıklanmasını
istemeyen iki şikayetçi tarafından Rekabet Kurumu kayıtlarına 6.2.2004/580,
12.2.2004/870 ve 27.2.2004/975 tarih ve sayı ile giren başvurularda özetle;
Kırşehir İl merkezinde faaliyet gösteren fırıncıların 2-3 yıl kadar önce “Ahi Ltd.
Şti.” unvanlı bir şirket kurarak ortak hareket ettikleri, kurulan bu şirkete kendi 40
fırınlarını kiraladıkları, bu tarihten itibaren ekmeğin kalitesinin bozulduğu ve
fiyatının arttığı, Kırşehir Belediyesinin özelleşen fırınının da bu şirkete dahil
olduğu, piyasaya yeni girmek veya dışarıdan ekmek getirmek isteyen
teşebbüslerin çeşitli yollar kullanılarak hem Belediye hem de şirket tarafından
engellendiği ve bu durumun tekelleşme yarattığı belirtilerek konunun Rekabet
Kurumu tarafından araştırılıp gereken önlemlerin alınması talep edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 6.2.2004/580, 12.2.2004/870 ve
27.2.2004/975 tarih ve sayı ile intikal eden başvurular üzerine hazırlanan
2.3.2004 tarih ve 2004-3-15/BN-04-OTÇ sayılı Bilgi Notu, 11.3.2004 tarih ve 50
04-42/495-121
2
04-19 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve Kırşehir il merkezinde faaliyet
gösteren fırıncıların birleşerek kurdukları Ahi Ltd. Şti. vasıtasıyla 4054 sayılı
Kanunu ihlal edip etmediklerinin ve soruşturma açılmasına gerek olup
olmadığının tespiti amacıyla, Kanun’un 40. maddesinin 1. fıkrası uyarınca
önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 2.6.2004 tarih ve
2004-3-15/ÖA-04-HB sayılı Önaraştırma Raporu 7.6.2004 tarih,
REK.0.07.00.00/122 sayılı Başkanlık önergesi ile 04-42 sayılı Kurul toplantısında
görüşülerek karara bağlanmıştır. 60
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; şikayet başvurusuna konu
iddialar hakkında,
- Kırşehir ekmek pazarında, bizzat ya da ortak oldukları şirketler vasıtasıyla
faaliyette bulunan Abdurrahman Şevik, İbrahim Altıparmak, Turgay
Çopuroğlu, Ali Dede, Güller Kaynarca, Dede Demiralay, Haydar Şahin ve
Süleyman Olgun tarafından “Ahi Ltd. Şti.” isimli şirketin kurulmasının 4054
sayılı Kanunun 7. maddesi ve 1997/1 sayılı Tebliğin 2/a maddesi kapsamında
bir birleşme işlemi olduğu, 70
- Ahi Ltd. Şti.’nin ilgili ürün pazarında %(….)’lik paya sahip olduğu dikkate
alındığında, 1997/1 sayılı Tebliğin 4. maddesinde belirlenen %25’lik pazar
payı eşiğinin üzerinde yer alması nedeniyle bahse konu birleşme işleminin
Rekabet Kurulu'nun iznine tabi olduğu,
- Rekabet Kurulu’nun iznine tabi olduğu halde birleşme işleminin
bildirilmemesi nedeniyle taraflara ve şirket yöneticilerine 4054 sayılı Kanun’un
16. maddesi gereğince verilecek cezalar açısından, aynı Kanun’un 19.
maddesinde öngörülen 3 yıllık zaman aşımının 17.4.2004 tarihinde dolduğu, 80
bu nedenle bildirmemeden dolayı ceza verilemeyeceği,
- 1997/1 sayılı Tebliğ’in 6. maddesinin 2. fıkrası gereğince, hakim durum
yaratmayan veya bir hakim durumu güçlendirmeyen ve bunun sonucu olarak
ülkede veya bir bölümünde etkin rekabeti önemli ölçüde engellemeyen
birleşme işlemine izin verilmesinin uygun olacağı,
- soruşturma açılmasına gerek olmadığı
ifade edilmektedir.
90
İ. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Hakkında Önaraştırma Yapılanlar
I.1.1. Ahi Ekmek ve Unlu Mamulleri Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. (Ahi Ltd.
Şti.)
Önaraştırma konusu şikayetlerde yer alan Ahi Ltd. Şti. Kırşehir ilindeki 8 adet
fırıncı tarafından 2001 yılında kurulmuş ve 17.4.2001 tarihinde ticaret siciline
tescil ettirilmiştir. 100
04-42/495-121
3
Şirketin amaç ve konusu “ekmek ve unlu mamulleri üretmek ve satmak”tır.
Şirket ortakları tarafından şahıs işletmesi şeklinde veya ortağı bulundukları
şirketler tarafından işletilen fırınlar söz konusu şirketin merkezi ve yedi adet
şubesini oluşturmaktadır. Bu işletmelere ait işyeri ve üretim araçları, şirketin
ticaret siciline tescil edildiği tarih olan 17.4.2001 günü şirket müdürleri ve
kiralayan ortaklar tarafından imzalanan kira sözleşmeleriyle bu şirkete
devredilmiştir.
Şirketi ilk üç yıl için temsil ve ilzam edecek şirket müdürlüklerine İbrahim
Altıparmak ve Haydar Şahin seçilmişlerdir. Şirketin 2003 yılı cirosu 110
(……………………….) TL’dir.
Şirketin sermayesi 21.100.000.000 TL’dir. Her biri 50.000.000 TL değerinde
422 hisseye ayrılmış olan sermayenin kuruluş aşamasında ortaklar arasındaki
dağılımına aşağıdaki tabloda yer verilmektedir:
Tablo 1- Ahi Ltd. Şti. Sermaye Yapısı
Pay Sahibi Pay Sayısı Pay Oranı (Yaklaşık %) Pay Tutarı
Abdurrahman Şevik 38 9,0 1.900.000.000 TL
İbrahim Altıparmak 128 30,3 6.400.000.000 TL
Turgay Çopuroğlu 86 20,4 4.300.000.000 TL
Ali Dede 48 11,4 2.400.000.000 TL
Güller Kaynarca 40 9,5 2.000.000.000 TL
Dede Demiralay 27 6,4 1.350.000.000 TL
Haydar Şahin 27 6,4 1.350.000.000 TL
Süleyman Olgun 28 6,7 1.400.000.000 TL
Toplam 422 100 21.100.000.000 TL
Süleyman Olgun sahip olduğu 28 hisseye karşılık gelen 1.400.000.000 TL
değerindeki sermaye payını Bayram Saygı’ya devretmiş ve işlem 8.1.2004 120
tarihinde ticaret siciline tescil ettirilmiştir.
I.1.2. Ahi Ltd. Şti. Bünyesine Katılan Fırınlar
I.1.2.1. Sağlık Ekmek Unlu Mamulleri Gıda Turizm Besicilik ve
İşletmecilik San. ve Tic. Ltd. Şti. (Sağlık Ekmek Ltd. Şti.)
Bağbaşı Mah. Fırıncılar Sitesi/Kırşehir adresinde faaliyet göstermekte olan ve
3.000.000.000 TL sermayesi bulunan şirketin ortaklık yapısına Tablo 2’de yer
verilmiştir: 130
Tablo 2- Sağlık Ekmek Ltd. Şti. Sermaye Yapısı
Pay Sahibi Pay Miktarı
İbrahim Altıparmak 1.500.000.000.TL
Abdurrahman Şevik 1.500.000.000.TL
04-42/495-121
4
I.1.2.2. Kırşehir Ekmek Sanayi Petrol, Un Mamulleri Bakkaliye Zahirecilik
İmalat Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. (Kırşehir Ekmek Ltd. Şti.)
Ticari ikametgahı Ankara asfaltı 4. km. Kırşehir olan şirketin sermayesi
3.000.000.000 TL olup şirket ortakları ve sahip oldukları sermaye miktarları
Tablo 3’de sunulmuştur:
Tablo 3- Kırşehir Ekmek Ltd. Şti. Sermaye Yapısı 140
Pay Sahibi Pay Miktarı
İbrahim Altıparmak 500.000.000 TL
Remziye Altuntaş 500.000.000 TL
Süleyman Altıparmak 1.000.000.000 TL
Memiş Gürbüz 500.000.000 TL
Dağıstan Şefik 500.000.000 TL
I.1.2.3. Haspak Ekmek
Şahıs işletmesi olup Turgay Çopuroğlu’na aittir.
I.1.2.4. Lider Ekmek ve Unlu Mamuller San. ve Tic. Ltd. Şti. (Lider Ekmek
Ltd. Şti.)
Şirketin sermayesi 500.000.000 TL olup eşit sermaye paylarına sahip 4 ortak
şunlardır : 150
Tablo 4- Lider Ekmek Ltd. Şti. Sermaye Yapısı
Pay Sahibi Pay Miktarı
Ali Dede 125.000.000 TL
Osman Çorapçı 125.000.000 TL
Selahattin Demir 125.000.000 TL
Bekir Sevik 125.000.000 TL
I.1.2.5. Özlem Ekmek
Şahıs işletmesi olup Güller Kaynarca’ya aittir.
I.1.2.6. Önder Öz Kırşehir Ekmek İmalatı Hayvancılık San. ve Tic. Ltd. Şti.
(Önder Öz Kırşehir Ltd. Şti.)
160
Şirketin sermayesi 5.000.000.000 TL’dır. Sermaye yapısı Tablo 5’de
sunulmuştur :
Tablo 5- Önder Öz Kırşehir Ltd Şti. Sermaye Yapısı
Pay Sahibi Pay Miktarı
Dede Demiralay 2.550.000.000 TL
Osman Çelebi 2.450.000.000 TL
I.1.2.7. Birlik Gıda Unlu Mamuller Üretimi ve Pazarlama ve Hayvancılık
Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. (Birlik Gıda Ltd. Şti.)
Şirketin sermayesi 500.000.000 TL olup sermaye yapısına Tablo 6’da yer
verilmiştir: 170
04-42/495-121
5
Tablo 6- Birlik Gıda Ltd. Şti.Sermaye Yapısı
Pay Sahibi Pay Miktarı
Haydar Şahin 250.000.000 TL
Recep Ata 250.000.000 TL
I.1.2.8. Olgun-Saygı Unlu Mamuller Gıda Hayvancılık Petrol Ürünleri San.
ve Tic. Ltd. Şti. (Olgun-Saygı Ltd. Şti.)
Toplam sermayesi 500.000.000 TL olan şirketin ortaklık yapısına Tablo 7’de
yer verilmiştir:
Tablo 7- Olgun-Saygı Ltd. Şti. Sermaye Yapısı 180
Pay Sahibi Pay Miktarı
Süleyman Olgun 250.000.000 TL
Bayram Saygı 225.000.000 TL
Alpaslan Saygı 25.000.000 TL
Süleyman Olgun ve Ekrem Saygı ile yapılan görüşmede Süleyman Olgun’un
2004 Ocak ayı içerisinde Ahi Ltd. Şti. ile birlikte bu şirketteki ortaklığından da
ayrıldığı öğrenilmiştir.
I.2. İlgili Pazar
I.2.1. İlgili Ürün Pazarı
Ekmek, ülkemizdeki tüketiciler tarafından en temel gıda maddesi olarak kabul 190
edilmektedir. Bu nedenle, ekmeğe olan talebin fiyat esnekliği çok düşüktür.
Diğer bir deyişle, ekmek tüketiciler gözünde olmazsa olmaz bir ürün niteliğini
haizdir. Diğer yandan Kırşehir’de ekmek tüketiminin sadece normal somun
ekmekle sınırlı olmadığı, özellikle pide ekmeği gibi değişik türde ürünlerin de
belirli oranda ikame olarak algılandığı da dikkate alınmalıdır.
Yukarıda verilen bilgiler çerçevesinde çeşitli ekmek türlerinin tüketici
nazarında birbirini ikame edebilme derecesinin yüksek olması, ekmeğin temel
gıda maddesi olması ve diğer gıda maddeleri ile ikame edilememesi
gerçeğinden hareketle ilgili ürün pazarı “ekmek pazarı” olarak kabul edilmiştir. 200
I.2.2. İlgili Coğrafi Pazar
Teşebbüslerin faaliyet gösterdikleri alanın, rekabet koşullarının yeterli
derecede homojen ve özellikle komşu bölgelerden hissedilir derecede farklı
olması; ilgili coğrafi pazarın tespitinde büyük bir önem taşımakta ve belirleyici
olmaktadır.
İnsanların “taze ekmek” beklentisi dikkate alındığında, ekmek sabah erken
saatlerde tüketiciye sunulması ve aynı gün satılması gereken bir üründür. 210
Ekmeğin üretimi ve satışa sunulması arasında geçen süre ekmekteki kalite
04-42/495-121
6
algısını önemli ölçüde etkilemektedir. Bu nedenle, üretildiği andan itibaren
mümkün olan en kısa süre içinde ekmeğin satış noktasına ulaştırılması
gerekir. Bu durum coğrafi pazar kavramını belirginleştirmektedir. Ayrıca
taşıma maliyetleri de ilgili coğrafi pazarı doğal olarak sınırlamaktadır. Bu
çerçevede Kırşehir il merkezi ve il merkeziyle ekmek ticareti yapılabilecek
yakınlıkta ilçe ve beldeler dikkate alınmalıdır. Kırşehir ilinde 6 ilçe
bulunmaktadır. Bu ilçeler ve il merkezine uzaklıkları aşağıdaki gibidir:
Boztepe 15 km Mucur 22 km 220
Akpınar 40 km Kaman 53 km
Çiçekdağı 65 km Akçakent 65 km
Mesafeler dikkate alındığında Kırşehir’e herhangi bir ilçeden ekmek
getirilebileceği anlaşılmaktadır. Fakat, teorik olarak bu mümkün görünse de,
mesafe uzadıkça artan taşıma maliyeti ve tazelik algısındaki gerileme, merkez
dışından gelen ekmeğin ikame gücünü zayıflatan unsurlardır. İl merkezi
dışından getirilen ekmeğin ticari teamüllere aykırı kabul edilmesi de önemli bir
husustur. Her ne kadar çevre yerleşim birimleri potansiyel olarak rekabetçi bir
baskı yaratmaktaysa da, çevre yerleşim birimlerinden ekmek getirilmesi ya da 230
buralara ekmek götürülmesi mutad olmadığı gibi fiilen bu tür ticaretin
piyasadaki etkisi ihmal edilebilir düzeydedir. Anılan nedenlerle, ilgili coğrafi
pazar, “Kırşehir İl Merkezi” olarak belirlenmiştir.
I. 3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.3.1. Pazara İlişkin Tespitler
Kırşehir il merkezindeki satış noktalarında çeşitli türlerde ekmek tüketiciye
sunulmaktadır. Bunlar normal somun ekmeği, kepekli ekmek, Trabzon ekmeği 240
ve pide ekmeğidir. Özellikle pide ekmeği Kırşehir’de ekmeğe alternatif olarak
görülmektedir. Toplam ekmek tüketimi nüfusla doğru orantılıdır. 2000 yılı
resmi sayım rakamlarına göre Kırşehir il merkezinin nüfusu 88.105 kişidir. Fiili
nüfus ile birlikte ekmek tüketiminin de dönemsel dalgalanmalar gösterdiği
dikkate alındığında, Kırşehir il merkezinde 90.000 adet/gün ortalama ekmek
tüketimi olduğu söylenebilir.
26.7.1996 tarihli Kırşehir Belediyesi Encümen kararı ile şehir merkezinde
ekmek üretimi yapan fırınların ruhsatları iptal edilmiş ve bu fırınlara şehir
dışında bir yere taşınmaları hususunda 1.9.1996 tarihine kadar süre 250
verilmiştir. Yerinde incelemenin yapıldığı tarih itibarıyla Kırşehir il merkezinin
ekmek ihtiyacını karşılayan fırınların tamamının şehir dışına taşındıkları ve
üretimlerini burada sürdürdükleri görülmüştür. Şehir merkezinde, mülkiyeti
Belediyeye ait olan fakat özel bir şahısa kiralanan fırın ile Açık Cezaevi’nin
fırını kalmıştır. Şehir merkezinde normal ekmek üretiminin yasaklanması ile
birlikte pide fırınlarının sayısında ve bu fırınlar tarafından üretilen somun
ekmek dışındaki ekmek türlerinde önemli artışlar olduğu görülmüştür. Normal
200 gr. ekmek 250.000 TL den satılmaktadır. Ancak Belediye Fırını tarafından
üretilen ekmek belediyeye ait büfelerde 200 gr. 200.000 TL den satılmaktadır.
Cezaevi Fırınında üretilen ekmek ise kurumlara yapılan satışlarda anlaşmada 260
öngörülen fiyata, Cezaevi önündeki büfeden halka yapılan satışta ise 250 gr.
04-42/495-121
7
ekmek 250.000 TL den satılmaktadır. Özbağ Beldesi’nden getirilen Trabzon
ekmeğinin ise devamlı olarak bazı satış noktalarında bulunduğu
görülmektedir.
Şikayet konusu Ahi Ltd. Şti. öncesinde bir fırın sahibi veya ortağı bulunan 8
kişinin bir araya gelmesi ile kurulmuştur. Şirket üretiminin büyük bölümü
(yaklaşık %60) 1997 yılındaki şehir dışına taşınma döneminde Kırşehir Ekmek
Sanayi bünyesinde kurulan modern tünel fırına kaydırılmıştır. Üretimin bu
fırına yönlendirilmesi, birim maliyetleri düşürme amacı taşımaktadır. Tünel 270
fırın adı verilen yeni tip fırınlar hem en yeni teknolojiyi kullanmakta hem de
önemli bir ölçek ekonomileri avantajı sağlamaktadır .
Kırşehir il merkezinde, Ahi Ltd. Şti. dışında, Rekabet Fırını, Melikgazi Fırını,
Başak Fırını, Belediye Fırını ve Açık Cezaevi Fırını faaliyet göstermektedir.
Ayrıca, Mucur İlçesi ve Özbağ Beldesi gibi yakın yerleşim birimlerinden ekmek
getirilmesinin mümkün olduğu, zaman zaman bu yönde girişimlerin olduğu
anlaşılmaktadır. Ancak, önceki dönem yönetimde bulunan belediye
yetkililerinin dışarıdan ekmek getirilmesini önlemeye yönelik fiillerinin bu
girişimleri azalttığı görülmektedir. Kırşehir Belediyesi’nde Raportörlerce 280
yapılan görüşmelerde, geçtiğimiz dönemde il merkezi dışından getirilen
ekmeğe belediye zabıtasınca müdahale edilerek ekmeğin toplatıldığı ve
ilgililere ceza uygulandığı belirtilmiştir.
Ahi Ltd. Şti. bünyesinde faaliyet gösteren söz konusu fırınların yerinde
inceleme tarihi itibarıyla günlük ekmek üretim bilgileri yaklaşık olarak Tablo
8’de sunulmuştur:
Tablo 8- Ahi Ltd. Şti. Ekmek Üretim Bilgileri
Fırın Adı Ortalama Ekmek Üretim Miktarı (adet/gün) Teorik Kapasite
Kapasite
Kullanımı (%)
Sağlık Ekmek Fırını kapalı - -
Kırşehir Ekmek
Sanayi Fırını (Tünel
Fırın)
(……..) (……..) (……..)
Haspak Ekmek
Fırını kapalı - -
Lider Ekmek Fırını (……..) (……..) (……..)
Özlem Ekmek Fırını (……..) (……..) (……..)
Öz Kırşehir Fırını (……..) (……..) (……..)
Birlik Ekmek Fırını kapalı - -
Olgun – Saygı Fırını (……..) (……..) (……..)
TOPLAM 41.000 78.000
290
04-42/495-121
8
Ahi Ltd. Şti. dışında bulunan fırınların üretim miktarlarına ise Tablo 9’da yer
verilmiştir:
Tablo 9- Ahi Ltd. Şti. Dışındaki Firmaların Ekmek Üretim Bilgileri
Fırın Adı Ortalama Ekmek Üretim Miktarı (Adet/Gün) Teorik Kapasite
Kapasite
Kullanımı (%)
Melikgazi Fırını (……..) (……..) (……..)
Başak Fırını (……..) (……..) (……..)
Rekabet Fırını (……..) (……..) (……..)
Cezaevi Fırını (……..) (……..) (……..)
Belediye Fırını (……..) (……..) (……..)
TOPLAM 35.000 56.000
I.3.2. Hukuki değerlendirme
Önaraştırmaya konu teşkil eden ve Kırşehir’de faaliyet gösteren 8 adet
işletme sahibinin bir araya gelmesiyle oluşturulan Ahi Ltd. Şti.’nin durumunu
Rekabet Hukuku açısından netleştirebilmek için, taşıdığı özellikleri incelemek 300
gerekmektedir.
I.3.2.1. Ahi Ltd. Şti.’nin Yapısal Değerlendirmesi
Şirket, Sanayi ve Ticaret Bakanlığının 25.7.2003 tarih ve 2003/3 sayılı
Tebliği’nde belirtilen 5.000.000.000 TL sermaye sınırının oldukça üzerinde bir
sermayeyle (21.100.000.000 TL) kurulmuştur. Kurucu ortakların tümü,
kendilerine ait olan ya da ortak oldukları fırın işletmelerinin (işyeri+makine)
kullanım haklarını noter onaylı, üç ila beş yıllık kira kontratlarıyla, dağıtımda
kullanılan servis araçlarını da yazısız kira sözleşmeleriyle Ahi Ltd. Şti.’ne 310
devretmişlerdir. Diğer yandan, şirket ana sözleşmesinde ortaklara ait bu
fırınların adresleri “Şube” statüsünde ilan edilerek tescil ettirilmiştir. Anılan
kira sözleşmeleri Ahi Ltd.Şti.’nin ticaret siciline tescil edildiği 17.4.2001
tarihinde akdedilerek 18.4.2001 tarihinde yapılan açılış yoklamasında Kırşehir
Vergi Dairesi’ne de bildirilmiştir. Bu tarihten sonra üretim ve satışa ilişkin tüm
kararlar şirket yönetimi tarafından (fiili durumda ortakların tamamı tarafından)
alınmaya başlamıştır. Şirkete ortak olan fırın sahipleri ve ortakları, fırınlarının
işletilmeye müsait haklarını Ahi Ltd. Şti.’ne devrederek işletmelerinin
kontrolünü bu şirkete bırakmışlardır.
320
Ahi Ltd. Şti.’ni oluşturan işletmelerin fiili kontrolleriyle birlikte bunların Ahi Ltd.
Şti. bünyesinde işletilmesinden doğacak kar ve zarar olasılıklarının da bir çatı
altında toplanması, yoğunlaşma yaratan bir işleme işaret etmektedir. Bir
birleşme; hukuken olmasa bile, bağımsız teşebbüslerin faaliyetlerini tek bir
ekonomik birim altında toplamaları durumunda da ortaya çıkabilir. Bu durum
özellikle, iki veya daha fazla teşebbüsün, tüzel kişiliklerini korurken, sözleşme
ile bir ortak ekonomik yönetim tesis etmeleri durumunda meydana gelebilir.
Eğer bu durum, ilgili teşebbüslerin ortak bir ekonomik birim altında fiilen bir
araya gelmelerine yol açarsa, bu işlem de bir birleşme olarak kabul
edilecektir. Ortak ekonomik birim, sürekli ve tek bir ekonomik yönetimin varlığı 330
halinde söz konusudur. Diğer ilgili faktörler ise, grup içi teşebbüsler arasında
iç kar-zararın dengelenmesini ve üçüncü kişilere karşı ortak sorumluluklarını
04-42/495-121
9
kapsayabilir. Fiili bir birleşme; ekonomik birim altında bulunan teşebbüsler
arasındaki çapraz hissedarlıklar yoluyla güçlendirilebilir.
1997/1 sayılı Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve
Devralmalar Hakkında Tebliğ’in 2. maddesinin (b) bendi, “Herhangi bir
teşebbüsün malvarlığını yahut ortaklık paylarının tümünü veya bir kısmını ya
da kendisine yönetimde hak sahibi olma yetkisi veren araçları devralması
veya kontrol etmesi” durumunu bir devralma işlemi olarak belirlemiştir. Diğer 340
yandan aynı maddenin ikinci fıkrasında “Bu Tebliğ bakımından kontrol, ayrı
ayrı ya da birlikte, fiilen ya da hukuken bir teşebbüs üzerinde belirleyici etki
uygulama olanağını sağlayan haklar, sözleşmeler veya başka araçlarla ve
özellikle bir teşebbüsün mal varlığının tamamı veya bir kısmı üzerinde
mülkiyet veya işletilmeye müsait bir kullanma hakkıyla veya bir teşebbüsün
organlarının oluşumunda veya kararları üzerinde belirleyici etki sağlayan
haklar ve sözleşmelerle meydana getirilebilir.” denmektedir.
Dosya konusu olayda 17.4.2001 tarihli ve noter onaylı tesis+demirbaş kira
sözleşmeleri 3 ila 5 yıl süreli, servis araçlarına ait sözleşmeleri ise süresiz 350
yapılmıştır. İşyerlerine ait kira sözleşmeleri yenilenmese dahi fesih ihbarı
bulunmadığı sürece 6570 sayılı Gayrımenkul Kiraları Hakkında Kanun’un 11.
maddesi gereğince her kira müddetinin bitiminden itibaren zımnen aynı
şartlarla 1 yıl için uzatılmış olacaktır. Makine tesisat kiralarının süreleri
dolduğunda ise fesih ihbarı olmadıkça B.K. 263. maddesi gereğince aynı
şartlarla belirsiz süreli olarak yenilenmiş olacaktır. Servis araçları için ise
zaten belirsiz süreli sözleşmeler yapılmıştır. Ahi Ltd. Şti. ortaklarının yaptıkları
bu kira sözleşmeleri, işletilmeye müsait bir kullanım hakkı tesis ederek
devamlı nitelikte bir kontrol devri yaratmıştır.
360
Yukarıdaki değerlendirmeler dikkate alındığında, Ahi Ltd. Şti.’nin oluşturularak
ortaklara ait fırınların ve dağıtımda kullanılan toplam 11 adet aracın kullanım
haklarını kira yoluyla bu şirket tarafından kontrol edilmesi suretiyle meydana
getirilen ekonomik birlik 1997/1 sayılı Tebliğin 2. maddesinde öngörülen türde
bir birleşme işlemidir.
I.3.2.2. Birleşme İşleminin Değerlendirilmesi
Birleşme veya devralmalarda Rekabet Kurulu’nun izninin alınması gereken
sınır değerlerin belirlendiği 1998/2 sayılı Tebliğ ile değişik 1997/1 sayılı 370
Tebliğin 4. maddesinin 1. fıkrasındaki toplam % 25’lik pazar payı ve 25 trilyon
TL’lik ciro eşikleri dikkate alındığında, birleşme işlemine taraf olan
teşebbüslerin toplam ciroları açısından ciro eşiğinin aşılmadığı, pazar payı
eşiğinin aşıldığı görülmektedir. Bu anlamda, söz konusu birleşme Kurul’un
iznine tabidir. İlgili işlem Rekabet Kurulu’ndan izin alınması gereken bir
birleşme niteliğinde olmasına rağmen izin için başvuru yapılmamıştır.
4054 sayılı Kanun’un 7. maddesinde “Bir ya da birden fazla teşebbüsün hâkim
durum yaratmaya veya hâkim durumlarını daha da güçlendirmeye yönelik
olarak, ülkenin bütünü yahut bir kısmında herhangi bir mal veya hizmet 380
piyasasındaki rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu doğuracak
şekilde birleşmeleri veya herhangi bir teşebbüsün ya da kişinin diğer bir
04-42/495-121
10
teşebbüsün mal varlığını yahut ortaklık paylarının tümünü veya bir kısmını ya
da kendisine yönetimde hak sahibi olma yetkisi veren araçları, miras yoluyla
iktisap durumu hariç olmak üzere, devralması hukuka aykırı ve yasaktır.”
hükmü yer almaktadır. Maddede yer alan unsurlar bakımından birleşme
işleminin değerlendirilmesi gerekmektedir.
I.3.2.3. Hakim Durum Değerlendirmesi
390
I.3.2.3.1. Pazar Payı
Yüksek pazar paylarının hakim durumun varlığına işaret etmesi nedeniyle, bir
birleşme/devralmanın piyasada hakim durum yaratıp yaratmayacağının en
önemli göstergesi pazar payıdır.
Kırşehir ekmek piyasasında günlük ortalama ekmek tüketimi 90.000
civarındadır. Ahi. Ltd. Şti.’nin günlük ekmek satış miktarı yaklaşık 41.000
adettir. Dolayısıyla, diğer fırınlarda üretilen ekmeklerle ve zaman zaman il
merkezi dışından getirilen ekmekler de dikkate alındığında Ahi. Ltd. Şti.’nin 400
Kırşehir ekmek piyasasında sahip olduğu pazar payı yaklaşık %(….)’tir.
90.000 adet/gün olarak kabul edilen Kırşehir ekmek piyasasında pazar
paylarına Tablo 10’da yer verilmiştir:
Tablo 10- Kırşehir Ekmek Pazarındaki Teşebbüslerin Pazar Payları
İşletme Adı Satış Miktarı (adet/gün)
Pazar Payı
(Yaklaşık %)
Ahi Ltd. Şti. (……..) (……..)
Belediye Fırını (……..) (……..)
Melikgazi A.Ş. (……..) (……..)
Cezaevi (……..) (……..)
Başak Fırını (……..) (……..)
Rekabet Fırını (……..) (……..)
Diğer (Şehir dışından gelen ekmek, pide ekmeği,
Trabzon ekmeği, çeşnili ve unlu mamul türü ekmekler) 14.000 15,5
TOPLAM 90.000 100
Bu itibarla Ahi. Ltd. Şti.’nin sahip olduğu % (….)’lik pazar payının tek başına
bir hakim durum göstergesi sayılamayacağı kanaatine varılmıştır.
I.3.2.3.2. Dikey Bütünlük 410
Dikey bütünlük kavramı bir firmanın ürettiği ürünün üretiminden dağıtımına
kadar bir ürünün pazara ulaştırılmasındaki zincirde her halkayı kendisi
oluşturacak şekilde bir bütünlük sağlamasını ifade eder.
Söz konusu şirket sadece ekmek üretimi ve ürettiği ekmeklerin dağıtımı ile
uğraşmaktadır. Dağıtım işlemini ortaklarından kiraladığı araçlarıyla
yapmaktadır. Şirketin tüketiciye yönelik perakende satışı bulunmamakta,
04-42/495-121
11
satışın tamamı işletme hakkı özel şahıslara ait olan bakkal, market ve diğer
satış noktalarına yapılmaktadır. 420
Diğer taraftan Afyon Ekmek Sanayi ekmek üretiminde girdi olarak kullanılan
un, tuz, maya, katkı maddesi ve benzeri ürünlerin üretimini yapmamakta, söz
konusu bu ürünleri piyasa koşullarında bu ürünlerin üreticisi yada satıcısı
firmalardan almaktadır. Bu nedenle Ahi. Ltd. Şti. için dikey bütünlükten
bahsetmek mümkün değildir.
I.3.2.3.3. Kullanılmayan Kapasite
Hakim durum değerlendirmesinde kullanılan bir diğer kıstas ise firmanın sahip 430
olduğu fazla kapasitedir. Zira bir işletmenin sahip olduğu kullanılmayan
kapasitenin büyüklüğü bu alana yapılacak yatırımları kazançsız hale
getirebilir.
Ancak burada dikkat edilmesi gereken bir husus atıl (idle) kapasite ile fazla
(excess) kapasitenin birbirinden ayrılmasıdır. Atıl kapasite talep yetersizliği,
pazara yeni rakiplerin girmesi, endüstriye yeni bir teknolojinin girmesi
nedeniyle oluşabilir. Fazla kapasite ise pazardaki normal talepten fazla olan
kapasitedir ve uzun dönemde fazla kapasitenin varlığı tekel gücünü gösterir.
Gerçekten de Ahi. Ltd. Şti.’nin fiilen %(….) civarında bir kapasite kullanım 440
oranına sahip olduğu görülmektedir. Şirketin teorik kapasitesi (……..)
adet/gün dolayındadır ki, 90.000 adet/gün ortalama tüketimi olan Kırşehir için
fazla kapasitenin varlığından bahsetmek mümkün değildir.
I.3.2.3.4. Ürün Çeşitliliği
İşletmenin ürettiği ürünlerin çeşitliliği gerçek bir kalite ve tüketim farklılığından
değil, reklamlar ve pazarlama gücü nedeniyle yapay olarak yaratılmışsa aynı
zamanda pazara giriş engeli olarak da değerlendirilebilir.
450
Ahi Ltd. Şti., sadece normal somun ekmek üretmektedir. Bu itibarla Ahi Ltd.
Şti.i’nin ürettiği ürünlerde hakim durumun unsurlarından sayılabilecek bir
çeşitlilik bulunmamaktadır.
I.3.2.3.5. Piyasaya giriş engelleri
Genel olarak ekmek piyasasına ve özelde Kırşehir ekmek piyasasına giriş
açısından teknik ya da hukuki engeller bulunmamaktadır. Kırşehir
Belediyesi’nin geçmiş dönemde aldığı kararlar nedeniyle birtakım fiili giriş
engelleri yaratılmışsa da, hali hazırdaki Belediye yönetiminin bu tür 460
uygulamalardan uzak olduğu, hatta yeni girişlere imkan tanıma kararında
olduğu yapılan yerinde incelemelerden anlaşılmaktadır.
I.3.2.4. Birleşme İşleminin Kırşehir Piyasasına Etkilerinin
Değerlendirilmesi
Ekmekte birim maliyet ve fiyat analizinde göze çarpan en önemli unsurlar fırın
tipi, fırın kapasitesi, fırında çalışan işçi sayısı ve bunların sigortalı olup
04-42/495-121
12
olmaması, fırının yeri ve kirası gibi hususlardır. Ekmek fiyatını oluşturan
unsurlar aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir: 470
a) Genel üretim giderleri %20-30
b) İşçilik ve yasal yan ödemeler %15-30
c) İmalatçı karı %10-25
d) Bayi karı %10-20
e) Katma değer vergisi %1
Ekmek üretiminde maliyeti etkileyen en önemli etken fırın başına üretilen
ekmek miktarıdır. İşçilik giderleri yanında, genel işletme giderlerinin önemli
bölümü sabit giderler olup, toplam ekmek miktarı arttıkça, bir ekmek başına 480
düşen maliyet azalacaktır .
Ahi Ltd. Şti., Kırşehir Belediyesi tarafından alınan karar doğrultusunda üretim
tesislerini il merkezinin ortalama 4 km. dışına taşımak zorunda kalan ve şehir
içinde yerleri olmadığı için vatandaşa doğrudan ekmek satma imkanından
yoksun kalan fırın sahipleri açısından hem genel üretim giderlerinde hem de
işçilik giderlerinde önemli tasarruflar sağlayacak bir yapılanma olabilecektir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden; Ahi Ltd. Şti.'nin 2001 yılında faaliyete
geçtiği, bu tarihten itibaren üretimin, etkin çalışan fırınlara ve özellikle modern
tünel tipi fırına yönlendirildiği bu sayede tünel fırının ölçek ekonomisinden 490
daha fazla yararlanıldığı, genel üretim giderleri ve bu kalem içinde önemli bir
yer tutan servis araçlarının yakıt, bakım-onarım ve amortisman giderlerinde
tasarruf sağlandığı anlaşılmaktadır.
Şirketin faaliyete geçmesinden sonraki 3 yıllık dönemde Kırşehir
Belediyesi’nin piyasayı kapatan (dışarıdan ekmek girişini engellemek, fırın
ruhsatı verme konusunda istekli davranmamak, şehir içinde ekmek üretimini
yasaklayarak fiili bir giriş engeli yaratmak vb.) uygulamaları nedeniyle, Ahi.
Ltd. Şti.’nin yarattığı yoğunlaşma pazarda tekel gücü olarak algılanmıştır.
Fakat kamu tüzel kişiliğinin rekabet ortamını bozan bu uygulamalarından 500
dolayı bahse konu yoğunlaşmanın niteliği değişmemektedir.
Kırşehir’de faaliyette bulunan fırınlardan Ahi Ltd. Şti.’ne ait olanların %(….)-
%(….) arasında, diğer fırınların ise %(….)-%(….) dolaylarında kapasite
kullandığı görülmektedir. Fırıncılık sektöründe %50 kapasite kullanımının
yeterli karlılık sağlayabildiği dikkate alındığında Kırşehir ekmek piyasasına
yeni girişlerin olması muhtemel görünmektedir. İl merkezi dışından gelen
ekmek arzının rekabetçi etkisiyle beraber, şirket ortaklığından ayrılan
Süleyman Olgun adlı şahsın yeni bir fırın açma girişiminde olduğu, yeni
Belediye yönetiminin, Belediye’ye ait fakat özel şahıs tarafından işletilen 510
fırının işletmesini devralarak kapasitesini büyütme kararında olduğu, aynı
şekilde Melikgazi A.Ş.’nin de kapasitesini büyütecek ve etkinleştirecek
modern bir fırın kurma hazırlığını tamamladığı dikkate alındığında, Ahi Ltd.
Şti.’nin etkin bir rekabet ortamıyla karşı karşıya kalacağı anlaşılmaktadır.
Tüm bu değerlendirmeler ışığında söz konusu birleşme işleminin 4054 sayılı
Kanun’un 7. maddesinde yasaklanan mahiyette, hakim durum yaratmaya
04-42/495-121
13
veya mevcut bir hakim durumu daha da güçlendirmeye yönelik bir
birleşme/devralma olmadığı anlaşılmaktadır.
520
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora, toplanan delillere ve incelenen dosya kapsamına göre;
- Kırşehir ekmek pazarında, bizzat ya da ortak oldukları şirketler vasıtasıyla
faaliyette bulunan Abdurrahman Şevik, İbrahim Altıparmak, Turgay
Çopuroğlu, Ali Dede, Güller Kaynarca, Dede Demiralay, Haydar Şahin ve
Süleyman Olgun tarafından “Ahi Ekmek ve Unlu Mamülleri San. ve Tic.
Ltd. Şti.” isimli şirketin kurulmasının 4054 sayılı Kanunun 7. maddesi ve
1997/1 sayılı Tebliğin 2/a maddesi kapsamında bir birleşme işlemi 530
olduğuna,
- Ahi Ltd. Şti.’nin ilgili ürün pazarında %(….)’lik paya sahip olduğu dikkate
alındığında, 1997/1 sayılı Tebliğin 4. maddesinde belirlenen %25’lik pazar
payı eşiğinin üzerinde yer alması nedeniyle bahse konu birleşme işleminin
Rekabet Kurulunun iznine tabi olduğuna,
- Rekabet Kurulu’nun iznine tabi olduğu halde 17.4.2001 tarihinde
gerçekleştirilen birleşme işleminin bildirilmemesi nedeniyle taraflara ve
şirket yöneticilerine 4054 sayılı Kanunun 16. maddesi gereğince verilecek 540
cezalar açısından, aynı Kanunun 19. maddesinde öngörülen 3 yıllık
zaman aşımının 17.4.2004 tarihinde dolduğuna, bu nedenle
bildirmemeden dolayı ceza verilmesine yer olmadığına,
- dosya konusu birleşmenin 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesine
dayanılarak çıkarılan 1997/1 sayılı Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması
Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ kapsamında bir işlem
olduğuna; bununla birlikte bu işlemin aynı Kanun’un 7. maddesi
anlamında hakim durum yaratan veya mevcut bir hakim durumu
güçlendiren ve bunun sonucunda ülkenin bütünü yahut bir kısmında ilgili 550
piyasalardaki rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu doğuran
nitelikte olmadığına; dolayısıyla söz konusu işleme izin verilmesine,
- başvuru konusu iddialara yönelik olarak soruşturma açılmasına gerek
olmadığına, şikayetin reddine,
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy