Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2004-4-84 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 04-49/671-170
Karar Tarihi : 29.7.2004
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Murat GENCER,
Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin
KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN,
B. RAPORTÖRLER : Haluk ARI, Levent KUTOĞLU
C. ŞİKAYET EDEN : Mustafa BARLAK
TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi Posta Kutusu 21
41470 Gebze/Kocaeli
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA
YAPILANLAR : Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Konfederasyonu
Tunus Caddesi No: 4 06680 Bakanlıklar/Ankara
Türkiye Şoförler ve Otomobilciler Federasyonu
Fevzi Çakmak Sokak No:5 Kızılay/Ankara
İstanbul Servis Aracı İşletmecileri Odası
İnci Çıkmazı Sokak Aslan İşmerkezi No: 10
İçerenköy/İstanbul
E. DOSYA KONUSU : Okul servis araçları için Türkiye Esnaf ve
Sanatkarlar Konfederasyonu (TESK)’na bağlı Türkiye Şoförler ve
Otomobilciler Federasyonu (TŞOF) tarafından belirlenen azami ücret
tarifelerinin, adı geçen Federasyon tarafından asgari ücret tarifesine
dönüştürüldüğü ve İstanbul Servis Aracı İşletmecileri Odası tarafından sabit
fiyat şeklinde uygulandığı iddiası.
F. İDDİALARIN ÖZETİ : Elektronik posta yoluyla yapılan başvuruda okul servis
araçları için belirlenen azami ücret tarifesinin, asgari ücret tarifesine
dönüştürüldüğü, tarifede belirtilen fiyatlardan indirim yapan servis şirketlerine ihale
yasağı konulduğu, Karizma Turizm Ltd. Şti. unvanlı okul servis aracı işletmecisi
teşebbüsten hizmet alındığı, ancak ilgili teşebbüsün “tarife fiyatları üzerinden
indirim yapması nedeniyle kendisine ceza verilebileceği” gerekçesini ileri sürerek
şikayetçi adına fatura düzenlemediği iddialarına yer verilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ : Kurum kayıtlarına 5.5.2004 tarih, 2236 sayı ve
6.5.2004 tarih, 2281 sayı ile giren başvuru üzerine hazırlanan 21.5.2004 tarih,
2004-4-84/İİ-04-MH sayılı İlk İnceleme Raporu, 17.6.2004 tarih, 04-52 sayılı Kurul
toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Kanun’un 4. ve 6. maddelerinin ihlaline
04-49/671-170
2
ilişkin soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla,
Kanun'un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına 04-52/506-M sayı ile
karar verilmiştir.
İlgili karar uyarınca düzenlenen 26.7.2004 tarih, 2004-4-84/ÖA-04-HA sayılı
Önaraştırma Raporu 26.7.2004 tarih, REK.0.08.00.00/171 sayılı Başkanlık
önergesi ile 04-49 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ
İlgili Rapor'da
- TESK ve TŞOF’un ücret tarifelerinin belirlenmesinde ve uygulanmasında
yetkisinin olmadığı,
- İstanbul Servis Aracı İşletmecileri Odası tarafından 507 sayılı Kanun ile tanınan
yetki kullanılarak oluşturulan fiyat tarifelerinin sadece esnaflar için azami fiyatları
belirlemeye yönelik olduğu, bu nedenle tacir sıfatını haiz teşebbüsler eliyle
yürütülen servis hizmetlerine yönelik şikayet konusu fiyatlandırma hakkında 4054
sayılı Kanun kapsamında soruşturma açılmasına ve konu hakkında ilgili teşebbüs
birliklerine herhangi bir bildirimde bulunulmasına gerek olmadığı
görüşlerine yer verilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Şikayet başvurusunda adı geçen Karizma Turizm Ltd. Şti., ilk ve orta öğretim
kurumlarında ya da çeşitli başka özel eğitim kurumlarında (dershaneler vs.) eğitim
gören öğrencilere okul ve evleri arasında ulaştırma hizmeti sunmaktadır. Özellikle
İstanbul ve diğer büyük şehirlerde veliler, çoğunlukla çocuklarının kayıtlı
bulundukları okullara uzak mesafelerde ikamet etmeleri ve zaman kısıtının toplu
taşıma araçlarını kullanma imkanını ortadan kaldırması nedeniyle, çocuklarının
okula ulaşımını sağlamak için okul servislerini tercih etmektedir. Söz konusu
servis hizmeti bu yönleriyle veliler için vazgeçilmez olup, toplu ulaşım araçları da
dahil bu hizmete talep ikamesi yaratacak bir başka hizmet bulunmamaktadır. Bu
nedenle ilgili ürün pazarı “okul servis hizmetleri pazarı” olarak tespit edilmiştir.
I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Dosya konusu kapsamında, İstanbul Servis Aracı İşletmecileri Odası’nın
İstanbul’da servis hizmetleri ile ilgili olarak fiyat tarifesi belirlemeye ve bu tarifelerin
04-49/671-170
3
üye esnaf tarafından uygulanmasını sağlamaya yönelik faaliyetleri
incelenmektedir. Bu nedenle ilgili coğrafi pazar İstanbul İli olarak tespit edilmiştir.
I.2. Yapılan Tespitler ve Deliller
I.2.1.Ücret Tarifelerinin Tespiti ile İlgili Mevzuat
Türkiye'de esnafların faaliyetleri 507 sayılı Esnaf ve Sanatkarlar Kanunu
çerçevesinde düzenlenmektedir. Söz konusu Kanun'un "Ücret Tarifelerinin Tespit
Şekli" başlıklı 125. maddesi;
“Bu Kanuna tabi esnaf ve sanatkârlarca üretilen mal ve hizmetlerin ücret tarifeleri,
bağlı bulundukları odalarca hazırlanır ve mensubu oldukları birlik başkanlar
kurulunda onandıktan sonra yürürlüğe girer. Başkanlar Kurulu gerekli gördüğünde
bu yetkisini Birlik Yönetim kuruluna devredebilir.
Belediyeler ve-veya o yerin en büyük mülkî amiri tespit edilen bu tarifeleri uygun
bulmadıkları takdirde esnaf teşekkülü ile anlaşmaya varamazlarsa 15 gün içinde o
yerin mülki amirinin görevlendireceği Sanayi ve Ticaret Müdürünün başkanlığında,
ticaret ve sanayi odasından bir temsilci ile esnaf odaları birliği başkanından
teşekkül edecek bir komisyona itiraz edebilirler.
Komisyon kararına karşı ilgililer yazılı bildirim tarihinden itibaren 10 gün içinde
ticari davaları görmeye yetkili mahkeme nezdinde itirazda bulunabilirler. Bu
mahkemenin kararları kesindir.
Ücret tarifelerinin düzenleme usul ve esasları Konfederasyonca çıkarılacak ve
Bakanlıkça onaylanacak bir yönetmelikle tayin ve tespit olunur.” şeklindedir.
Son fıkra hükmü uyarınca hazırlanan "Esnaf ve Sanatkarlarca Üretilen Mal ve
Hizmetlerin Ücret Tarifelerinin Düzenlenmesi Hakkında Yönetmelik”in “Tarife
Tespit Esasları” başlıklı 4. maddesi ise aşağıdaki gibidir:
“507 sayılı Kanun'a tabi esnaf ve sanatkarlarca üretilen mal ve hizmetlerin, ücret
tarifeleri bağlı bulundukları odalarca hazırlanır ve bağlı bulundukları Birlik
Başkanlar Kurulu'nca onandıktan sonra yürürlüğe girer. Başkanlar Kurulu gerekli
gördüğünde bu yetkisini Birlik Yönetim Kurulu'na devredebilir. Oda kurulmamış
yerlerde tarifeler Birlik ajanlıklarınca hazırlanır. Birlik Başkanlar Kurulu veya yetki
devri söz konusu ise Birlik Yönetim KuruIu, odaca kendilerine yapılan tarife
taleplerini neticelendirmeye mecburdur. Tarife vermemek veya tarifeyi serbest
bırakmak gibi bir tutum içerisine giremez.
Tarifede yer alan fiyatlar azami hadleri gösterir.”
Yukarıda görüldüğü gibi, esnaf ve sanatkarların uygulayacakları ücretleri
belirleme yetkisi Kanun'la ilgili odalara verilmiştir.
Diğer taraftan okul servisleri alanına özgü olmak üzere İçişleri Bakanlığı
tarafından hazırlanan "Okul Servis Araçları Hizmet Yönetmeliği", zorunlu eğitim
04-49/671-170
4
kapsamında bulunan taşımalı eğitim dışındaki okul öncesi ve diğer öğrenci taşıma
hizmetlerini düzenli ve güvenli hale getirmek, taşıma yapacak gerçek ve tüzel
kişilerin yeterlilik ve çalışma şartlarını belirlemek amacıyla çıkarılmıştır.
Yönetmeliğin “Kapsam ve Dayanak” başlıklı 2. maddesine göre; kamu kuruluşları
ile gerçek ve tüzel kişilerce öğrenci taşımak için kullanılacak olan okul servis
araçları Yönetmelik kapsamında yer almaktadır. Okul servis aracı ise 3. maddede,
genel olarak okul öncesi eğitim, ilköğretim, orta öğretim ve yüksek öğretim
öğrencileri ile sadece rehber personel taşınmalarında kullanılan taşıt şeklinde
tanımlanmıştır. Yönetmeliğin 5. maddesinin (e) bendinde ise, okul servis aracı ile
taşımacılık yapanlara Oda tarafından belirlenecek fiyat tarifelerine uyma
yükümlülüğü getirilmiştir.
İçişleri Bakanlığı tarafından yayımlanan Yönetmeliğin okul servis ücretleri
bakımından tartışmalı bir hukuki durum yarattığı belirtilmelidir. Zira 507 sayılı
Kanun çerçevesinde belirlenen ücret tarifelerinin ancak esnaf sıfatını haiz olan
taşımacılara uygulanma kabiliyeti bulunmaktadır ve tüzel kişi şeklinde
örgütlenerek faaliyette bulunan ticaret odalarına tabi işletmeleri kapsamamaktadır.
Oysa söz konusu Yönetmelik esnaf veya tacir ayrımı yapılmaksızın tüm okul
servisi işleten teşebbüslere Oda tarafından hazırlanan tarifeyi uygulama
yükümlülüğü getirmektedir.
I.2.2. Yerinde İncelemede Tespit Edilen Hususlar
Şikayet dilekçesinde tarifelerle ilgili olarak TŞOF’un sorumlu olduğu bildirilse de,
507 sayılı Kanun'un 125. maddesine göre ücret tarifeleri ilgili odalarca
hazırlanmakta ve o ilin Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliğince onaylanarak
yürürlüğe girmektedir. Gerek Kanun'da gerekse uygulama için çıkarılan
Yönetmelik’te, tarifelerle ilgili olarak TŞOF’a veya TESK’e görev verilmemiştir.
Raportörlerce görüşülen İstanbul İli’nde esnaf olarak faaliyet gösteren servis
işletmecilerinin kayıtlı bulunduğu İstanbul Servis Aracı İşletmecileri Odası
yetkilileri; Oda tarafından belirlenen fiyatların azami fiyatlar olduğunu, bu fiyatların
İstanbul Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliği tarafından onaylandığını ve bazı
semtlerdeki ekonomik şartlar nedeniyle servis işletmeleri tarafından bu düzeyin
altında fiyat belirlenebildiğini ifade etmişlerdir. Ayrıca Oda yetkilileri, bu fiyatların
uygulanması konusunda Oda’nın denetim yetkisi olmasına rağmen bu yetkiyi
bugüne kadar kullanmadıklarını, hakkında şikayet bulunan Karizma Turizm Ltd.
Şti. gibi tacir sıfatıyla faaliyet gösteren servis şirketlerinin ticaret odalarına kayıtlı
olduğunu, İstanbul Servis Aracı İşletmecileri Odası’na kayıtlı olmadığını, Okul
Servis Hizmetleri Yönetmeliği’nin Oda tarafından belirlenen tarifelerin
uygulanmasını zorunlu kılması nedeniyle söz konusu şirketlerin de Oda
tarifeleriyle bağlı olduğunu, ancak bu şirketlerin ücretlerini hemen her zaman
Oda’nın fiyat tarifesinin üzerinde belirleyebildiğini, bu nedenle bu teşebbüslerden
hizmet alan velilerden çok sayıda şikayet aldıklarını, fakat yetkilerinin olmaması
nedeniyle Oda olarak herhangi bir işlem yapamadıklarını dile getirmişlerdir.
04-49/671-170
5
J. GEREKÇE ve HUKUKİ DAYANAK
4054 sayılı Kanun’un “Tanımlar” başlıklı 3. maddesinde teşebbüs, “piyasada mal
veya hizmet üreten, pazarlayan, satan gerçek veya tüzel kişilerle, bağımsız karar
verebilen ve ekonomik bakımdan bir bütün teşkil eden birimler”; teşebbüs birliği
ise “teşebbüslerin belirli amaçlara ulaşmak için oluşturduğu tüzel kişiliği haiz ya da
tüzel kişiliği olmayan her türlü birlik” olarak tanımlanmıştır. Bu çerçevede, 507
sayılı Kanun'a tabi olarak esnaf sıfatıyla faaliyette bulunanlar, teşebbüs; bunların
oluşturduğu İstanbul Servis Aracı İşletmecileri Odası ise, teşebbüs birliği kabul
edilmiştir.
Esnaf ve sanatkarlar tarafından sunulan mal ve hizmetler, ilgili oda tarafından
hazırlanan ve odanın bağlı olduğu birlik tarafından onaylanan tarifelere göre
ücretlendirilmektedir. Yukarıda açıklandığı üzere; 507 sayılı Kanun'da yer alan
tarife belirleme yetkisinin uygulamada nasıl kullanılacağı, çıkarılan Yönetmelik’te
gösterilmiş ve belirlenen ücretlerin azami olduğu ifade edilmiştir. 507 sayılı Kanun
ve söz konusu Yönetmelik çerçevesinde, İstanbul Servis Aracı İşletmecileri Odası
da, anılan Kanun'a tabi esnaf sıfatını haiz olanlar tarafından uygulanmak üzere
Kanun'un 125. maddesinin verdiği yetkiye binaen okul servisleri için ücret tarifesi
yayımlamaktadır. Söz konusu tarifelerin, belirlenen ücretlerin aşılamayacağını
vurgulamış olması nedeniyle, Yönetmeliğe uygun olarak azami ücretleri işaret
ettiği anlaşılmaktadır. Nitekim Oda yetkilileri de bu durumu doğrulamışlardır.
İçişleri Bakanlığı tarafından çıkarılan Okul Servis Araçları Yönetmeliği'nin 7.i
maddesine göre, okul servis araçlarının kiralanması; her yıl okul-aile birliği
yönetim kurulu başkanının başkanlığında, okul-aile birliği yönetim kurulunca
belirlenecek bir temsilci, okul-aile birliği yönetim kurulunca çocuğu servisle taşınan
veliler arasından tespit edilecek dört veli, okul koruma derneği yönetim kurulunca
belirlenecek bir temsilci ile varsa okul eğitim vakfı yönetim kurulunca belirlenecek
bir temsilcinin katılımlarıyla oluşturulacak komisyon tarafından yapılmaktadır.
Ayrıca öğrenci velilerinin istemeleri halinde, çocuklarını herhangi bir okul servis
aracı işleteni ile anlaşarak da taşıtabilecekleri hükme bağlanmıştır. Bu çerçevede,
her okul, kendi ihtiyacına uygun sayıda servis aracını belirleyerek esnaf
statüsündeki işletmecilerle veya tur şirketleri ile anlaşma yapmaktadır.
İstanbul'da okullar için taşımacılık yapanları birkaç grup halinde tasnif etmek
mümkündür. Bunlardan birinci grubu 507 sayılı Kanun'a tabi esnaf niteliğindeki
araç sahipleri oluşturmaktadır. İkinci grupta ise genellikle limited şirket şeklinde
örgütlenmiş olan ticari şirketler yer almaktadır. Bazı özel okullar ise kendilerinin
sahip oldukları araçlar ile servis hizmetlerini vermektedirler.
Oda tarafından belirlenen tarifeler, sadece Oda’ya üye olan esnafları bağlayıcı
niteliktedir. Her ne kadar Okul Servis Araçları Hizmet Yönetmeliği'nde gerçek ve
tüzel kişi taşımacıların tarafından belirlenen tarifelere uygun olarak taşıma
yapacağı belirtilmişse de, 507 sayılı Kanun'a tabi olmayan tur şirketlerinin bu tarife
ile bağlı olması ve bu tarifeye uymamaları halinde Oda tarafından yaptırım
uygulanması hukuken mümkün değildir. Hal böyleyken şikayetçi tarafından öne
sürülen Karizma Turizm Ltd. Şti.’nin Çekmeköy İlköğretim Okulu servis ihalesinde
04-49/671-170
6
indirim yapması halinde adı geçen teşebbüse ihale yasağı konulacağı iddiası
mesnetsiz kalmaktadır; zira söz konusu anlaşmada Oda tarifesinin baz alınmış
olması referans mahiyetinde olup Oda’nın sadece esnafları denetleme ve bunlara
yaptırım uygulama yetkisi bulunmaktadır. Nitekim Oda yetkilileri de kendilerine
aşırı fiyat uygulayan tur şirketleri ile ilgili çok sayıda şikayet geldiğini, ancak söz
konusu şirketlerin kendilerine tabi olmaması nedeniyle herhangi bir işlem
yapmadıklarını, esasen tur şirketlerinin ancak kendileri lehine olması halinde
belirli noktalarda esnaflar için geçerli tarifeleri kullanma yoluna gittiklerini ifade
etmişlerdir.
Özetle servis aracı işleten teşebbüsler, esnaf sıfatıyla İstanbul Servis Aracı
İşletmecileri Odası’na kayıtlı olarak ya da tacir sıfatıyla ticaret odalarına bağlı
olarak faaliyet göstermektedirler. Esnaf olarak faaliyet gösterenler, 507 Kanun’a
dayanılarak, İstanbul Servis Aracı İşletmecileri Odası tarafından oluşturulan fiyat
tarifelerini azami fiyat olarak kabul etmekte ve fiyatlarını bu tarifenin altında da
belirleyebilmektedirler. Bu nedenle halihazırda Kanun ile verilmiş bir yetkinin,
azami fiyat belirlemek için kullanılması nedeniyle Oda’nın ve Oda’ya üye olan
servis esnafının faaliyetleri hakkında 4054 sayılı Kanun kapsamında bir işlem
yapılmasına gerek bulunmadığı kanaatine ulaşılmıştır.
K. SONUÇ
Düzenlenen rapora, toplanan delillere ve incelenen dosya kapsamına göre;
- Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Konfederasyonu’nun ve Türkiye Şoförler ve
Otomobilciler Federasyonu’nun ücret tarifelerinin belirlenmesinde ve
uygulanmasında yetkisinin olmadığı,
- İstanbul Servis Aracı İşletmecileri Odası tarafından 507 sayılı Kanun ile tanınan
yetki kullanılarak oluşturulan fiyat tarifelerinin, sadece esnaflar için azami fiyatları
belirlemeye yönelik olduğu,
anlaşıldığından, tacir sıfatını haiz teşebbüsler eliyle yürütülen servis hizmetlerine
yönelik şikayet konusu fiyatlandırma hakkında 4054 sayılı Kanun kapsamında
soruşturma açılmasına ve konu hakkında ilgili teşebbüs birliklerine herhangi bir
bildirimde bulunulmasına gerek olmadığına
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy