Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2005-3-4 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 05-20/234-69
Karar Tarihi : 31.3.2005
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tuncay SONGÖR, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY,
Murat GENCER, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL,
Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, Süreyya ÇAKIN.
B. RAPORTÖRLER : Aydın ÇELEN, Kürşat ÜNLÜSOY.
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : Anadolu Efes Biracılık ve Malt Sanayii A.Ş.
Esentepe Mah. Anadolu Cad. No:3
81440 Kartal/İstanbul
D. TARAFLAR : - Anadolu Efes Biracılık ve Malt Sanayii A.Ş.
Esentepe Mah. Anadolu Cad. No:3
81440 Kartal/İstanbul
- Carlton and United Beverages Limited
ABN 76 004 056 106 77 Southbank Boulevard
Southbank VIC 3006
- Foster’s Group Limited
ABN 49 007 620 886 77 Southbank Boulevard
Southbank VIC 3006
E. DOSYA KONUSU: Anadolu Efes Biracılık ve Malt Sanayii A.Ş. ile Carlton
and United Beverages Limited ve Foster’s Group Limited arasında
imzalanan Lisans Anlaşması’na menfi tespit belgesi verilmesi veya
muafiyet tanınması talebi.
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 18.1.2005 tarih ve 545 sayı ile giren ve
en son 2.3.2005 tarih ve 1346 sayı ile eksikleri tamamlanan bildirim üzerine,
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4., 5. ve 8. maddeleri ile
1997/2 sayılı Anlaşmaların, Uyumlu Eylemler ve Teşebbüs Birliği Kararlarının
Kanun’un 10. Maddesine Göre Bildiriminin Usul ve Esasları Hakkında Rekabet
Kurulu Tebliği’nin ilgili hükümleri uyarınca yapılan inceleme sonucunda
düzenlenen 22.3.2005 tarih, 2005-3-4/MM-05-AÇ sayılı Menfi Tespit Ön
İnceleme Raporu 28.3.2005 tarih, REK.0.07.00.00/32 sayılı Başkanlık önergesi
ile 05-20 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır
05-20/234-69
2
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor'da;
- Anadolu Efes Biracılık ve Malt Sanayi A.Ş.’e verilen lisans hakkının inhisari
olması; Anadolu Efes Biracılık ve Malt Sanayi A.Ş.’ye, Carlton and United
Beverages Limited’e ve Foster’s Group Limited’e karşılıklı olarak rekabet
etmeme yükümlülüğü getirilmiş olması nedeniyle bildirimde bulunulan lisans
anlaşmasına menfi tespit verilemeyeceği,
- Anlaşmanın 22.1. maddesinin (d) bendinde yer alan; Foster’s Grubu’nun
Türkiye’de Foster’s dışında başka bir bira türünü satma konusunda Anadolu
Efes Biracılık ve Malt Sanayi A.Ş.’ye götürdüğü teklifin Anadolu Efes Biracılık
ve Malt Sanayi A.Ş. tarafından kabul edilmemesi durumunda Foster’s
Grubu’nun üçüncü bir teşebbüse sunacağı teklifin Anadolu Efes Biracılık ve
Malt Sanayi A.Ş.’ye sunulan tekliften daha avantajlı olmayacağı yönündeki
düzenlemenin, 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde bireysel muafiyet için
aranılan “Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu
olandan fazla sınırlanmaması” şeklindeki (d) bendini sağlamadığı; dolayısıyla,
anlaşmaya bu haliyle bireysel muafiyet verilemeyeceği,
- Anlaşmanın 22.1. maddesinin (d) bendinde yer alan “Ancak, böyle bir durumda,
ilgili üçüncü tarafla yapılacak olan anlaşmanın hükümleri, genel olarak Efes'e’
teklif edilen anlaşma hükümlerinden daha uygun ve avantajlı koşullar
içermeyecektir.” ifadesinin sözleşmeden çıkarılması halinde, anlaşmaya,
akdedildiği tarih olan 24.12.2004’den itibaren beş yıllığına bireysel muafiyet
verilebileceği sonucuna ulaşıldığı ifade edilmektedir.
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. İlgili Pazar
H.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Bildirilen anlaşma, bira pazarının uluslararası premium bira segmentinde yer alan
Foster’s markalı biranın üretim ve dağıtımına ilişkindir. Ancak anlaşmanın etkileri,
bira pazarının segmentlere ayrılması ve üst gelir grubu biraları içeren segmentin
ayrı bir pazar olarak değerlendirilmesinden çok, genel bira pazarının yapısının ve
bu pazardaki Efes şirketinin konumunun göz önünde bulundurulması ile ortaya
konabilecektir. Bu nedenle, anlaşma konusu biranın dahil olduğu segmentin
yapısı da dikkate alınmakla birlikte, ilgili ürün pazarı bira pazarı olarak
belirlenmiştir.
H.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Anlaşma konusu biranın Türkiye'nin her bölgesine ulaştırıldığı dikkate alınarak
ilgili coğrafi pazar Türkiye Cumhuriyeti sınırları dahili olarak tespit edilmiştir.
05-20/234-69
3
H.2. Taraflar
H.2.1. Anadolu Efes Biracılık ve Malt Sanayii A.Ş. (Efes)
Efes; Türkiye, Rusya, Bağımsız Devletler Topluluğu ve Güney Doğu Avrupa
ülkelerinin oluşturduğu bir coğrafyada bira, malt ve alkolsüz içecek üretimi ve
pazarlamasını yapan bir şirketler topluluğu olan Efes İçecek Grubu’nun ana
şirketidir. Efes İçecek Grubu, Anadolu Endüstri Holding A.Ş. (Anadolu Grubu)’nin
içecek sektöründeki faaliyetlerini yürüten kolunu oluşturmaktadır. Anadolu Grubu
temel olarak içecek, otomotiv, finans, kırtasiye ve ofis malzemeleri sektörlerinde
faaliyet göstermektedir. Grubun toplam bira üretim kapasitesi yıllık 18 milyon
hektolitre dolayında olup, toplam malt kapasitesi ise yaklaşık 150 bin tondur.
Efes’in ortaklık yapısına Tablo 1’de yer verilmiştir.
Tablo 1: Efes’in Ortaklık Yapısı
Pay Sahibinin Adı/Unvanı Pay Oranı
(%)
Yazıcılar Holding A.Ş. 29.8
Özilhan Sınai Yatırım A.Ş. 17.3
Anadolu Endüstri Holding A.Ş. (AEH) 7.8
Halka Arz Edilen 45.1
Toplam 100.00
Efes’in Yönetim Kurulu; Kamil Yazıcı, İzzet Özilhan, Tuncay Özilhan, Süleyman
Vehbi Yazıcı, İbrahim Yazıcı, Tülay Aksoy, Gülten Yazıcı, Hülya Elmalıoğlu, Ali
Şanal, Nail Özkardeş, Ahmet Muhtar Kent, Metin Tokpınar, Ali Zülfü Tigrel’den
oluşmaktadır.
Şirketin 2001-2003 yıllarına ilişkin toplam cirolarına Tablo 2’de yer verilmiştir.
Tablo 2- Efes’in 2001-2003 Yılı Ciroları
Yıllar 2001 2002 2003
Ciro (milyon TL) (…………) (…………) (…………)
H.2.2. Foster’s Group Limited (FBI) ve Carlton and United Beverages
Limited (CUB)
FBI ve CUB, merkezleri Avustralya’da bulunan ve Foster’s Grubu bünyesinde
malt ve malttan mamul bira ve diğer içecek ürünlerinin uluslararası alanda üretim,
satış ve pazarlama faaliyetleri sürdüren şirketlerdir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgede yer alan bilgilerden CUB’nin FBI’nın dört faaliyet
biriminden biri olduğu anlaşılmaktadır. Ana faaliyet alanı içecek olan FBI’nın ürün
gamında bira, şarap ve alkolsüz içecekler bulunmaktadır. Aynı bilgilerden CUB
ve bağlı bulunduğu FBI’nın anlaşma konusu ürünle ilgili olarak Türkiye pazarında
herhangi bir faaliyetinin olmadığı anlaşılmaktadır.
05-20/234-69
4
FBI’nın Yönetim Kurulu; F.J. Swan, E.T. Kunkel, M.L. Cattermole, D.A. Crawford,
B. Healey, G.W. McGregor’dan oluşmaktadır.
FBI’nın 2002 ve 2003 yılına ilişkin toplam cirolarına Tablo 3’te yer verilmiştir.
Tablo 3- FBI’nın 2002 ve 2003 Yılı Ciroları
Yıllar 2002 2003
Ciro (milyon TL) (…………) (…………)
H.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
H.3.1. Anlaşmanın Niteliği
Efes ile CUB ve FBI arasında imzalanan ve Efes’e münhasır lisans hakkı veren
24.12.2004 tarihli Teknoloji ve Marka Lisans Anlaşması 18.1.2005 tarihinde
Kurum’a bildirilmiştir. Dolayısıyla süresi içinde yapılmış bir bildirimdir.
Bildirim konusu lisans sözleşmesi, uzatılmadığı takdirde 31 Aralık 2014 tarihinde
kendiliğinden sona erecektir. Sözleşme uyarınca, Avustralya menşeli Foster’s
marka biranın üretimi, pazarlaması ve satışı konusunda CUB ve FBI, Efes’e
inhisari lisans hakkı vermektedir. Anlaşma süresince Efes, Foster’s Grubu’nun
sağlamış olduğu know-how’ı kullanarak Türkiye pazarı için yeni olan Foster’s
markasını üretecek ve pazara sunacaktır. Efes’ten alınan bilgilere göre, Foster’s
birasının üretiminde Foster’s Grubu’nun sağladığı özel maya kullanılmaktadır.
Ayrıca Efes’in sahibi olduğu üretim tesislerinde Foster’s marka biranın üretiminin
mümkün olmaması nedeniyle, İstanbul fabrikasında Foster’s üretimi için gerekli
olan teknolojik yatırım yapılmış olup, üretimde Foster’s Grubu tarafından
sağlanan ve Efes için yeni olan teknoloji kullanılacaktır. Dolayısıyla, bildirim
konusu sözleşme ile Efes’e önemli bir know-how aktarımı olacaktır. Sonuç
olarak, know-how ve markanın karma olarak lisansa konu olduğu bir sözleşme
söz konusudur.
Asli konusunun fikri hakların devri olması ve rakip teşebbüsler arasında
akdedilmesi nedeni ile inceleme konusu olan lisans sözleşmesini 2002/2 sayılı
Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği kapsamında değerlendirmek
mümkün değildir. Bu nedenle, söz konusu sözleşme tarafların talep etmiş olduğu
menfi tespit değerlendirmesine tabi tutulduktan sonra, bireysel muafiyet
açısından değerlendirilecektir.
H.3.2. Menfi Tespit Değerlendirmesi
4054 sayılı Kanun’un 8. maddesinde menfi tespit ile ilgili düzenlemelere yer
verilerek, teşebbüs veya teşebbüs birliklerinin başvurusu üzerine, Kurul’un elinde
bulunan bilgiler çerçevesinde bir anlaşmanın, eylemin veya birleşme ve
devralmanın Kanun’un 4, 6 ve 7. maddelerine aykırı olmadığını gösteren menfi
tespit belgesi verebileceği hükmü yer almaktadır.
05-20/234-69
5
Menfi tespit talebinde bulunulan lisans anlaşması incelendiğinde, menfi tespit
verilmesini engelleyecek ihlal niteliğindeki hükümlere yer verildiği görülmüştür.
İhlal niteliğindeki hükümlere aşağıda yer verilmiştir.
H.3.2.1. Lisansın Münhasıran Efes’e Verilmesi
Lisans anlaşmasının “Münhasır Hak” başlıklı 3.1. maddesinde, Efes’e verilen
lisansın münhasır bir hak olduğu şu şekilde düzenlenmiştir:
“CUB, işbu anlaşmanın hükümleri çerçevesinde ve Efes’in El Kitaplarında
belirtilen hususlara uygun olarak hareket etmesi şartıyla, madde 3.5’de belirtilen
hususlar veya işbu anlaşmanın herhangi bir yerinde aksi yönde yapılacak
beyanlar hariç olmak üzere, kendi adına ve Filyalleri adına Efes’e:
a) Foster’s biralarını Ülke sınırları dahilinde imal etme, prosesleme,
ambalajlama, dağıtma, pazarlama, promosyonunu yapma ve satma; ve
b) Ticari Markaları ve Fikri Mülkiyet Haklarını:
(i) işbu anlaşma kapsamında Foster’s biralarının Ülke sınırları dahilinde imalatı,
proseslenmesi, ambalajlanması, dağıtılması, pazarlanması, promosyonunun
yapılması ve satılması amacıyla kullanma; ve
(ii) FBI’nın madde 17 ve 18’e uygun olarak zaman zaman vereceği onaylar
dahilinde, Foster’s biralarının Ülke sınırları içerisinde promosyon
faaliyetlerinde kullanılacak (satış amaçlı değil) diğer kalemler (Promosyon
Malzemeleri) üzerinde kullanma
konularında münhasır bir hak tanımaktadır. ”
Yine lisans sözleşmesinin 3.4. maddesinde Efes’e verilen lisansın münhasır
olduğu ve Türkiye’de Efes dışında başka bir teşebbüse lisans verilmeyeceği
tekrarlanmıştır:
“CUB veya Filyalleri, işbu anlaşmanın yürürlükte bulunduğu süre zarfında, Efes
dışında kalan herhangi bir şahsa Foster’s biralarının Ülke sınırları dahilinde imal
edilmesi, proseslenmesi, ambalajlanması, dağıtılması, pazarlanması,
promosyonun yapılması veya satılması veya aynı çerçevede Ticari Markaların
veya Fikri Mülkiyet Haklarının kullanılması konularında hiçbir suretle lisans
vermeyeceklerdir.”
Söz konusu sözleşmenin 3.1. ve 3.4. maddelerinden anlaşılacağı üzere, Foster’s
Grubu Türkiye’de sadece Efes’e lisans verme taahhüdünde bulunmaktadır. Bu
yönüyle inceleme konusu lisans, 556 sayılı Markaların Korunması Hakkında
Kanun Hükmünde Kararname’nin (KHK) 21. maddesinde tanımlanan inhisari bir
nitelik taşımaktadır. 556 sayılı KHK’nin ilgili maddesinde, marka sahibine inhisari
lisans verme hakkı tanınmış ve bu durumda lisans verenin başkasına lisans
veremeyeceği ve hakkını açıkça saklı tutmadıkça kendisinin de markayı
kullanamayacağı düzenlenmiştir. Diğer yandan, 556 sayılı KHK’nin 21.11.
maddesinde, marka lisans sözleşmelerinde “... diğer kanun, tüzük, yönetmelik ve
05-20/234-69
6
tebliğlere aykırı hükümler bulunamaz. Bu tür düzenlemeler lisans tarihinden
sonra yapılsa dahi, lisans sözleşmelerindeki aykırı hükümler geçersiz sayılır.”
hükmü yer almaktadır. Dolayısıyla, Foster’s Grubu’nun Türkiye’de sadece Efes’e
lisans vereceği yönündeki düzenleme 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi
kapsamında ihlal niteliğindedir.
H.3.2.2. Foster’s Grubu’na Getirilen Rekabet Etmeme Yükümlülüğü
Sözleşmenin 14.1. maddesinde, sözleşme geçerli olduğu sürece Foster’s
Grubu’nun Türkiye’de faaliyet göstermeyeceği hükmedilmiştir. Madde şu
şekildedir:
“(a) CUB ve FBI’in Efes ile vardıkları anlaşma uyarınca kendileri ve Filyalleri iş
Sözleşme yürürlükte olduğu sürece doğrudan veya dolaylı olarak
Sözleşme’nin açıkça izin verdiği haller dışında aşağıda yazılı olanlardan
kaçınacaktır:
(i) Ülke içerisinde herhangi bir Foster’s imalatı, prosesi, paketlenmesi, dağıtımı,
pazarlaması, promosyonu veya satışı yapmaktan;
(ii) Sipariş maksadının Ülke dahilinde yeniden satışa yönelik olduğunu bilerek
Foster’s için sipariş doldurmaktan;
(iii) Ülke dahilinde yeniden satış veya başka bir amaca yönelik olarak herhangi
bir kişiye (Efes dışında) Foster’s tedarik etmekten;
(iv) Ülke dahilinde Foster’s satışı için aktif olarak müşteri aramaktan; veya
(v) Ülke dahilinde Foster’s tedariki için herhangi bir şube kurma veya tedarik için
dağıtım deposu bulundurmaktan.
(b) CUB eğer mevcut koşullar altında siparişler ile ilgili olarak dağıtıcı, toptancı,
lisanslı bayi veya Filyal’de bu tür siparişlerin Ülke dahilinde yeniden satış
maksadına yönelik olduğuna dair bir kanaat, makul nedenlere dayanan bilgi,
veya kuşku varsa ülke dışındaki kendi dağıtıcıları, toptancıları, lisanslı bayileri
veya Filyallerine, Foster’s için sipariş doldurma yasağı getirecektir.”
Lisans sözleşmesinin 14.1. maddesi ile Foster’s Grubu’na getirilen Türkiye’de
Foster’s ürününe ilişkin olarak faaliyette bulunmama yükümlülüğü, Efes’e tanınan
inhisari lisans hakkının bir uzantısıdır. Anlaşma geçerli olduğu süre boyunca,
Foster’s Grubu Efes dışında başka bir teşebbüse lisans veremeyeceği gibi,
kendisi de Foster’s birasının Türkiye’de üretimi veya satışı konusunda faaliyet
gösteremeyecektir. Dolayısıyla, sözleşmenin bu maddesi de 4054 sayılı Kanun
kapsamında ihlal niteliğindedir.
H.3.2.3. Efes’e Getirilen Rekabet Etmeme Yükümlülüğü
Lisans Sözleşmesi’nin 23.1. maddesinde, Efes’e anlaşma süresince ve anlaşma
bittikten sonraki 18 aylık süre zarfındaki bir dönem için, Sınırlı Menşe Marka
biralar olarak adlandırılan Avustralya veya Yeni Zelanda menşeli bira
05-20/234-69
7
markalarının üretim ve satışıyla iştigal etmeme yükümlülüğü getirilmiştir. Madde
şu şekilde düzenlenmiştir:
“(a) Efes, tek başına veya başka bir şahıs, firma, kuruluş veya ortaklık ile birlikte,
ana şirket, acente, hissedar veya benzeri bir statü dahilinde:
(i) anlaşmanın geçerlilik Süresi zarfında; ve
(ii) Ülke sınırları dahilinde Foster’s biralarının dağıtımını veya satışını yaptığı
sürece,
Sınırlı Menşe Markalı biraların, “ale” tipi biraların veya “lager” tipi biraların (işbu
anlaşma kapsamında Foster’s biraları hariç olmak üzere) imalatıyla,
proseslenmesiyle, ambalajlanmasıyla, pazarlanmasıyla, promosyonunun
yapılmasıyla, ithalatının yapılmasıyla, satılmasıyla veya dağıtılmasıyla ilgili
faaliyetlere doğrudan veya dolaylı bir şekilde (bir lisans sahibi vasıtasıyla
gerçekleştirilecek faaliyetler de dahil olmak üzere) girişmesi (Filyalleri de bu
kısıtlamaya dahildir) yasaktır.
İşbu anlaşmanın madde 24.2(b) uyarınca Efes tarafından feshedilmesi halinde,
Efes, söz konusu fesih işleminin yürürlüğe girme tarihinden itibaren 18 aylık bir
süre zarfında tek başına veya başka bir şahıs, firma, kuruluş veya ortaklık ile
birlikte, ana şirket, acenta, hissedar veya benzeri bir statü dahilinde, Ülke sınırları
dahilinde satış ve dağıtımı itibarıyla Sınırlı Menşe Markalı olarak tanımlanan
biraların, “ale” tipi biraların veya “lager” tipi biraların (işbu anlaşma kapsamında
Foster’s biraları hariç olmak üzere) imalatıyla, proseslenmesiyle,
ambalajlanmasıyla, pazarlanmasıyla, promosyonunun yapılmasıyla, ithalatının
yapılmasıyla, satılmasıyla veya dağıtılmasıyla ilgili faaliyetlere doğrudan veya
dolaylık şekilde (bir lisans sahibi vasıtasıyla gerçekleştirilecek faaliyetler de dahil
olmak üzere) girişmesi (Filyalleri de bu kısıtlamaya dahildir) yasaktır.”
Efes’in anlaşma süresince ve anlaşma sona erdikten sonra 18 ay boyunca
Avustralya veya Yeni Zelanda menşeli bira markalara ilişkin olarak herhangi bir
faaliyette bulunmasını yasaklayan bu düzenleme, 4054 sayılı Kanun kapsamında
ihlal niteliğindedir.
H.3.2.4. Rüçhan Hakkı
Lisans sözleşmesinin 22.1. maddesinde, Foster’s Grubu’nun Türkiye’de Foster’s
dışında başka bir bira türünü satmayı düşündüğünde öncelikle bu işi Efes’e teklif
edeceği, anlaşma sağlanamazsa ancak başka bir teşebbüse teklif götürebileceği,
böyle bir durumda başka bir teşebbüse götürülen teklifin Efes’e sunulan tekliften
daha avantajlı olmayacağı düzenlenmektedir. İlgili madde şu şekildedir:
“(a) Anlaşmanın yürürlükte bulunduğu Süre içerisinde CUB veya FBI’nın ya da
Filyallerinden herhangi birinin Ülke sınırları dahilinde CUB Birası satmayı
ve/veya dağıtımını yapmayı istemesi halinde, FBI öncelikli olarak Efes’i bu
durumdan yazılı olarak haberdar edecek ve söz konusu CUB Birasının Ülke
sınırları içerisinde dağıtımını yapma hakkını Efes’e vermeyi teklif edecektir...
05-20/234-69
8
(d) Efes’in FBI’ya madde 22.1(b) uyarınca herhangi bir bildirimde bulunmaması
veya tarafların madde 22.1(c) çerçevesinde anlaşmaya varamamaları
halinde, CUB, FBI veya ilgili Filyalleri, CUB Birasını Ülke sınırları dahilinde
serbest bir şekilde satma ve/veya dağıtımını yapma veya bu konuda üçüncü
bir tarafı tayin etme hakkına sahip olacaklardır. Ancak, böyle bir durumda,
ilgili üçüncü tarafla yapılacak olan anlaşmanın hükümleri, genel olarak Efes'e’
teklif edilen anlaşma hükümlerinden daha uygun ve avantajlı koşullar
içermeyecektir.”
Benzer şekilde, sözleşmenin 22.2. maddesinde, sözleşme süresinin dolmasından
sonra veya feshedilmesi durumunda, Türkiye’de Foster’s birasının satışı
konusunda Foster’s Grubu’nun öncelikli olarak Efes ile görüşeceği, anlaşma
sağlanamaz ise Foster’s Grubu’nun kendisinin veya belirlediği üçüncü bir kişinin
söz konusu faaliyette bulunabileceği düzenlenmiştir.
Lisans sözleşmesinin, Foster’s Grubu’nun Foster’s haricinde başka bir bira
türünü Efes dışında başka bir kanalla Türkiye pazarına sunmasını önemli ölçüde
engelleyen 22.1. ve 22.2. maddeleri 4054 sayılı Kanun’u ihlal etmektedir.
Özetle, bildirim konusu lisans sözleşmesinin, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi
kapsamında ihlal niteliğindeki hükümleri nedeniyle, menfi tespit alması mümkün
değildir. Dolayısıyla, söz konusu sözleşmenin bireysel muafiyet açısından
değerlendirmesi gerekmektedir.
H.3.3. Bireysel Muafiyet Değerlendirmesi
4054 sayılı Kanun'un muafiyet verilmesinin koşullarını düzenleyen 5. maddesinde
iki olumlu ve iki olumsuz koşul sayılarak, muafiyet verilecek olan anlaşma,
uyumlu eylem ve teşebbüs birliği kararlarının bu dört koşulu birden sağlaması
gerektiği hükme bağlanmıştır.
Olumlu koşullardan ilki olan, malların üretim ve dağıtımında iyileşme ya da
ekonomik veya teknik gelişme sağlama zorunluluğu inceleme konusu sözleşme
aracılığı ile yerine getirildiği görülmüştür. Şöyle ki; Efes’in kendi birasını üretmek
için kurmuş olduğu tesislerde sözleşme konusu olan Avustralya menşeli birayı
üretmek mümkün değildir. Bu anlaşma sayesinde, Foster’s Grubu’ndan Efes’e
önemli oranda teknoloji transferi gerçekleşecek ve böylece Efes, İstanbul
fabrikasında Foster’s birasının üretimini yapabilecektir.
Bir anlaşmaya muafiyet verilebilmesi için aranılan ikinci olumlu koşul, malların
üretim ve dağıtımında sağlanan ekonomik veya teknik gelişmeden tüketicilerin de
yararlanabilmesi zorunluluğudur. Bildirim konusu lisans anlaşmasının bu koşulu
da yerine getirdiği anlaşılmaktadır. Zira, anlaşma konusu olan Foster’s birasının
dahil olduğu Avustralya ve Yeni Zelanda menşeli herhangi bir bira türünün
Türkiye’de şu anda satışı yapılmamaktadır. Bu anlaşma sayesinde, Türkiye’de şu
an için küçük olan ancak hızla büyüme gösteren premium segmente yeni bir bira
türü dahil olacak ve böylece tüketiciye daha fazla sayıda çeşit sunulabilecektir.
05-20/234-69
9
Bir anlaşma, uyumlu eylem ya da teşebbüs birliği kararına muafiyet verilebilmesi
için ilgili pazarın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması
gerekmektedir. Kurul’un 15.7.2004 tarih ve 04-47/610-147 sayılı Efes Pazarlama
ve Dağıtım Ticaret A.Ş. ile bayileri ve nihai satış noktaları arasında yapılan
anlaşmalara menfi tespit belgesi verilmesi veya muafiyet tanınması talebine
ilişkin kararında da belirtildiği üzere, Efes’in hakim durumda olduğu Türkiye bira
pazarında teşebbüsler arasında etkin bir rekabet bulunmamaktadır. Anılan
kararda bu sonuca varılırken, ithalatın önemli boyutlarda olmadığı bira pazarına
üretici olarak girişlerin zor olmasını ve yabancı firmaların pazara girerken
genellikle Efes’e lisans verme yolunu tercih etmelerini göz önünde
bulundurulmuştur. Yabancı firmalar, büyük bir güce sahip olması nedeniyle
Efes’e lisans vermek suretiyle Türkiye pazarına girme yolunu tercih etmektedirler.
Böylece, ticari risklerini en aza indirebilmektedirler. Efes’in yabancı firmalardan
almakta olduğu lisans haklarının Efes’in Türkiye pazarındaki hakim durumunu
güçlendirmesi muhtemeldir. Ancak, bu durumun tek başına bira pazarındaki
rekabeti ortadan kaldırdığını da ileri sürmek mümkün gözükmemektedir. Kaldı ki,
Efes’in yabancı bira üreticilerinden lisans hakkını alma yolunu tercih etmesi, diğer
yabancı üreticilerin Türkiye’de Efes dışındaki üreticilere lisans vermelerini ya da
doğrudan kendilerinin üretim yapmalarını herhangi bir şekilde
engellememektedir. Dolayısıyla, bildirim konusu lisans sözleşmesinin bireysel
muafiyet için aranılan birinci olumsuz koşulu da sağladığı sonucuna ulaşılmıştır.
Muafiyet verilecek olan anlaşma, uyumlu eylem veya teşebbüs birliği kararında
aranılan ikinci olumsuz koşul, anlaşmadan beklenen faydanın sağlanabilmesi için
zorunlu olandan daha fazla rekabet kısıtlamasının yer almamasıdır. Başka bir
ifadeyle, muafiyet değerlendirmesi yapılan bir anlaşmada yer alan tüm rekabet
kısıtlamalarının, üretimin, dağıtımın gelişmesi ya da ekonomik veya teknik
gelişmenin sağlanması ve bu iyileşmeden tüketicilerin yararlanabilmeleri için
zorunlu olmalıdır. Foster’s Grubu ile Efes arasında imzalanan lisans
sözleşmesinde yer alan ve yukarıda sayılan rekabet ihlallerinin bu çerçevede
incelenmesi gerekmiştir.
Efes’e verilen lisans hakkının inhisari olması, lisans sözleşmesinden beklenen
faydanın elde edilebilmesi için zorunludur. Başka bir ifadeyle, Foster’s Grubu’nun
anlaşma süresince Efes haricinde başka bir teşebbüse lisans hakkını verme ya
da kendisinin kullanma hakkını saklı tutması halinde, Efes (ya da başka bir
teşebbüsün), söz konusu lisans sözleşmesini imzalamayacaktır. Dolayısıyla,
lisans hakkının Türkiye’de münhasıran Efes’e verilmesi, rekabeti gereğinden
fazla sınırlayan bir düzenleme değildir. Bu çerçevede, lisans sözleşmesinin 3.1.,
3.4. ve 14.1. maddelerinin, bireysel muafiyet için aranılan zorunlu olma şartını
taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır.
Anlaşmanın 23.1. maddesi ile, anlaşma süresince ve anlaşma sona erdikten
sonraki 18 aylık dönem için Efes’e getirilen Foster’s biraları haricinde Avustralya
ve Yeni Zelanda menşeli biraların satışı ile iştigal etmeme yükümlülüğü,
anlaşmadan beklenen faydanın elde edilebilmesi için zorunludur. Zira, bu
düzenleme sayesinde Efes’in anlaşma süresi içerisinde Avustralya ve Yeni
05-20/234-69
10
Zelanda menşeli biralar içerisinde sadece anlaşma konusu Foster’s biralarına
yoğunlaşması ve böylece anlaşmadan beklenen faydaların elde edilebilmesi
sağlanabilecektir. Anlaşma süresi sona erdikten sonraki 18 aylık dönem için
getirilen rekabet etmeme yükümlülüğünün gerekçesi ise, Foster’s Grubu’na
Türkiye pazarına Efes dışında başka bir kanalla girebilmesi için imkan ve süre
tanımaktır. Özetle, lisans sözleşmesinin 23.1. maddesinin de muafiyet için
aranılan ikinci olumsuz koşulu sağladığı sonucuna ulaşılmıştır.
Lisans sözleşmesinin 22.1. maddesinde, Foster’s Grubu’nun Türkiye’de Foster’s
dışında başka bir bira türünü satmayı düşündüğünde öncelikle bu işi Efes’e teklif
edeceği, anlaşma sağlanamazsa ancak o zaman başka bir teşebbüse teklif
götürebileceği düzenlenmiştir. Sözleşmenin 22.2. maddesinde, benzer bir
düzenleme sözleşme sona erdikten sonraki dönem için getirilmiştir. Buna göre,
sözleşme sona erdikten sonra, Türkiye’de Foster’s birasının satışı konusunda
Foster’s Grubu öncelikli olarak Efes ile görüşecek, anlaşma sağlanamazsa Grup
kendisi faaliyet gösterebilecek ya da üçüncü bir teşebbüse bu hakkı
verebilecektir. 22.1. ve 22.2. maddeler bu haliyle, bireysel muafiyet alabilecek
niteliktedir. Zira, Efes’e tanınan bu rüçhan hakkı, Foster’s Grubu ile Efes
arasında kurulacak sıkı ticari ilişkinin ve sözleşme süresince her iki teşebbüse
karşılıklı olarak getirilen rekabet etmeme yükümlülüklerinin bir neticesidir.
Ancak, 22.1. maddenin (d) bendinde, Foster’s Grubu’nun Efes’e götürdüğü
teklifin Efes tarafından kabul edilmemesi durumunda, Foster’s Grubu’nun başka
bir teşebbüse sunduğu teklifin Efes’e sunulan tekliften daha avantajlı olmayacağı
düzenlenmektedir. Böylece, Efes, Foster’s Grubu’nun Foster’s haricinde başka
bir bira türünü Efes dışında başka bir kanalla Türkiye pazarına sunmasını önemli
ölçüde engelleyebilecektir. Foster’s Grubu’nun Efes haricinde başka bir kanalla
Türkiye pazarına girmesini engelleyen bu düzenlemenin, bildirim konusu
anlaşmadan beklenen faydanın sağlanabilmesi için zorunlu olandan daha fazla
rekabeti kısıtlayıcı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Dolayısıyla, bildirim konusu
sözleşmenin bireysel muafiyet alabilmesi için, sözleşmenin 22.1. maddesinin (d)
bendinde yer alan “Ancak, böyle bir durumda, ilgili üçüncü tarafla yapılacak olan
anlaşmanın hükümleri, genel olarak Efes'e teklif edilen anlaşma hükümlerinden
daha uygun ve avantajlı koşullar içermeyecektir.” ifadesinin sözleşmeden
çıkarılması gerekmektedir.
I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
1. Anadolu Efes Biracılık ve Malt Sanayi A.Ş.’e verilen lisans hakkının inhisari
olması; Anadolu Efes Biracılık ve Malt Sanayi A.Ş.’ye, Carlton and United
Beverages Limited’e ve Foster’s Group Limited’e karşılıklı olarak rekabet
etmeme yükümlülüğü getirilmiş olması nedeniyle bildirimde bulunulan lisans
anlaşmasına menfi tespit belgesi verilemeyeceğine,
05-20/234-69
11
2. Anlaşmanın 22.1. maddesinin (d) bendinde yer alan; Foster’s Grubu’nun
Türkiye’de Foster’s dışında başka bir bira türünü satma konusunda Anadolu
Efes Biracılık ve Malt Sanayi A.Ş.’ye götürdüğü teklifin Anadolu Efes Biracılık
ve Malt Sanayi A.Ş. tarafından kabul edilmemesi durumunda Foster’s
Grubu’nun üçüncü bir teşebbüse sunacağı teklifin Anadolu Efes Biracılık ve
Malt Sanayi A.Ş.’ye sunulan tekliften daha avantajlı olmayacağı yönündeki
düzenlemenin, 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde bireysel muafiyet için
aranılan “Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için
zorunlu olandan fazla sınırlanmaması” şeklindeki (d) bendini sağlamadığı;
dolayısıyla, anlaşmaya bu haliyle bireysel muafiyet tanınamayacağına,
3. Anlaşmanın 22.1. maddesinin (d) bendinde yer alan “Ancak, böyle bir
durumda, ilgili üçüncü tarafla yapılacak olan anlaşmanın hükümleri, genel
olarak Efes'e’ teklif edilen anlaşma hükümlerinden daha uygun ve avantajlı
koşullar içermeyecektir.” ifadesinin sözleşmeden çıkarılması halinde,
anlaşmaya, akdedildiği tarih olan 24.12.2004’den itibaren beş yıl süreli
bireysel muafiyet tanınabileceğine,
4. Bu değişikliğin yapılabilmesi için taraflara 60 gün süre verilmesinin yerinde
olacağı, gerekli görülen bu düzeltme yapılmadan uygulamaya devam edilmesi
halinde haklarında soruşturma açılacağının ve 4054 sayılı Kanun’un 16. ve
17. maddeleri uyarınca işlem yapılacağının taraflara bildirilmesine
05-20/234-69
12
31 Mart 2005 tarih, 05-20/234-69 sayılı Kurul Kararı’na
KARŞI OY GEREKÇESİ
Ekonomik bir faaliyetin ilk adımı ya da gereği olarak ortaya çıkan ve
"münhasırlık hakkı" doğuran lisans sözleşmeleri ile, genellikle, hem lisans veren hem
de lisans alan taraflara, işlemin tesisi için zarûri, çeşitli rekabet yasakları
getirilebilmektedir.
Bu çerçevede, tarafları bağlayan çeşitli kısıtlama ve rekabet yasakları,
imzalanan sözleşmelerin mütemmim cüzleri olmaktadır. Bu mütemmim cüzlerle veya
şartlarla, tarafların karşılıklı rızası ile “kazan-kazan” mantığı çerçevesinde akdedilen
bir anlaşmanın, rekabet hukuku açısından yok sayılabilmesi, muafiyet verilmemesi
veya en azından bireysel muafiyet alamayacak nitelikte telakki edilebilmesi için,
rekabeti engelleyici önemli özelliklerinin bulunması icap eder.
Lisans sözleşmeleri rekabet hukuku açısından değerlendirilirken bu tür
sözleşmelerin 2054 sayılı Kanuna prensip olarak (per se) aykırı olduğu gibi bir
yaklaşım yanlış olacaktır.Temel rekabet hukuku ilkelerinden hareketle ya da çeşitli
rekabete aykırılık özellikleri nedeniyle, bir sözleşmeye, bir işleme menfi tespit
verilmeyebilir, muafiyet de tanınmayabilir.Ama bu dosyada olduğu gibi, işlemin
ortadan kalkması sonucunu doğuracak bir şarta bağlı olarak bireysel muafiyet izninin
de verilmemesi makûl bir karar olmayacaktır.
Söz konusu Anlaşmanın 22.1. maddesinin (d) bendinde yer alan, “Ancak böyle
bir durumda, ilgili üçüncü tarafla yapılacak anlaşmanın hükümleri, genel olarak Efes’e
teklif edilen anlaşma hükümlerinden daha uygun ve avantajlı koşullar içermeyecektir.
“ ifadesi, olsa olsa lisans alanın, tedbirli ve rasyonel olmak kaygısı ile hareket
ettiğinin bir göstergesidir ve rekabetin zorunlu olandan fazla kısıtlandığı anlamına
gelmemektedir.
Dolayısıyla, bu ifadenin anlaşmadan çıkarılması şartıyla, lisans sözleşmesine
bireysel muafiyet izni verilmesi,bu şarta bağlı olarak ilk adımı atılacak ekonomik
faaliyetin veya işlemin bütünüyle ortadan kalkmasına yol açabilecektir.
Bu gerekçeyle ilgili Kurul Kararı'na katılamıyorum.
Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Kurul Üyesi
05-20/234-69
13
Rekabet Kurulu’nun 31.3.2005 gün ve 05-20/234-69 sayılı Karar’ına
KARŞI OY GEREKÇESİ
Bilindiği üzere, lisans verme anlaşmaları bir ürünün üreticilerinin/üretme hakkı
sahiple-rinin sözkonusu ürünü üretme hakkını belli bir coğrafi bölge içinde geçerli
olmak üzere ve bir bedel karşılığında başka bir girişime devretmeleri demektir.
Bütün lisans devir anlaş-malarının doğasında münhasırlık vardır ve lisans alan
lisans verene, sözkonusu bölge içinde ürünü lisans veren ya da başka bir
kuruluşun aynı reçete veya spesifikasyonlarla üretmeyeceği güvencesi
karşılığında bir bedel öder.
Bir üretici firmanın, ürününü öngörülen coğrafya içinde dileyenin üretmesine izin
verdiği bir düzenleme mantık dışıdır ve dünya yüzünde görülmemiş bir durumdur.
Rekabetin bu yolla sağlanabileceğini ileri sürmenin kabul edilebilir yanı yoktur.
Asıl üreticinin sözkonusu cografya içinde ürününü bizzat üretmesi ya da başka
bir girişime lisans vererek ürettirmesi arasında, o coğrafi bölgede sözkonusu
ürünün pazarındaki rekabet açısından bir fark yoktur, dolayısıyla ürünün lisans
verilerek üretilmesiyle kısıtlanan ya da ortadan kalkan bir rekabetten de söz
edilemez.
Bu durum karşısında, Anadolu Efes Biracılık ve Malt Sanayii A.Ş. ile Carlton and
United Beverages ve Foster’s Group Limited arasındaki Lisans Anlaşması’na
menfi tespit verilmesini engelleyecek bir durum bulunmadığı değerlendirmesini
yaptığımdan Kurul’un başlıkta anılan Karar’ına katılma olanağı bulamadım.
Murat GENCER
Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy