Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2005-2-49 (İlk İnceleme)
Karar Sayısı : 05-44/636-168
Karar Tarihi : 8.7.2005
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK 10
Üyeler : Tuncay SONGÖR, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL,
Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN,
Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN
B. RAPORTÖRLER : Derya YENİŞEN, Fatma GÖZLÜKAYA
C. ŞİKAYET EDEN : Gizlilik talebi vardır.
Temsilci Prof. Dr. İ. Yılmaz ASLAN
Polaris Plaza 1/16 34398 Maslak/İstanbul
20
D.HAKKINDA
İLK İNCELEME
YAPILAN : Seslendirme Sanatçıları Meslek Birliği
TRT Sitesi Seslendirme Müdürlüğü
Zemin Kat A-Z-105 Oran/Ankara
E. DOSYA KONUSU: Seslendirme Sanatçıları Meslek Birliği (Ses-Bir)
tarafından 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’a aykırı olarak
seslendirme sanatçılarının faaliyetlerinin zorlaştırıldığı ve fiyat tespiti
yapıldığı iddiası ve geçici tedbir kararı verilmesi talebi. 30
F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçesinde özetle,
- Seslendirme sanatçılarının gerçek şahıs olup seslendirme stüdyoları, TV kanalı
gibi teşebbüslere seslendirme hizmeti faaliyeti ile uğraşan ve bu nitelikleri ile
4054 sayılı Kanun’un 3. maddesine göre “gerçek kişi teşebbüs” oldukları,
- Ses-Bir’in Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ve , Fikir ve Sanat Eseri Sahipleri ile
Bağlantılı Hak Sahipleri Meslek Birlikleri Federasyonları Hakkında Tüzük
doğrultusunda bağlantılı hak sahibi icracı sanatçılar alanında faaliyet 40
göstermek üzere 24.4.2001 tarihinde kurulmuş mesleki birlik olduğu,
05-44/636-168
2
- Tüzüğün 4. maddesi hükmüne göre, meslek birliklerinin kamu kurum ve
kuruluşları, gerçek kişiler ve özel hukuk tüzel kişileri ile ilişkilerinde, birliğe
kayıtlı eser sahibi ve bağlantılı hak sahibinin haklarının takibinde, üyelerin
devrettikleri haklar çerçevesinde yetkili kılındıkları ancak, eser sahipleri ve
bağlantılı hak sahiplerinin, birliğe devretmedikleri haklarını bireysel olarak da
takip edebilecekleri, diğer bir ifade ile kanuni olarak birliğe üye olma
zorunluluğunun bulunmadığı,
50
- Ses-Bir’in 4054 sayılı Kanun’un 3. maddesinde tarif edilen teşebbüs
birliklerinden olduğu,
- Ses-Bir’in, 21.12.2004 tarihli, özel tv kanalları ve özel seslendirme stüdyolarına
yönelik “Seslendirme Ücret Tarifesi” konulu faks metni ile, 01.01.2005
tarihinden geçerli olmak üzere, özel tv kanalları, sinemalar ve diğer özel
kuruluşlar için özel seslendirme stüdyolarında ya da özel tv kanallarında
yapılacak seslendirmelere ekte belirlenmiş olan ücretlerin uygulacağını, daha
sonra yapılacak ücret artırımlarının TRT’nin yapacağı zamdan daha az
olmayacağını, TRT ile aynı tarihlerde özel tv kanalları ve özel stüdyolarının da 60
seslendirme ücretlerine zam yapacaklarını bildirdiği,
- Stüdyo ve televizyonlara gönderilen bir başka yazılı metinde Birlik tarafından,
“düz metinler için aynı tarife uygulanır, yerli dizi ve filmler için belirlenen
ücretlerin iki katı fiyat uygulanır, şarkı söylemeyi gerektiren roller ve müzikaller
için belirlenen ücretin iki katı ücret uygulanır. (Sinemada gösterime giren filmler
hariç), seslendirme yönetmeni ücreti olarak taban fiyatın 2 katı ücret uygulanır,
bir seslendirme sanatçısına bir filmde en fazla üç rol konuşturulabilir” yönünde
ifadeler kullanıldığı,
70
- Ses-Bir’in bir teşebbüs birliği olarak piyasada oluşacak rekabet ortamı
sonucunda belirlenecek, seslendirme sanatçısına bir filmde verilebilecek en
fazla rol gibi parametreleri dolaylı olarak piyasa dışında belirlediği ve rekabeti
ihlal ettiği,
- Ses-Bir’in seslendirme ücreti tarifesini belirleme yetkisi ile ilgili olarak ,
Tüzük’ün “Sözleşmelerde Göz Önünde Bulundurulacak Ölçütler” başlıklı 40A
maddesinde birliklerin aldıkları yetki belgeleri çerçevesinde eserlerin, icraların,
tespitlerin ve yayınların kullanımına ve tarifelere ilişkin sözleşmeleri yaparken
göz önünde bulunduracakları kriterlere dayanmak zorunda olduğu ve bu 80
madde hükmünün Ses-Bir’e rekabet kurallarını ihlal etme istisnası tanımadığı,
üyeler tarafından alacakları ücretlerin Ses-Bir tarafından belirlenmesine yönelik
bir yetki devri gerçekleştirilmiş olsa dahi bu yetkinin 4054 sayılı Kanun’a uygun
olarak kullanılması zorunluluğu bulunduğu,
- Bu bakımdan Ses-Bir’in her bir hizmet türü için uygulanacak taban fiyatı tespit
etmesi ve artışları TRT’nin yapacağı artışlara bağlamasının 4054 sayılı
Kanun’a aykırılık teşkil ettiği,
05-44/636-168
3
iddia edilmektedir. 90
Bu gerekçelerle, Ses-Bir’in işlem ve eylemlerini konu almak üzere doğrudan
rekabet soruşturması açılması, bu soruşturma kararı ile birlikte ciddi ve telafi
olunamayacak zararların önlenmesi amacıyla geçici tedbir kararı alınması,
şikayetçi olarak açacakları tazminat davalarında hak kaybına uğramamak için
rekabet ihlallerinin mutlaka tespit edilmesi ve incelemenin her safhasında
kendilerinin bilgilendirilmesi, müvekkillerin kimliklerinin gizli tutulması ve Ses-Bir’in
rekabete aykırı eylemlerde bulunmasını kolaylaştıran düzenlemeler varsa bunların
kaldırılmasına yönelik olarak ilgili devlet kurumları nezdinde gerekli işlemlerin
yapılması talep edilmektedir. 100
G. DOSYANIN EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 9.5.2005 tarih, 3042 sayı ile giren
başvuru dilekçesi hakkında hazırlanan 1.7.2005 tarih, 2005-2-49/İİ-05-DY sayılı İlk
İnceleme Raporu 5.7.2005 tarih, REK.0.06.00.00-110/75 sayılı Başkanlık önergesi
05-44 sayılı Kurul gündemine alınarak karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda şikayet konusu eylem hakkında
4054 sayılı Kanun’un 40. vd. maddeleri uyarınca önaraştırma yapılması ya da
soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı ifade edilmiştir.
110
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
Şikayet dilekçesinde de ifade edildiği üzere, seslendirme hizmeti, tv ve sinema
benzeri medyalar üzerinden izleyiciye ulaştırılan ürünlere işitsel değer katılması ve
mevcut işitsel unsurlarda değişiklik yapılması olarak tanımlanabilir. Bu hizmet,
sürekli bir talebi karşılamaktadır ve bu hizmetin alıcısı olan tv kanalları ve
stüdyolar açısından başka bir hizmet ile ikame edilememektedir. Dolayısıyla ilgili
ürün pazarı, hizmetin alıcısı olarak seslendirme stüdyolarının veya doğrudan iş 120
veren tv kanalı vb. kuruluşların, satıcı olarak seslendirme sanatçılarının yer aldığı
“seslendirme hizmetleri pazarı” olarak tespit edilmiştir.
İlgili ürün pazarına ilişkin olarak Türkiye sınırları içinde rekabet şartlarının
farklılaşmasına yol açacak bir durum bulunmadığından ilgili coğrafi pazar "Türkiye
Cumhuriyeti" olarak kabul edilmiştir.
I.2. Meslek Birliklerinin Statüsü
Şikayet konusu Ses-Bir, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanun (5846 sayılı 130
Kanun) uyarınca kurulan meslek birliklerindendir.
Ülkemizde meslek birlikleri, 5846 sayılı Kanun'un 42. maddesi gereğince
kurulmaktadır. Meslek birlikleri ile ilgili temel hükümler, Fikir ve Sanat Eseri
05-44/636-168
4
Sahipleri ile Komşu Hak Sahipleri Meslek Birlikleri ve Federasyonları Hakkında
Tüzük içinde yer almaktadır.
Meslek birlikleri 5846 sayılı Kanun’un 42. maddesi uyarınca, Kültür Bakanlığı’nca
hazırlanan ve Bakanlar Kurulu’nca onaylanan tüzük ve tip statülere uygun olarak
tespit edilecek alanlarda kurulmaktadır. Aynı alanda birden çok meslek birliği
kurulabilmektedir. 140
Bu birliklerin amacı, öncelikle eser sahipleri ve eser sahiplerinin hakları ile
bağlantılı hak sahipleri ile 5846 sayılı Kanun’un 52. maddesine uygun biçimde
düzenlenmiş sözleşmelerle eser veya hak sahibinden malî hakları kullanma
yetkilerini devralarak, Kanun’un 10. maddesine göre ilim-edebiyat eserleri
üzerindeki hakları kullanmak, süreli olmayan yayınları çoğaltan ve yayanlar
üyelerinin ortak çıkarlarını korumak ve bu Kanun ile tanınmış hakların idaresini ve
takibini, alınacak ücretlerin tahsilini ve hak sahiplerine dağıtımını sağlamaktır.
Kanun’un 42/A maddesinde bu birliklerin belli başlı yükümlülükleri, üyesi olan hak 150
sahiplerinin faaliyetlerinden kaynaklanan haklarının idaresini hakkaniyete uygun
koşullarda sağlamak, üyelerinin haklarının idaresine ilişkin faaliyetlerinden elde
ettikleri gelirleri, dağıtım planlarına uygun olarak hak sahiplerine dağıtmak,
sözleşme yapılırken idare ettikleri haklara ilişkin olarak hakkaniyete uygun
davranmak, kendi maddî ve/veya manevî menfaatleri bakımından gerekli
gördükleri indirim veya ödeme kolaylıklarını sağlamak ve sözleşme yapılabilmesi
için idaresini sağladıkları haklara ilişkin ücret tarifelerini süresinde belirlemek ve
belirlenen tarifeleri ve bu tarifelerdeki her türlü değişikliği süresinde duyurmak
olarak belirlenmiştir.
160
I.3. Meslek Birliklerinin Ücret Tarifesi Belirlemede Kullanacakları Esaslar
Meslek birliklerinin ücret belirlemelerine ilişkin esaslar iki hukuki düzenlemede
belirlenmektedir.
I.3.1. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Hakkında Kanun
5846 sayılı Kanun’un “Meslek birliklerinin yükümlülükleri ve tarife tespitine ilişkin
esaslar” başlıklı 42/A hükmünde, birliklerin tarifeleri tespit ederken göz önünde
bulundurmaları gereken hususlara yer verilmektedir. Buna göre tarifelerin tespit 170
edilmesinde, tarifelerin uluslararası uygulamaların ülkenin ekonomik ve toplumsal
koşullarına uyarlanabilirliği göz önünde bulundurularak makul seviyede
belirlenmesi ile teknolojik alandaki değişimlerin yanı sıra eser, icra, fonogram,
yapım ve yayınların yaratıldığı ve kullanıldığı sektörlerin yapısını tahrip edici,
üretimi ve kullanımı engelleyici ve genel kabul görmüş uygulamalara zarar verici
bir etki yaratılmaması, rekabeti bozucu şartlar oluşturulmaması, yapılan
sınıflandırma, ilgili sektörlerdeki ürün fiyatları ve bu sektörlerin gayrisafi millî
hâsıladaki payı, eser, icra, fonogram, yapım ve yayınların kullanım ve/veya iletim
sıklığı, birim fiyat veya götürü usulü ödeme, ödeme planı ve benzeri hususlar esas
alınacaktır. 180
05-44/636-168
5
I.3.2. Eser, İcra, Yapım ve Yayınların Kullanılması ve/veya İletilmesine İlişkin
Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik (Yönetmelik)
Yönetmelik’in 8. maddesinin dördüncü fıkrasında, birliklerin tarifeleri tespit ederken
dikkate alması gereken esaslar sıralanmaktadır.
“Tarifelerin tespit edilmesinde; tarifelerin uluslararası uygulamaların ülkenin ekonomik ve
toplumsal koşullarına uyarlanabilirliği göz önünde bulundurularak makul seviyede
belirlenmesi ile teknolojik alandaki değişimlerin yanı sıra eser, icra, fonogram, yapım ve 190
yayınların yaratıldığı ve kullanıldığı sektörlerin yapısını tahrip edici, üretimi ve kullanımı
engelleyici ve genel kabul görmüş uygulamalara zarar verici bir etki yaratılmaması,
rekabeti bozucu şartlar oluşturulmaması, yapılan sınıflandırma, ilgili sektörlerdeki ürün
fiyatları ve bu sektörlerin gayrisafi millî hâsıladaki payı, eser, icra, fonogram, yapım ve
yayınların kullanım ve/veya iletim sıklığı, birim fiyat veya götürü usulü ödeme, ödeme plânı
ve benzeri hususlar esas alınır.”
I.4. Seslendirme Sanatçılarının ve Ses-Bir’in 5846 Sayılı Kanun Çerçevesinde
ve 4054 Sayılı Kanun Çerçevesinde Niteliği
200
Seslendirme, 5846 sayılı Kanun’un 1/B maddesinin (c) bendinde “diğer bir eserden
istifade suretiyle vücuda getirilip de bu esere nispetle müstakil olmayan ve
işleyenin hususiyetini taşıyan fikir ve sanat mahsulleri” olarak tanımlanan “işlenme
eser” kapsamına girmekte ve seslendirme sanatçıları aynı Kanun kapsamında
bağlantılı hak sahibi kategorisindeki “icracı sanatçı” olarak kabul edilmektedir.
Seslendirme sanatçıları da ekonomik faaliyetleri itibarıyla, Kanun’un 3.
maddesinde yer verilen “piyasada mal veya hizmet üreten, pazarlayan, satan
gerçek ve tüzel kişilerle, bağımsız karar verebilen ve ekonomik bakımdan bir bütün
teşkil eden birimleri” şeklindeki tanım çerçevesinde teşebbüstürler. 210
Ses-Bir ise, bağlantılı hak sahiplerinden icracı sanatçıların oluşturduğu meslek
birlikleri kategorisine aittir ve seslendirme sanatı alanındaki tek meslek birliğidir.
Bu çerçevede, Ses-Bir, diğer eser ve bağlantılı hak sahipleri meslek birlikleri gibi
5846 sayılı Kanun’un 42. maddesine göre kurulmuştur ve “Fikir ve Sanat Eseri
Sahipleri ile Komşu Hak Sahipleri Meslek Birlikleri ve Federasyonları Hakkında
Tüzük” hükümlerine tabidir.
Her biri iktisadi faaliyette bulunmak suretiyle teşebbüs olan seslendirme 220
sanatçılarından oluşan Ses-Bir, 4054 sayılı Kanun’un 3. maddesinde yer alan
“teşebbüslerin belirli amaçlara ulaşmak için oluşturduğu tüzel kişiliği haiz ya da
tüzel kişiliği olmayan her türlü birlikleri” şeklindeki tanım uyarınca, bir teşebbüs
birliğidir.
05-44/636-168
6
I.5. Hukuki Değerlendirme
230
Ses-Bir’in seslendirme ücret tarifelerini belirme yetkisi 5846 sayılı Kanun’un 42/A
hükmüne dayanmaktadır. Ses-Bir bu yetkiye dayanarak belirleyeceği ve üyeleri
adına özel stüdyo ve televizyon kanallarından talep edeceği ücretleri, gerek 5846
sayılı Kanun, gerekse Yönetmelik’in yukarıda yer verilen maddelerindeki esaslara
uygun olarak tespit etmekle yükümlüdür.
Fikri haklar alanında telif ücretlerinin belirlenme yetkisinin bu şekilde meslek
birliklerine devredilmiş olması, diğer birçok piyasadaki durumun aksine, rasyonel
ve fikri mal ve ilgili hizmetlere özgü özelliklere dayanmaktadır. İcra eseri olarak
kabul edilmiş olan seslendirme kayıtlarında eserlerin üretilmesi özgün yorum, 240
yaratıcılık ve emek gibi değeri ölçülemeyen unsurları içermektedir. Bu eserlerin
yaratıcıları olan seslendirme sanatçılarının karşısında kurumsallaşmış ve
ekonomik olarak çok daha güçlü konumda olan televizyon kanalları ve stüdyolar
yer almaktadır. Eserlerin kullanımına ilişkin belirlenecek ücretlerin somut olmayan
ölçütlere dayalı olması ve sanatçıların televizyon ve stüdyolar karşısında tek tek
mali haklarını korumalarının çok güç olması, ücret pazarlığında aracılık edilmesini
ve mali hakların toplu bir şekilde takibini gerektirmekte, bu noktada meslek birliği
devreye girmektedir.
Bu bakımdan, 5846 sayılı Kanun hükümleri uyarınca kurulmuş olan ve faaliyet 250
gösteren Ses-Bir’in, sırf bu Kanun’dan ve Kanun’a dayanılarak çıkarılmış olan
Yönetmelikten kaynaklanan yetkisini kullanması dahilinde seslendirme ücretlerini
belirlemesi, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi çerçevesinde “mal veya hizmetlerin
alım ya da satım fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet, kâr gibi unsurlar ile her türlü
alım yahut satım şartlarının tespit edilmesi” anlamında bir rekabet ihlali olarak
görülmemektedir. Şikayet konusu durum, esasında kanuni bir hakkın
kullanımından ibarettir. Dolayısıyla, Ses-Bir’in bizatihi ücret belirleme yetkisini
kullanması ile ortaya çıkan ve şikayette yer verilen ücret listesi ve zam duyuruları,
4. madde kapsamında kısıtlayıcı bir teşebbüs birliği kararı değildir. Bu karar ve
duyurular, ücret belirleme yetkisinin kullanılmasının rekabeti sınırlama amacına 260
değil, fikri hak sahibi icracı sanatçıların mali haklarının korunmasına yöneliktir.
Sonuç olarak, Ses-Bir’in 5846 sayılı Kanun ile verilen yetkiye dayanarak
seslendirmelere ilişkin olarak, bu seslendirmeleri kullanmayı talep eden
kuruluşlara yönelik ücret tarifesi belirlemesi ve bu tarifeyi duyurması işlemi, 4054
sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında rekabeti kısıtlayıcı bir teşebbüs birliği
kararı olarak görülmemiştir.
Şikayet dilekçesinde pazar dışında teşebbüs birliği kararı ile belirlendiği öne
sürülen diğer bir husus da seslendirme sanatçısına bir filmde en fazla kaç rol 270
verilebileceğidir. Bu konu, 5846 sayılı Kanun ile Ses-Bir’e üyelerinin haklarını
koruma görevinin hangi tür mesleki düzenlemeleri yapma yetkisi verdiğine ilişkin
olup, 4054 sayılı Kanun kapsamı dışında kalan bir husustur.
05-44/636-168
7
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, Seslendirme Sanatçıları
Meslek Birliği’nin 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ile kendilerine verilen
yetkiye dayanarak seslendirmeleri kullanmayı talep eden kuruluşlara yönelik ücret
tarifesi belirlemesi ve bu tarifeyi duyurması işleminin, 4054 sayılı Kanun’un 4. 280
maddesi kapsamında rekabeti kısıtlayıcı bir teşebbüs birliği kararı olmadığına;
bununla birlikte yine anılan meslek birliği tarafından bir seslendirme sanatçısına bir
filmde en fazla kaç rol konuşturulabileceğinin belirlenmesinin 5846 sayılı Kanun
çerçevesinde bir yetki tartışması dahilinde çözümlenebilecek bir konu olduğuna;
bu nedenle söz konusu iddialara ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun’un 40 ve devamı
maddeleri uyarınca bir önaraştırma yapılmasına ya da soruşturma açılmasına
gerek bulunmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
290
Full & Egal Universal Law Academy