Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2005-3-30 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 05-51/743-201
Karar Tarihi : 15.8.2005
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M.
Sıraç ASLAN, Mehmet Akif ERSİN
B. RAPORTÖRLER : Alper KARAKURT, Neşe Nur YAZGAN
C.BAŞVURUDA BULUNAN : - BSH Ev Aletleri Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Cemal Sahir Sok. No:26/28 Mecidiyeköy İstanbul
D. TARAFLAR : - Arçelik A.Ş. Elektrikli Süpürge ve Motor İşletmesi
Organize Sanayi Bölgesi Atatürk Cad. 8.Sok.
No:2 59500 Çerkezköy Tekirdağ
- BSH Profilo Elektrikli Gereçler A.Ş. (Yeni unvanı
ile BSH Ev Aletleri Sanayi ve Ticaret A.Ş.)
E. DOSYA KONUSU: Arçelik A.Ş. Elektrikli Süpürge ve Motor İşletmesi
(Arçelik A.Ş.) tarafından üretilen çamaşır makinası yıkama motorlarının,
BSH Ev Aletleri Sanayi ve Ticaret A.Ş. (BSH) tarafından satın alınmasına
ilişkin şartları düzenleyen standart sözleşmeye menfi tespit belgesi
verilmesi veya muafiyet tanınması talebi. 10
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 7.3.2005 tarih ve 1451 sayı ile intikal
eden ve en son 1.8.2005 tarih ve 5374 sayılı yazı ile eksiklikleri tamamlanan
bildirim üzerine 4054 sayılı Kanun’un 4. 5. ve 8. maddeleri ile 1997/2 sayılı
“Anlaşmaların, Uyumlu Eylem ve Teşebbüs Birliği Kararlarının Kanunun 10.
Maddesine Göre Bildiriminin Usul ve Esasları Hakkında Rekabet Kurulu
Tebliği”nin ilgili hükümleri uyarınca yapılan inceleme sonucu düzenlenen
5.8.2005 tarih ve 2005-3-30/MM-05-AK sayılı Ön İnceleme Raporu 10.8.2005
tarih ve REK.0.07.00.00-130/210 sayılı Başkanlık önergesi ile 05-51 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. 20
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor'da; mevcut bilgi ve belgeler
çerçevesinde yapılan değerlendirmeler ışığında;
05-51/743-201
2
1. Arçelik A.Ş. tarafından üretilen çamaşır makinesi yıkama motorlarının,
BSH tarafından satın alınmasına ilişkin şartları düzenleyen standart
sözleşmenin 18. maddesindeki hükmün, 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’un 4. maddesine aykırılık teşkil etmesi nedeniyle Menfi
Tespit Belgesi verilemeyeceği,
2. söz konusu hükmün, 2002/2 sayılı “Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup 30
Muafiyeti Tebliği”nin 4(e) bendi gereğince ağır sınırlama olarak kabul
edilmesi nedeniyle, aynı Tebliğ çerçevesinde grup muafiyeti kapsamında
değerlendirilemeyeceği ,
3. söz konusu hükmün, 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesindeki muafiyet
şartlarından “rekabetin zorunlu olandan fazla kısıtlanmaması” koşulunu
karşılamaması nedeniyle, anlaşmaya bireysel muafiyet verilemeyeceği,
4. 18. maddedeki söz konusu hükmün, anlaşma konusu olan çamaşır
makinesi yıkama motorunun ya da buna ait yedek parçaların son
kullanıcılara veya malların bakımı ya da onarımıyla alıcı tarafından
yetkilendirilmemiş tamircilere satışını kısıtlamayacak şekilde düzenlenmesi 40
durumunda anlaşmanın 2002/2 sayılı Tebliğ’den yararlanabileceği, bu
sebeple ilgili teşebbüs tarafından gerekli değişikliklerin yapılabilmesi için
60 gün süre verilmesi gerektiği
ifade edilmektedir.
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. İlgili Pazar
50
H.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Anlaşmaya taraf olan teşebbüslerin faaliyet alanları karşılıklı olarak
incelendiğinde görülmektedir ki; Arçelik A.Ş. evlerde kullanılan elektrikli ve
elektronik ürünlerin, üretimi, satışı, dağıtımı ve pazarlanması, BSH ise soğutucu,
çamaşır makinesi, fırın, set üstü ocak üretimi ile iştigal etmekte, bunun yanında
diğer elektrikli ve elektronik ev aletlerini ithal edip satmaktadır. Buna karşılık
dosya konusu anlaşma çamaşır makinesi yıkama motorunun üretimini
düzenleyen hükümler içermektedir.
60
Bu noktada üzerinde durulması gereken husus, diğer motor türlerinin çamaşır
makinesi yıkama motoru ile ikame edilip edilemeyeceğidir. Arçelik A.Ş. tarafından
gönderilen ve kurum kayıtlarına 13.7.2005 tarih ve 4843 sayı ile intikal eden bilgi
yazısında, jeneratör, buzdolabı gibi diğer elektrik ve elektronik ürünlerin
motorlarının, çamaşır makinesi motoru ile ikame edilemeyeceği, çamaşır
makinesi yıkama motorunun teknik olarak yalnızca çamaşır makinelerine uyumlu
olduğu belirtilmiştir. 23.6.2005 tarih ve 4334 sayılı bilgi yazısında ise belirlenen
spesifikasyonlarda anlaşma konusu motorları Türkiye coğrafi pazarında üreten
başka bir teşebbüsün bulunmadığı, anlaşma öncesinde BSH tarafından üretilen
05-51/743-201
3
çamaşır makinelerine ait motorların Çek Cumhuriyeti ve Almanya’dan tedarik 70
edildiği belirtilmiştir.
Yukarıdaki bilgiler ışığında ilgili ürün pazarı “çamaşır makinesi yıkama motoru”
olarak belirlenmiştir.
H.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Sözleşme konusu çamaşır makinesi yıkama motorları, Arçelik A.Ş. tarafından
üretilecek ve BSH tarafından fabrikalarında kullanılacaktır. Bu çerçevede, ilgili
coğrafi pazar Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak tanımlanmıştır. 80
H.2. Taraflar
H.2.1. Arçelik A.Ş.
Anlaşmanın taraflarından Arçelik A.Ş., Koç Grubu şirketlerinden olup, başta
beyaz eşya olmak üzere, evlerde kullanılan elektrikli ve elektronik ürünlerin,
üretimi, satışı, dağıtımı ve pazarlanması alanlarında ulusal ve uluslararası
düzeyde faaliyet göstermektedir. Bunun yanında elektrikli ev aletleri motorları ve
buzdolabı kompresörleri de üretmektedir. Grubun holding şirketi Koç Holding 90
A.Ş.; otomotiv, dayanıklı tüketim, gıda, perakendecilik, enerji, finansal hizmetler,
turizm, inşaat ve bilgi teknolojileri sektörlerinde faaliyet göstermektedir. Arçelik
A.Ş. ile benzer ürünlerin üretimini yapan grubun diğer şirketi Beko Elektronik
A.Ş., özellikle televizyon, PC, monitör, yazar kasa ve uydu alıcı üretmektedir.
Arçelik A.Ş. 2003 yılı itibarıyla (………………..) YTL’lik ciroya ulaşmıştır.
Satışların %(…)’ü Türkiye %(….)’ı Avrupa ve kalan %(…)’si diğer ülke
pazarlarında yapılmıştır. Arçelik A.Ş.’nin Koç Grubu ve haricindeki pek çok
şirkette çeşitli oranlarda iştirak ve yatırımları bulunmaktadır.
Ortaklık yapısı ve yönetim kurulu aşağıda sunulmaktadır: 100
Tablo 1: Arçelik A.Ş. Ortaklık Yapısı
Hissedar Hisse Oranı
(%)
Koç Holding A.Ş. 39.1
Koç Grubu Diğer 18.2
Teknosan Büro Mak. ve Lev. Tic. San. 14.7
Burla Makina Ticareti ve Yatırım A.Ş. 7.6
Diğer 20.4
TOPLAM 100.00
Teşebbüsün yönetim kurulu Rahmi M. KOÇ, Hasan SUBAŞI, Robert SONMAN,
Mustafa V. KOÇ, Cengiz SOLAKOĞLU, Fevzi Bülend ÖZAYDINLI, Mehmet Ali
BERKMAN, Temel Kamil ATAY, Aka Gündüz ÖZDEMİR’den oluşmaktadır.
05-51/743-201
4
H.2.2. BSH Profilo Elektrikli Gereçler A.Ş. (BSH) 110
BSH Profilo beyaz eşya üretimi ve pazarlaması ile kahverengi eşya pazarlaması
ile iştigal eden bir şirkettir. BSH Profilo’nun ortaklık yapısını gösteren tabloya
aşağıda yer verilmiştir:
Tablo 2: BSH Profilo Ortaklık Yapısı
Hisse Sahibi Hisse Oranı
(%)
BSH Bosch und Siemens Hausgeraete GmbH 80
Deutsche Bank AG 13.86
Diğer Ortaklar 6.14
Toplam 100,00
BSH Profilo, temel olarak soğutucu, çamaşır makinesi, fırın, set üstü ocak üretimi
yapmaktadır. Diğer taraftan söz konusu teşebbüs ithal ettiği Telefunken, Profilo,
Saba ve Siemens markalı kahverengi eşyaların dağıtıcılığını da yapmaktadır. 120
Şirketin Yönetim Kurulu üyeleri; Dr. Wolfgang Colberg, Dr. Robert Kugler, Dr.
Klaus Peter Fouquet, Matthias Ginthum, Dr. Peter Götz, Leon Grünberg, Dr. Ali
Zafer İncecik, Norbert Wilhelm Maximilian Klein, Kai Schrickel, Wolfgang
Tochtermann’dır. Denetim Kurulu üyeleri Fatih Dural, Erdal Çalıkoğlu, Hasan
Çağlayan’dır. Şirketin 2003 yılı cirosu (……………….) YTL’dir.
H.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
Bildirimi zamanında yapılmış olan menfi tespit/ muafiyet talebine konu “Standart 130
Sözleşme”, tedarikçi konumunda bulunan Arçelik A.Ş. tarafından üretilen çamaşır
makinesi yıkama motorlarının, BSH, BSH iştirak şirketleri ve BSH Bosch und
Siemens Hausgeraete GmbH’nin doğrudan veya dolaylı olarak çoğunluğa sahip
olduğu şirketleri için satın almasını konu alan bir anlaşmadır.
Söz konusu anlaşmanın 4054 sayılı Kanun’un ilgili maddeleri çerçevesinde
değerlendirilmesine geçmeden önce anlaşmanın niteliğine bakmak
gerekmektedir. İnceleme konusu anlaşma Arçelik A.Ş. tarafından BSH’nin
belirlediği spesifikasyonlara uygun bir şekilde üretilen çamaşır makinesi yıkama
motorlarının söz konusu şirkete satılmasını konu alması bakımından, bir tür fason 140
imalat sözleşmesidir. Fason imalat sözleşmeleri "bir mal veya hizmetin, ana firma
tarafından ilişkide bulunduğu yan firmaya, ana firma adına sipariş verilmesi ve
yan firmanın da istenilen şartlara uygun mal ve hizmet üretmesi" olarak
tanımlanmaktadır1. Mehaz mevzuatta ise fason üretim/hizmet anlaşmaları,
"yüklenici olarak adlandırılan bir teşebbüsün, ana sanayi olarak adlandırılan
başka bir teşebbüs adına ya da bu teşebbüse arz etmek üzere ana sanayinin
talimatları doğrultusunda bir malın üretimini, belirli bir hizmetin sunulmasını ya da
1 Ejder Yılmaz, Hukuk Sözlüğü, s 274.
05-51/743-201
5
belirli bir işin yapılmasını yüklenmesini düzenleyen anlaşmalar" olarak
tanımlanmaktadır.
150
Fason imalat sözleşmeleri esasen dikey nitelikli anlaşmalar olduklarından bu tür
anlaşmaların içerdikleri rekabet kısıtlamalarının dikey anlaşmalara ilişkin grup
muafiyeti tebliği ve ilgili kılavuz çerçevesinde ele alınması gerekmektedir.
Bununla birlikte bu duruma ilişkin iki istisna söz konusudur. Bunlar; rakipler
arasında imzalanan fason imalat anlaşmaları ve anlaşmaya taraf teşebbüslerin
rakip olmadığı ancak yüklenici teşebbüse know-how aktarımının gerçekleştirildiği
fason imalat anlaşmalarıdır. Bu açıklamalardan sonra belirtilmelidir ki, ilk istisna
olarak ifade edilen rakipler arası fason üretim anlaşmaları, rakip teşebbüsler
arasında yapılmaları nedeniyle yatay üretim anlaşması niteliğini taşımakta ve
anlaşma tarafları arasında işbirliği doğurucu yönleri dikkate alınarak 160
değerlendirilmekte bununla birlikte, söz konusu anlaşmalar içerdikleri dikey
sınırlamalar bakımından 2002/2 sayılı “Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti
Tebliği” çerçevesinde ele alınmaktadır.
Fason üretim anlaşmalarının değerlendirilmesinde sadece anlaşma konusu ürün
ya da hizmetlerin yer aldığı pazarda değil, bu pazarla yakın ilişkili alt, üst ya da
komşu pazarlarda da anlaşmanın, tarafların rekabetçi davranışlarının
koordinasyonuna yol açıp açmayacağı göz önünde bulundurulmaktadır.
Dolayısıyla, anlaşmaya konu ürünün içinde yer aldığı pazara ek olarak, yayılma
etkisinin ortaya çıktığı bu tür pazarların da incelenerek, anlaşmanın bu pazarlar 170
üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi gerekmektedir.
Bu noktada Arçelik A.Ş. ve BSH’nin pazardaki konumlarının belirlenmesi
gerekmektedir. İnceleme konusu sözleşme çerçevesinde alıcı konumunda
bulunan BSH’nin sözleşmenin konusunu oluşturan çamaşır makinesi yıkama
motoru alanında üretimi bulunmamaktadır. Söz konusu teşebbüs sözleşme
öncesinde, motor alımlarını dünya pazarlarından gerçekleştirmektedir. Bu
bağlamda sözleşme tarafları çamaşır makinesi yıkama motoru bakımından rakip
konumda değildirler. Ancak gerek BSH’nin gerekse Arçelik A.Ş.’nin bağlı
bulundukları teşebbüsler genel olarak beyaz eşya üretimi alanında faaliyette 180
bulunduklarından anılan teşebbüsler çamaşır makinesi pazarında rakip
konumdadırlar. Bu çerçevede Arçelik A.Ş. ve BSH, nihai ürün olan çamaşır
makinesi pazarında rekabet halinde olduklarından inceleme konusu anlaşma
rakipler arasında akdedilen bir fason imalat anlaşması niteliği taşımakta ve
anlaşmanın söz konusu pazarda yaratacağı olası etkilerin değerlendirilmesi
gerekmektedir.
Ancak; rakipler arasındaki fason imalat anlaşmalarının yatay anlamda işbirliği
doğurma ihtimali bakımından 4. madde çerçevesinde değerlendirilmesi
gerekliyse de, içerdiği dikey kısıtlamalar bakımından 2002/2 sayılı Tebliğ 190
kapsamında incelenmelidir. Bu nedenle, söz konusu dosyada öncelikle “Standart
Sözleşme”ye ilişkin menfi tespit değerlendirmesi yapılacak ardından anılan
05-51/743-201
6
sözleşmenin yatay ve dikey anlamda etkileri ilgili düzenlemer çerçevesinde ele
alınacaktır.
H.3.1. Menfi Tespit Değerlendirmesi
Bildirim Formunda “Standart Sözleşme”nin taraflar açısından ticari kararlarını
özgürce almalarını engelleyen herhangi bir hükmünün bulunmadığı ve söz
konusu sözleşmenin, tarafların faaliyetleri ve karar alma mekanizmaları 200
açısından taraflar üzerinde olumlu veya olumsuz herhangi bir zorlayıcı hüküm
içermediği ifade edilmektedir. Bununla birlikte anlaşma ile Arçelik A.Ş.’ye yönelik
olarak çeşitli sınırlamalar getirilmektedir.
Anılan sözleşmenin 18. maddesinin ilgili bölümlerine aşağıda yer verilmektedir:
“... Tedarikçi, BSH’nın ürettiği ürünler için özel olarak tasarlanmış ve
üretilmekte olan yedek parçaları BSH’nın yazılı izni olmaksızın üçüncü
şahıslara dağıtamaz/satamaz.”
210
Sözleşmenin 18. maddesi ile Arçelik A.Ş.’ye üretmekte olduğu motorların yedek
parçalarını satacağı teşebbüslere ilişkin olarak sınırlama getirilmektedir. Söz
konusu madde, üretmekte olduğu ürünlerin satışına ilişkin olarak Arçelik A.Ş.’nin
ticari kararlarını özgürce almasını engelleyici nitelikte olduğundan 4054 sayılı
Kanun’un 4. maddesine aykırıdır. Bu nedenle, bildirim konusu sözleşmeye menfi
tespit verilmesi mümkün değildir.
H.3.2. Muafiyet Değerlendirmesi
H.3.2.1. Grup Muafiyeti Değerlendirmesi 220
“Standart Sözleşme”nin yukarıda değinilen ve sözleşmeye menfi tespit
tanınmasına engel 18. maddesi BSH tarafında Arçelik A.Ş.’ye getirilen dikey
nitelikli sınırlamalar içermektedir. Yukarıda ifade edildiği üzere söz konusu
madde ile, Arçelik A.Ş.’nin motorlara ilişkin yedek parçaları üçüncü kişilere satışı
BSH’nin yazılı iznine bağlı kılınmaktadır.
2002/2 sayılı Tebliğ’in 4. maddesinin (e) bendinde “parçaların birleştirilmesi ile
oluşturulan malların söz konusu olması halinde, bu parçaları satan sağlayıcı ile
birleştiren alıcı arasındaki anlaşmalarda, sağlayıcının bu parçaları son 230
kullanıcılara veya malların bakımı ya da onarımıyla alıcı tarafından
yetkilendirilmemiş tamircilere yedek parça olarak satmasının yasaklanması”
anlaşmaları grup muafiyeti kapsamı dışına çıkaran bir sınırlama olarak
belirtilmektedir.
İnceleme konusu sözleşme ile Arçelik A.Ş.’ye getirilen motorlara ilişkin yedek
parçaları BSH’nin izni olmaksızın üçüncü kişilere satmama yükümlüğü 2002/2
sayılı Tebliğ’in yukarıda yer verilen maddesine aykırılık teşkil etmektedir. Her ne
05-51/743-201
7
kadar 2002/2 sayılı Tebliğ’de sözleşme konusunu oluşturan malın nihai
kullanıcılara ya da bağımsız tamircilere yedek parça olarak satışının 240
engellenmesinin sözleşmeyi grup muafiyeti dışına çıkardığı ifade edilse de,
inceleme konusu sözleşme bakımından motora ilişkin yedek parçaların üçüncü
kişilere satışının izne bağlanması da anılan hükümde belirtilen durum ile aynı
etkiye sahip bir sınırlamadır. Bu yedek parçaların da ana ürünü oluşturan
bölümler olduğu dikkate alındığında söz konusu tebliğ hükmü uyarınca Arçelik
A.Ş.’nin son kullanıcı ve bağımsız tamircilere yedek parça satışının ancak
BSH’nın izniyle mümkün olması, muafiyet kapsamında izin verilebilecek türde bir
sınırlama değildir.
H.3.2.2. Bireysel Muafiyet Değerlendirmesi 250
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi kapsamındaki anlaşma, uyumlu eylem ve
teşebbüs birliği kararlarına muafiyet tanınmasına ilişkin koşulları düzenleyen 5.
maddesinde iki olumlu ve iki olumsuz koşul sayılarak, muafiyet verilecek olan
anlaşma, eylem ya da kararın söz konusu dört koşulu birden sağlaması gerektiği
hükme bağlanmıştır.
Olumlu koşullardan ilki, malların üretim ve dağıtımında iyileşme ya da ekonomik
veya teknik gelişme sağlama zorunluluğudur. Bu şartı, teşebbüsler arası birlikte
davranış sonucu elde edilecek ekonomik fayda ve iyileşme, rekabetin 260
sınırlanmasından dolayı oluşan zarardan daha ağır basmalıdır şeklinde
özetlemek mümkündür. Üretim veya dağıtım maliyetlerini düşüren, kaliteyi
arttıran, piyasaya yeni girişleri kolaylaştıran ve yeni üretim tekniklerinin
gelişmesine katkıda bulunan anlaşmaların genellikle bu ilk kriteri sağladığı kabul
edilebilir.
Bildirim formunda, inceleme konusu “Standart Sözleşme” ile daha önce dünya
pazarlarından çamaşır makinesi yıkama motoru temin eden BSH’nin, Arçelik
A.Ş.’den söz konusu motorları almak suretiyle lojistik avantaj elde edeceği ve
Arçelik A.Ş.’nin de anlaşma sayesinde kapasite kullanımı ve ölçek ekonomileri 270
bakımından verimliliğini arttıracağı ifade edilmektedir. Bu açıklamalar ışığında
anlaşmanın, 4054 sayılı Kanun'un 5. maddesinin ilk bendinde belirtilen şartı
sağladığı anlaşılmaktadır.
Bir anlaşmaya muafiyet tanınabilmesi için yerine getirilmesi gereken ikinci olumlu
koşul malların üretimi veya dağıtımında sağlanan iyileşmeden elde edilen
faydanın tüketicilere yansıtılmasıdır. Yukarıda belirtildiği üzere inceleme konusu
sözleşme ile gerek BSH çamaşır makinesi yıkama motorunu Türkiye’den temin
etmek suretiyle gerekse Arçelik A.Ş. daha yüksek kapasite kullanımı sayesinde
maliyet avantajı sağlayacaklardır. Bu çerçevede taraflar maliyetlerindeki bu 280
düşüşü ürünlerine yansıtma imkanı bulacaklarından tüketiciler daha düşük
fiyatlarla bu firmaların ürünlerine sahip olabileceklerdir. Dolayısıyla inceleme
konusu anlaşma 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde belirtilen ikinci koşulu da
sağlamaktadır.
05-51/743-201
8
Anlaşma, karar veya uyumlu eylem neticesinde ilgili piyasanın önemli bir
bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde
belirtilen bir diğer koşuldur. “Standart Sözleşme”ye konu ürün çamaşır makinesi
yıkama motorudur. BSH’nin motor üretimi bulunmaması nedeniyle, söz konusu
pazarda taraflar rakip olmadıklarından bu pazar bakımından koordinasyon riski 290
söz konusu değildir. Bu çerçevede, bu pazar bakımından rekabetin önemli ölçüde
ortadan kalkması gibi bir durumun ortaya çıkmayacağı ve anlaşmanın 4054 sayılı
Kanun’un 5. maddesinde belirtilen üçüncü koşulu da sağladığı kanaatine
varılmıştır.
Bir anlaşmaya muafiyet tanınması için gereken son koşul anlaşmanın, yarattığı
olumlu etkilerin elde edilmesi için gerekenden daha fazla bir rekabet
sınırlamasına neden olmamasıdır. Başka bir ifadeyle anlaşmanın rekabet
üzerindeki olumsuz etkisi, anlaşmanın sağladığı faydaların elde edilmesi için
gerekenden daha fazla olmamalıdır. Daha önce ifade edildiği üzere çamaşır 300
makinesi yıkama motoru pazarı bakımından “Standart Sözleşme”, BSH’nin bu
alanda üretimi olmaması nedeniyle yatay anlamda bir işbirliği doğurma riski
taşımamaktadır. Bununla birlikte, tarafların çamaşır makinesi pazarında rekabet
halinde olmaları nedeniyle anlaşmanın, tarafların bu pazardaki davranışları
açısından koordinasyon yaratma ihtimali bulunup bulunmadığının
değerlendirilmesi gerekmektedir.
Genel olarak rakipler arasındaki üretim anlaşmalarına ilişkin temel kaygı bu
anlaşmaların tarafların sağlayıcı olarak davranışlarının koordinasyonuna yol
açma riski içermeleridir. Bununla birlikte sözleşme taraflarının rakip oluşunun 310
doğrudan koordinasyona yol açacağını belirtmek doğru bir yaklaşım değildir.
Koordinasyon ihtimalinin varlığından söz edebilmek için öncelikle anlaşma ile
tarafların toplam maliyetlerinin ne ölçüde birbirine yakın seviyelere ulaştığının
belirlenmesi gerekmektedir. Örneğin bir fason imalat anlaşmasında bir rakibin
diğerinden satın almakta olduğu ürünün maliyetinin, nihai ürünün toplam maliyeti
içerisindeki payı düşükse bu anlaşmanın tarafların toplam maliyetlerinin aynı ya
da yakın seviyelerde bulunmasına neden olacağını belirtmek doğru olmayacaktır.
Buna ek olarak anlaşma konusu ürünün toplam maliyet içerisindeki payı yüksek
olsa da, nihai ürünün homojen olmadığı ya da ürün satışı için ciddi pazarlama
harcamalarının gerekli olduğu durumlarda da anlaşmanın tarafların maliyet 320
yapısında yarattığı benzerlik oldukça sınırlı olacaktır.
Rakipler arasındaki bir fason imalat anlaşmasının değerlendirilmesinde göz
önünde bulundurulması gereken ikinci husus, tarafların faaliyette bulundukları
pazarın yapısı ve tarafların bu pazardaki konumlarıdır. Üretim anlaşması
taraflarının ciddi ölçüde pazar gücüne sahip olmadıkları durumlarda, tarafların
sağlayıcı olarak birlikte hareket etme eğilimleri sınırlı olacaktır. Buna ek olarak
taraflar sözleşme ile davranışlarının koordinasyonunu sağlama arzusu taşısalar
da, tarafların pazar güçlerinin bulunmadığı ya da çok sınırlı olduğu hallerde, bu
eğilimin pazardaki rekabet üzerindeki etkisi önemsiz seviyelerde olacaktır. 330
05-51/743-201
9
İnceleme konusu “Standart Sözleşme”nin çamaşır makinesi pazarında tarafların
davranışları üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi için öncelikle anlaşma
konusunu oluşturan çamaşır makinesi yıkama motorunun maliyetinin çamaşır
makinesi toplam maliyeti içerisindeki oranının belirlenmesi gerekmektedir. Kurum
kayıtlarına 1.8.2005 tarih ve 5374 sayı ile intikal eden yazıda motor maliyetinin
toplam maliyete oranının %17-19 seviyesinde olduğu ifade edilmektedir. Esasen
rakipler arasındaki üretim anlaşmalarında anlaşmanın tarafların toplam
maliyetlerinde yaratacağı benzerlik ihtimalinin değerlendirilmesinin nedeni, nihai
ürünün fiyatının taraflar arasında sabitlenmesi ve bu yolla rekabetin sınırlanması 340
riskinin varlığıdır.
Koordinasyon riski bakımından değerlendirilmesi gereken ikinci husus, yukarıda
değinildiği üzere anlaşma taraflarının anlaşmaya konu pazar ya da yayılma
etkisinin görüldüğü pazarlardaki gücüdür. Aşağıda çamaşır makinesi pazarında
faaliyette bulunan teşebbüslerin 2004 yılına ilişkin pazar paylarına yer
verilmektedir.
Tablo 3: Çamaşır Makinesi Pazarında Teşebbüslerin 2004 yılı Pazar Payları
Teşebbüs Pazar Payı (%)
Arçelik (…..)
Profilo (…..)
Vestel (…..)
Üreticiler
Diğer (…..)
İthalatçılar (…..)
Toplam 100
350
Çamaşır makinesi pazarında Arçelik A.Ş.’nin pazar payı %(…), BSH’nin ise
%(…) seviyesindedir. Toplamda %(…) gibi ciddi bir pazar payına tekabül eden
etkilenen pazarda, söz konusu iki marka arasındaki işbirliği riskini azaltan
unsurlar; motor maliyetinin toplam maliyete oranının %17-19’u olması ve BSH’nin
ihityacı olan çamaşır makinesi motorlarının yalnızca %(…)’luk bir dilimini anlaşma
kapsamında Arçelik A.Ş.’ye ürettirecek olması, geri kalan kısım için ithal
kaynakları kullanmasıdır. Bu iki husus anlaşmanın, çamaşır makinesi pazarındaki
taraflar arasındaki olası işbirliği risklerini önemli ölçüde azaltmaktadır.
360
Muafiyetin son koşuluna ilişkin olarak üzerinde durulması gereken bir diğer nokta,
sözleşmenin 18. maddesinde yer alan yedek parçaların üçüncü kişilere satışını
yasaklayan hükümdür:
“... Tedarikçi, BSH’nın ürettiği ürünler için özel olarak tasarlanmış ve
üretilmekte olan yedek parçaları BSH’nın yazılı izni olmaksızın üçüncü
şahıslara dağıtamaz/satamaz.”
Yukarıda yer verildiği üzere, 2002/2 sayılı Tebliğ bağlamında yapılan
değerlendirmede Tebliğ’in 4(e) bendine aykırı olması nedeniyle, grup 370
05-51/743-201
10
muafiyetinden yararlanamadığı tespit edilen bu hüküm, bireysel muafiyetten de
yararlanamayacaktır. Bu durumun nedeni grup muafiyeti tebliği çerçevesinde
anlaşmanın muafiyet almasını engeller nitelikte olduğu belirtilen ağır
sınırlamaların, bireysel muafiyetten yararlanmasının mümkün olmamasıdır. Bu
tür ağır sınırlamaların varlığı halinde, genel prensip olarak bu sınırlamaların
amaçsal olarak rekabeti kısıtladığı kabul edilmekte ve bu sebeple ekonomik
etkilerinin analiz edilmesine gerek bulunmamaktadır.
Bu bilgiler ışığında dosya konusu anlaşmada yer alan üçüncü kişilere yedek
parça satışını kısıtlayan hükmün, mevcut hali ile bireysel muafiyet alması 380
mümkün değildir.
I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
1. Başvuru konusu standart sözleşmeye 18. maddesinde yer verilen
“Tedarikçi, BSH’nın ürettiği ürünler için özel olarak tasarlanmış ve
üretilmekte olan yedek parçaları BSH’nın yazılı izni olmaksızın üçüncü
şahıslara dağıtamaz/satamaz” şeklindeki hükmün, 4054 sayılı “Rekabetin 390
Korunması Hakkında Kanun”un 4. maddesine aykırılık teşkil etmesi
nedeniyle menfi tespit belgesi verilemeyeceğine;
2. söz konusu hükmün, 2002/2 sayılı “Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup
Muafiyeti Tebliği”nin 4(e) bendi gereğince ağır sınırlama olarak kabul
edilmesi nedeniyle, aynı Tebliğ çerçevesinde grup muafiyeti kapsamında
değerlendirilemeyeceğine,
3. 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesindeki muafiyet şartlarından “rekabetin
zorunlu olandan fazla kısıtlanmaması” koşulunu karşılamaması nedeniyle,
anlaşmaya bireysel muafiyet verilemeyeceği,
4. anlaşma konusu olan çamaşır makinesi yıkama motorunun ya da buna ait 400
yedek parçaların son kullanıcılara veya malların bakımı ya da onarımıyla
alıcı tarafından yetkilendirilmemiş tamircilere satışını kısıtlamayacak
şekilde düzenlenmesi durumunda anlaşmanın 2002/2 sayılı Tebliğ
kapsamında grup muafiyetinden yararlanabileceğine;
5. bu düzenlemenin 60 gün içinde yerine getirilerek Rekabet Kurumu’na
bildirilmesine, Kurulumuzca gerekli düzeltmeler yapılmadan uygulamaya
devam edilmesi halinde haklarında soruşturma açılacağının ve aynı
Kanun’un 16. ve 17. maddeleri uyarınca işlem yapılacağının taraflara
bildirilmesine
410
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy