Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D4/1/A.I.-00/5 (Soruşturma)
Karar Sayısı : 05-60/893-242
Karar Tarihi : 23.9.2005
A- DOSYA KONUSU: Danıştay 13. Dairesi’nin 8.7.2005 tarih ve 2005/3427
sayılı kararı üzerine, Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin otobüs
terminali işletmeciliğindeki hakim durumunu kötüye kullanarak 4054 10
sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’u ihlal ettiği iddiasına
ilişkin olarak 3.8.2000 tarih, 00-29/310-177 sayılı Kurul kararı ile açılan
soruşturma dosyasının yeniden değerlendirilmesi.
B- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tuncay SONGÖR, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL,
Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN
20
C- RAPORTÖRLER: Oğuzkan GÜZEL, Kerem TOMUR, Mehmet ÖZDEN
D- ŞİKAYET EDENLER
1- Ekrem BEKDAŞ
AŞTİ No: 17-18 ANKARA
2- Sezginler Kuyumculuk Tic. Ve San. A.Ş.
Cumhuriyet Mah. Park Sk. No:6 ÇANKIRI
30
3- Hatay Öztur Seyehat
Otogar Antakya/HATAY
4- Ankara Otobüs İşletmecileri ve Acentaları Derneği
Ankara A.Ş.T.İ. Otbüs İşletmecileri Dernek Bürosu Asma Kat No:133 ANKARA
5- S.S. Bursa Otobüscüler Temin Tevzi Koop.
Yeni Yalova 8. Km. BURSA
6- Lüks İnan Otobüs İşletmeleri Tur. San. ve Tic. Ltd. Şti. 40
AŞTİ No:51 ANKARA
7- Murat Tur. İnş. Nak. Taah. San. ve Tic. Ltd. Şti.
Bankalar Cad. No:19 KIRIKKALE
05-60/893-242
2
8- Kamil Koç Otobüs İşletmeleri A.Ş.
İnönü Cad. Kamil Koç İş Merkezi Kat:4 BURSA
Adına vekili Av. Ahmet Tuluğ Bayat 50
Tuna Caddesi Çavuşoğlu İş Merkezi No 18/5 Kızılay/ANKARA
9- Baha ERDOĞAN
Ayvalı Sancaktar Sk. No:6/8 Etlik/ANKARA
10- Ahmet ÇAKIR
Çakıroğlu Tic. Küçükb San. Sitesi B3 Blok No:5 ÇANKIRI
11- Yüksel ŞİMŞEK
Bahçelievler Mah. Belediye Cad. No:38 Şefaatli/YOZGAT 60
12- Yılmazlar Tic. Ltd. Şti.
Ankara Şehirlerarası Terminal İşletmesi ANKARA
13- Niğde Seyahat Turizm ve Tic. Ltd. Şti.
Niğde Otogarı NİĞDE
14- Kadir BASKAK
Etiler Mah. Hamit Kaplan Cad. No:57 KIRIKKALE
70
15- Yaşar BEKTAŞ
A.Ş.T.İ. 2. Bakım İstasyonu ANKARA
16- Lüks Can Seyahat
Otogar No:18 Antakya/HATAY
17- Hatay Nur Seyahat
Otogar No: 6 Antakya/HATAY
18- Has Turizm Seyahat San. ve Tic. Ltd. Şti. 80
Otogar No:5 Antakya/HATAY
D- KARŞI TARAF: Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.
Büyük İstanbul Otogarı İşletme Binası Kat:3
Bayrampaşa/İSTANBUL
F-İDDİALARIN ÖZETİ: Karayolu ile şehirlerarası yolcu taşıma hizmetleri
piyasasında faaliyette bulundukları anlaşılan 18 teşebbüs ve teşebbüs birliği
tarafından Kurumumuza ayrı ayrı gönderilen ve mahiyetleri aynı olan şikayet
dilekçelerinde özetle, İstanbul ili Bayrampaşa (Esenler) şehirlerarası otobüs 90
terminalini işleten Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin yönetim kurulu
tarafından alınan;
05-60/893-242
3
- 7.3.2000 tarih ve 2000/3 sayılı kararda kapı çıkış ücreti tüm firmalar (otobüsler)
için uzun mesafede 8.000.000.-TL. olarak belirlenmiş iken, 22.3.2000 tarih ve
2000/5 sayılı yönetim kurulu kararıyla, 15.5.2000 tarihinden itibaren otogar kapı
çıkış ücretinin 80.000.000.-TL. olarak tespit edildiği ancak, yeni kurulan Tüm
Otobüsçüler Derneği’ne ve Otobüs İşletmeciliği Turizm Taşımacılık ve Ticaret
A.Ş.’ye sektörde faaliyet gösteren firmaların ve otobüsçülerin katılmasını
sağlamak amacıyla, Anonim Şirkete katılacak iştirakçilerden bu ücretin % 10’nun 100
alınmasının uygun görüldüğü,
- 22.5.2000 tarih ve 2000/11 sayılı kararla, 23.5.2000’den itibaren otogar kapı
çıkış ücretlerinin 10.000.000.-TL. olarak tespit edildiği ve korsan olarak çalışan,
belgeleri sahte olan, fiyat istikrarı uygulamalarına uymayan, otogar işletme
düzenine aykırı hareket eden ve bu konularda alınan yönetim kurulu kararlarına
riayet etmeyenlerden, bu ücretin ceza uygulanıp 50.000.000.-TL. olarak
alınmasının oy birliği ile karara bağlandığı,
- 30.5.2000 tarih ve 2000/12 sayılı yönetim kurulu kararında ise 1.6.2000 110
tarihinden itibaren otogar hizmet bedeli ve otopark ücreti olarak şehirlerarası
otobüsler için kapı çıkış ücretlerinin 50.000.000.-TL. olarak tespit edildiği, ayrıca
yeni kurulan Otobüs İşletmeciliği Turizm Taşımacılık ve Ticaret A.Ş.’nin yazılı
başvurusu üzerine; yeni kurulan şirketin 5000 otobüslük kayıtlı filosunun olması
ve otogara giriş yapmamaları halinde uğranılacak ticari zarar dikkate alınarak,
anılan şirkete mensup otobüs filosu için % 80 indirim yapılmasına ve bu konunun
görüşülmesi için genel kurulun olağanüstü toplantıya davet edilmesine oybirliği ile
karar verildiği,
belirtilerek, adı geçen teşebbüsün, şehirlerarası yolcu taşımacılığı pazarında 120
faaliyet gösteren firmalar arasında terminal kapı çıkış ücretlerinde farklılıklar
oluşturmak suretiyle ayrımcılık yaptığı ve böylece 4054 sayılı Kanun’un 6.
maddesini ihlal ettikleri iddia edilmiştir.
G- DOSYA EVRELERİ:
Kurumumuz kayıtlarına 12.5.2000, 24.5.2000 ve 25.5.2000 tarihlerinde muhtelif
sayılar ile intikal eden şikayet dilekçeleri üzerine, Rekabet Kurulu’nun 13.6.2000
tarih ve 00-22/222-122 sayılı kararı ile 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’un 40. maddesi uyarınca Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş. 130
hakkında önaraştırma başlatılmıştır.
Yapılan önaraştırma sonucunda düzenlenen 26.7.2000 tarih ve D4/2/O.G.-00/4
sayılı önaraştırma raporunu müteakip, 3.8.2000 tarih ve 00-29/310-177 sayılı
Kurul kararı ile ilgili teşebbüs hakkında soruşturma açılmıştır. 4054 sayılı
Kanun’un 43/2. maddesi uyarınca hakkında soruşturma açılan teşebbüse ve
şikayetçilere soruşturma açıldığına dair bildirim yapılmış ve aleyhinde soruşturma
yürütülen Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin yazılı savunması alınmıştır.
05-60/893-242
4
Soruşturma raporunun tebliğini takiben, hakkında soruşturma yürütülen 140
teşebbüsün ikinci yazılı savunması alınmıştır. Soruşturma Heyetinin hazırladığı
13.04.2001 tarihli "Ek Yazılı Görüş", Kanun'un 45/2 nci maddesi uyarınca
taraflara gönderilmiştir. Hakkında soruşturma yapılan teşebbüsün ek yazılı
görüşe karşı cevabı yasal süresi içinde Rekabet Kurumu kayıtlarına girmiştir.
Hakkında soruşturma yürütülen Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin talebi
üzerine, Rekabet Kurulu'nun 29.5.2001 tarih ve 01-25/239-M sayılı toplantısında
alınan karar uyarınca, 4054 sayılı Kanun’un 47. maddesi hükümleri çerçevesinde
5.7.2001 tarihinde sözlü savunma toplantısı yapılmıştır. Rekabet Kurulu’nun
aldığı 6.7.2001 tarih ve 01-31/313-91 sayılı karara karşı, adı geçen şirket 150
tarafından Danıştay 13. Dairesi’nin 2005/1676 E. sıra numarasına kayden iptal
davası açılmıştır. Rekabet Kurulu’nun Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.
hakkındaki kararı “Soruşturmayı yürüten Kurul üyesinin nihai karar toplantısına
katılarak oy kullanmasının hukuka aykırı olduğu” gerekçesi uyarınca Danıştay 13.
Dairesi’nin 8.7.2005 tarih ve 2005/3427 sayılı kararı ile iptal edilmiştir.
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin
İstanbul ili şehirlerarası otobüs terminali işletmeciliği pazarında hakim durumda
bulunduğu ve bu konumunun 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesinin ikinci fıkrasının
(b) ve (d) bentlerindeki örneklere uygun olarak kötüye kullanmış olması sonucu 160
aynı maddenin birinci fıkrasını ihlal etmesi nedeniyle 16. maddesinin ikinci fıkrası
uyarınca 2.433.600.000 TL’den az olmamak üzere bir önceki yıl sonunda oluşan
yıllık gayrisafi gelirinin %10’una kadar para cezası ile cezalandırılması gerektiği
görüşü raportörlerce ifade edilmiştir.
I- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar
I.1.1. Ürün Pazarı
170
Karayolları trafiğini düzenleyen 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun
tanımlar başlıklı 3. maddesinde terminal tanımı; “ İnsan veya eşya taşımalarında,
araçların indirme, bindirme, yükleme, aktarma yaptıkları ve ayrıca bilet satışı ile
bekleme, haberleşme, şehir ulaşımı ve benzeri hizmetlerin yapıldığı yerdir”
şeklinde yapılmaktadır. Adıgeçen kanunun 17 ve 18. maddelerinin birlikte
değerlendirilmesinden, belediye sınırları içerisinde karayolları kenarında
yapılacak veya açılacak terminaller için belediyelerden izin alınmasının gerektiği
ve bu izin alınırken de karayolu yetkili birimlerinin onayının da bulunması
gerektiği anlaşılmaktadır.
180
Soruşturma konusu olayın değerlendirilmesinde, şehirlerarasında karayolu ile
yolcu taşımacılığı yapan otobüs firmaları ve bu firmalara bağlı otobüslerin ilk
kalkış ve sefere başlangıç hizmetlerinde kullandıkları terminal hizmetinin talep
yönünden başka bir ürünle karşılanamayacağı ve getirilen yasal düzenlemelerle
hizmetin veriliş şekli ve yerlerinin sınırlanmış olması nedenleriyle ilgili ürün pazarı
“şehirlerarası otobüs terminali işletmeciliği pazarı” olarak tespit edilmiştir.
05-60/893-242
5
Şehirlerarası otobüs terminali işletmeciliği hizmetinden faydalanan ve bu hizmet
bedelini maliyetlerine aktaranlar, şehirlerarası otobüs firmaları ve onlara bağlı
olarak çalışan otobüs sahipleri olarak belirlenmektedir. Sözkonusu hizmetin 190
tüketicisi konumundaki bu firmalar ve otobüsler karayolu ile yolcu taşıma
hizmetlerinde bulunmaktadırlar. Bu nedenle sözkonusu hizmetlerden doğrudan
etkilenen pazar ise “şehirlerarası karayolu ile yolcu taşıma hizmetleri pazarı”
olarak tespit edilmektedir.
I.1.2. Coğrafi Pazar
Şehirlerarası karayolu ile yolcu taşıma hizmetleri niteliği gereği iller arası seferler
şeklinde gerçekleştirilmektedir. Karayolu ile yolcu taşıması yapan otobüslerin
terminal hizmetlerini sağladıkları coğrafi bölgeler, seferlerin başlangıcının 200
yapıldığı veya sona erdiği il ve ilçe merkezleri olarak ortaya çıkmaktadır. Bir
başka deyişle terminal hizmetlerinin arz edilmesinde komşu bölgelerden rekabet
şartları bakımından tamamen farklı olan coğrafi bölgeler, idari sistem içerisinde
bütünlük arz eden ve karayolu ile yolcu taşımacılığında seferlerin başlangıç ve
bitiş noktasını oluşturan il ve ilçe merkezleridir. Şikayete konu faaliyetler ile
rekabetin ortadan kaldırıldığı ilgili hizmetler İstanbul ilinde gerçekleştirilmektedir.
Bu çerçevede “İstanbul ili” coğrafi pazar olarak tespit edilmiştir.
I.2. Yapılan İnceleme ve Tespitler
210
Soruşturma kapsamında yapılan incelemeler sonucunda, soruşturma konusu
olayla ilgili olarak ulaşılan hukuki ve ekonomik tespitler özetle aşağıdaki
şekildedir.
a. 3030 sayılı Büyükşehir Belediyelerinin Yönetimi Hakkında Kanun’un,
Büyükşehir ve İlçe Belediyelerinin Görevleri başlıklı 6-A maddesinin (d) bendinde
“Yolcu ve yük terminalleri,.yapmak, yaptırmak, işletmek veya işlettirmek”
büyükşehir ve ilçe belediyelerinin görevleri arasında sayılmıştır.
b. İstanbul il Bayrampaşa Esenler otogarın ticari yönden işletilmesi, İstanbul 220
ticaret sicilinin 234366/181932 sıra numarasında kayıtlı Büyük İstanbul Otobüs
İşletmeleri A.Ş.’ye bırakılmıştır.
c. Büyük İstanbul Otogarı İştirakçilik, Tahsis ve İşletme Yönetmeliği’nde iştirakçi
firmaların otobüslerinin her sefer için otogar peronlarına giriş-çıkış yapmak
zorunda oldukları; otogar dışında, şehir içinde herhangi bir yerden otobüs
kaldırmayacakları düzenlenmektedir.
d. İstanbul ili Anadolu yakasında faaliyet gösteren “Harem Otogarı”’nın işletilmesi
yapılan protokol uyarınca Esenler otogarı ile paralellik arz etmektedir. Ücretler 230
diğer otogarın %25’i nispetinde uygulanmakta, transit otogar olarak hizmet
sunulmaktadır.
05-60/893-242
6
e. İstanbul İli İl Trafik Komisyonu Başkanlığı tarafından alınmış ve yürürlükte olan
kararlara göre, şehirlerarası yolcu taşımacılığı yapan otobüslerin ilk kalkış ve son
varış noktaları terminallerdir. Ancak, şehrin büyüklüğü ve terminallere ulaşım
güçlükleri nedeniyle, firmalar için bazı yolcu indirme-bindirme (transfer) noktaları
belirlenmiş ve bu noktaların gün içerisindeki kullanım zaman dilimleri tespit
edilmiştir.
240
f. Varan ve Ulusoy firmaları Esenler otogarından kalkan otobüsleri dışında kendi
özel terminallerinden de otobüs kaldırmaktadırlar.
g. Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş. Yönetim Kurulu karar defterinin ve
şirket hesaplarının incelenmesi neticesinde, iddialar bölümünde de zikredilen;
22.3.2000 tarih ve 2000/5 sayılı, 22.5.2000 tarih ve 2000/11 sayılı ve 30.5.2000
tarih ve 2000/12 sayılı kararların alındığı; 22.03.2000 tarih ve 2000/5 sayılı
yönetim kurulu kararına karşı şikayetçi teşebbüslerden Kamil KOÇ A.Ş.
tarafından açılan davada İstanbul 7. Asliye Ticaret Mahkemesi tarafından
12.5.2000 tarihli ve 2000/609 sayılı ihtiyati tedbir kararının verildiği ve ilgili kararın 250
bu nedenle uygulamaya geçirilemediği, 22.5.2000 tarih ve 2000/11 sayılı kararla
23.5.2000 ile 1.6.2000 tarihleri arasında otogardan çıkış yapan çeşitli şikayetçi
firmalara ait 724 otobüsten normal tarifeden farklı olarak 50.000.000 TL ücret
alındığı, bu uygulamaya İstanbul Valiliği ve Bayrampaşa Kaymakamlığı’nın
girişimleri sonucu son verildiği, 30.5.2000 tarih ve 2000/12 sayılı kararda
belirtilen;
-1.6.2000 tarihinden itibaren otogar hizmet bedeli ve otopark ücreti olarak
şehirlerarası otobüsler için kapı çıkış ücretlerinin 50.000.000 TL olarak tespit
edilmesi ve 260
- Kapı çıkış ücretlerinin, Otobüs İşletmeciği Turizm Taşımacılık ve Ticaret A.Ş.
mensuplarına % 80 indirimle uygulanması
hususlarının, gerçekleştirilen olağanüstü ve olağan genel kurul toplantılarında
gündeme alınmadığı tespit edilmiştir.
I.3. Hakim Durumun Saptanması ve Kötüye Kullanma Oluşturan Karar ve
Davranışlarının Değerlendirilmesi
270
Otobüs terminali işletmeciliği; 3030 sayılı Büyükşehir Belediyeleri Kanunu’na
göre Büyükşehir belediyesi görevleri arasında, yapmak veya yaptırmak şeklinde
sayılmaktadır. 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu düzenlemelerine göre de
belediye sınırları içerisinde terminal kurmak ve işletmek yine Belediye’nin iznine
tabi bulunmaktadır. Aynı kanuna göre il ve ilçelerde kurulan trafik komisyonları, il
trafiğinin düzenlemesini yapmaktadırlar. İstanbul ilinde faaliyet gösteren
terminallerden Bayrampaşa Esenler Otogarı, Büyükşehir belediyesi ile
Uluslararası Anadolu ve Trakya Otobüsçüler Derneği arasındaki özel hukuka
dayalı Yap-İşlet-Devret sözleşmesi uyarınca dernek üyeleri tarafından
yaptırılmıştır. Terminalin işletilmesi hususunda ise dernek statüsünün yeterli 280
05-60/893-242
7
olmaması nedeniyle, anılan şirket kurulmuş bulunmaktadır. Dernek ile yapılan
tahsis sözleşmesi uyarınca şirket Bayrampaşa Esenler Otogarının işletmeciliğini
yapmaktadır. Bu işletmenin çıkardığı yönetmelik hükümleri uyarınca da,
terminalden otobüs kaldıran firmalar otogar dışından ilk kalkış yapmayacakları
taahhüdü altında bulunmaktadırlar.
İstanbul ilinde Belediye’den izin alarak faaliyette bulunan bir başka terminal olan
Harem otogarı; İstanbul ili şehirlerarası otobüs terminali işletmeciliği pazarında
sadece birkaç ile gerçekleştirilen ilk kalkışlar nedeniyle çok küçük bir pay almakta
ve Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin işlettiği Bayrampaşa Esenler 290
Otogarı’na alternatif olamamaktadır. İlgili pazarda faaliyet gösteren diğer
terminaller olan Varan ve Ulusoy firmalarının özel terminalleri ilgili ürün pazarında
sadece kendi otobüslerine yönelik hizmet sunmakta ve diğer firmalar için bir
alternatif oluşturmamaktadırlar. İl trafik düzenine yönelik olarak alınan kararlarda
ise belirli saatler içerisinde otobüslerin şehir içerisine girerek, belirlenen
noktalarda yolcu indirme-bindirme (transfer) yapmaları, Büyük İstanbul Otobüs
İşletmeleri A.Ş.’nin işlettiği Bayrampaşa Esenler Otogarı ile rekabet şeklinde
değerlendirilemeyecek şekilde, yolcuların ulaşım kolaylığına yönelik bir
düzenleme niteliğindedir.
300
Tüm bu yasal ve sözleşmelere dayalı hukuki çerçeve içerisinde Büyük İstanbul
Otobüs İşletmeleri A.Ş’nin İstanbul ili şehirlerarası otobüs terminali işletmeciliği
pazarında gerçek anlamda tek terminal işletmecisi olduğu, İstanbul ilinde faaliyet
gösteren Harem otogarı ve özel terminallerin kendisine alternatif teşkil etmediği,
ilgili ürün pazarında hukuki ve fiili tekel benzeri niteliği ile hakim konumda
bulunduğu sonucuna ulaşılmaktadır. Rekabet hukuku hakim durum kıstasları
olan; rakiplerinden, müşterilerinden ve tüketicilerden bağımsız hareket edebilme
unsurları açısından bakıldığında; Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin
-hukuki anlamda faaliyet izni bulunan tek rakibi konumundaki Harem otogarına
da fiyatlar aynen yansıtıldığı için- rakiplerinden tamamen bağımsız davranma 310
imkanı bulunduğu görülmektedir. Şirketin terminal hizmetlerinin müşterisi
konumundaki otobüs firmaları ve otobüs sahiplerinden de bağımsız olarak fiyat
belirleme yetkisi bulunmaktadır. Hakim durumun tespitinde kullanılan niceliksel
özellikler açısından sözkonusu teşebbüsün konumu değerlendirildiğinde, Büyük
İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin pazar payının 1600/1700 ilk kalkış rakamları
oranına göre %94 olduğu belirlenmiştir.
Rekabet hukukunda hakim durum değerlendirmelerinde esas alınan niteliksel ve
niceliksel özelliklerin olayda varit olduğu, bu nedenle Büyük İstanbul Otobüs
İşletmeleri A.Ş.’nin ilgili ürün ve coğrafi pazarda hakim konumda bulunduğu 320
anlaşılmaktadır. Öte yandan, Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin yasal ve
fiili tekel olarak nitelendirilecek derecede pazar payına sahip bulunmasına karşın,
ilgili ürün pazarında sadece kendi firmalarının otobüslerine hizmet veren özel
terminaller ve Harem otogarından ilk kalkış yapabilen otobüsler bulunması
nedeniyle, yasal ve fiili tekel nitelendirilmesi yapılamamaktadır.
05-60/893-242
8
Hakim durumda bulunan teşebbüsün eşit durumdaki hizmet kullanıcılarına farklı
davranması ile ayrımcılık oluşmaktadır. Rekabet hukukunda ayrımcılığın kabulü
için hakim durumda bulunan teşebbüsün alıcılarına farklı davranmasının
alıcılarını etkilemesi yeterlidir. Aynı şekilde hakim durumda bulunan teşebbüsün 330
farklı şartlar ileri sürmesi yeterli olup, bu şartların uygulanması gerekli
görülmemektedir. Ayrımcılığın kabulü için hakim durumda bulunan teşebbüsün
alıcılarına farklı davranmasının nedeni de önemli değildir. Fiyat ayrımcılığı, haklı
bir neden olmaksızın hakim durumda bulunan teşebbüsün eşit durumda bulunan
alıcılarına, birbirini ikame eden ilişkiler için farklı fiyatlar uygulaması olarak
tanımlanabilir. Fiyat ayrımcılığından bahsedebilmek için ise eşit ilişkilere farklı
fiyatların uygulanması gerekmektedir.
Bu olayda da, aynı hizmeti alan ve eşit ilişkide bulunan firmalar arasında yeni
kurulacak dernek üyeliği ve şirkete ortaklık kıstas gösterilerek ayrımcı davranışta 340
bulunulduğu görülmektedir. İstanbul ilinde yetkili tek işletme konumundaki
teşebbüsten tüm firmaların hizmet alım zorunluluğu bulunmaktadır. Terminal
hizmetlerinden yararlanmak durumunda olan ve şehirlerarası sefer yapan her
otobüsün aynı ve eşit hak, edim ve yükümlülükleri bulunmaktadır. Hakim
durumda bulunan teşebbüsün eşit durumdaki hizmet kullanıcılarına farklı
davranması ile ayrımcılık oluşmaktadır. Buradaki farklı davranış, yönetim kurulu
kararları ile çıkış ücretinin olağanüstü farklı uygulanması suretiyle fiyat ayrımcılığı
şeklinde ortaya çıkmaktadır. Yönetim Kurulu kararlarıyla oluşan kötüye kullanma
örneğinin bir diğer görünümü de söz konusu hizmetlerden doğrudan etkilenen
pazar olan şehirlerarası karayolu ile yolcu taşıma hizmetleri pazarında ortaya 350
çıkmaktadır. Yönetim kurulu kararları ile getirilen farklı uygulamalar, anılan
şirkete katılmayacaklarını beyan eden şikayetçiler ve diğer firmaların, katılımda
bulunan ve şirket kurulmasına öncülük eden yönetimdeki firmalarla rekabetini,
maliyetlere yansıyan farklılıklar nedeniyle doğrudan etkileyecek niteliktedir.
Diğer taraftan, 30.5.2000 tarih ve 2000/12 sayılı yönetim kurulu kararında
getirilen, yeni kurulan Otobüs İşletmeciliği Turizm Taşımacılık ve Ticaret A.Ş.’nin
yazılı başvurusu üzerine; yeni kurulan şirketin 5000 otobüslük kayıtlı filosu olması
ve otogara giriş yapmamaları halinde uğranılacak ticari zarar dikkate alınarak,
anılan şirkete mensup otobüs filosu için %80 oranın da indirim yapılmasına dair 360
hükümlerin incelenmesi sonucunda, objektif kıstaslara dayanan bir indirim
sisteminin bulunmadığı belirlenmiştir. Öncelikle kurulmakta olan şirket gerçekten
5000 adetlik otobüs filosuna sahip bir şirket konumunda bulunmamaktadır.
Ortaklar içerisinde yer alan her firma ayrı tüzel kişilikleri ile faaliyetlerini
sürdürmektedirler. Bir şirkete ortaklık kıstası ile getirilen indirim sistemi, objektif
nitelik taşımayan ve tüm kullanıcılara aynı imkanı vermeyen bir ayrımcı davranış
niteliği arz etmektedir. Şirket ortağı olmayanların, zorunlu olarak kullanmak
durumunda oldukları terminal hizmetlerini farklı ücretlere tabi tutmak ayrımcı
uygulamanın en tipik örneğini oluşturmaktadır.
370
Konu ile ilgili Avrupa Birliği ve üye ülkeler uygulamalarında da benzer hususların
bu şekilde değerlendirildiği görülmektedir. AB komisyonu, 28.6.1995 tarihinde
Brussels National Airport (Zaventem) aleyhine verdiği kararında Zaventem’in
05-60/893-242
9
havaalanı yer hizmeti ücretinde hava araçlarının bir aylık hareketlerinin sayısına
ve yük ağırlığına bağlı olarak uyguladığı indirim sisteminin üç büyük havayolu
şirketine yaraması ve büyük havayolu şirketlerini koruyucu olması nedeniyle
ayrımcı olduğunu ve bu ayrımcılığın da hakim durumun kötüye kullanılmasını
oluşturduğunu belirlemiştir. Aynı şekilde İngiliz rekabet hukuku uygulamalarına
konu olan terminal işletmeciliği kararında, karayolu ile yolcu taşımacılığında
terminal işleten teşebbüsün, karayolu ile yolcu taşımak isteyen teşebbüse 380
terminal hizmeti vermeyi red etmesi ayrımcı uygulama olarak değerlendirilmiştir.
I.4. Soruşturma Sürecinde Getirilen Delil ve Savunmaların Değerlendirilmesi
Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş. adına vekilleri tarafından soruşturma
aşamalarında sunulan yazılı ve sözlü savunmalarda getirilen esaslar aşağıdaki
başlıklar halinde özetlenebilmektedir.
a) İstanbul ili terminal işletmeciliği pazarında hakim durumda bulunulmadığı,
b) Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş. ile Uluslararası Anadolu ve Trakya 390
Otobüsçüleri Derneği Arasında organik bağ bulunduğu ve şikayetçilerle rakip
olunmadığı,
c) Alınan kararlarda “Objektif Haklılık ve Orantılılık” bulunduğu,
d) “Hakim Durumun Kötüye Kullanılması” konusunda fayda sağlanmadığı,
gerekçe bulunmadığı,
e) “De Minimis-Pazarın Önemli Bölümünde Rekabet Etkilenmez” savunması,
f) Kasıt unsuru bulunmadığı ve kararların uygulamasının olmadığı savunmaları.
Yukarıda özetlenen savunma unsurlarının değerlendirilmesi sonucunda
aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır: 400
İstanbul ili terminal işletmeciliği pazarında Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri
A.Ş.’nin hakim durumda bulunduğu hususunda yukarıda aktarılan saptamalar
çerçevesinde herhangi bir tereddüt bulunmamaktadır.
Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş. ile şikayetçi ve mağdur teşebbüsler
arasında ortaklık ve üyelik bağları nedeniyle bir rekabet halinin mevcut olmadığı,
aralarında rekabet ilişkisi bulunmayan teşebbüsler arasında rekabet ihlali
yaratılamayacağı savunmasının da kabulü mümkün görülmemektedir. Şöyle ki;
olaydaki şikayetçi ve mağdurlar soruşturma raporunda da açıklandığı üzere 410
şirketin ortağı olarak kararlara etki etmekte sınırlı imkanlara sahip bulunmaktadır.
Ortak olarak genel kurul ve yönetim kurulu kararlarının iptali hakkında hukuk
yollarını ayrıca kullanmaktadırlar. Ancak onların şirket ortağı olmaları
şehirlerarası karayoluyla yolcu taşıma pazarında ayrı ayrı ve bağımsız bir
teşebbüs olarak faaliyette bulunmalarını engellememektedir. Belirtilen firma ve
otobüs sahipleri ayrı ayrı birer teşebbüs niteliğindedirler. Ayrıca yapılan
incelemeler sonucunda derneğin verdiği bir talimat veya yönlendirme ile oluşmuş
bir kararın bulunmadığı saptanmıştır.
05-60/893-242
10
Alınan Kararlarda “Objektif Haklılık ve Orantılılık” bulunduğu şeklindeki 420
savunmalarda bu durumun gerekçeleri; yeni kurulacak şirketin mesleki
dayanışmayı sağlayacak olması ve bu şirket üyelerine indirim sağlanmasının
doğru olduğu, otogar işletme düzenine uymayan firmalardan yüksek çıkış
ücretinin alınmasının objektif unsur taşıdığı ve bunun aksi halinde asıl rekabet
ihlalinin oluşacağı şeklinde açıklanmaktadır. Bu savunmaların dayandığı husus
ise yeni kurulacak şirket ve derneğe üyeliğin herkese açık olması ve buna
özendirmek için alınan kararların gerekli olduğu düşüncesidir. Bir şirkete ortak
olma veya derneğe üyelik hakkında zorlayıcı unsur oluşturma kamu düzenine de
aykırı olup, adli takibata konu olabilecek uygulamalardır. Aynı şekilde bu dernek
üyeliği ve şirket ortaklığının getireceği ilk fayda olarak terminal çıkış ücretlerinde 430
ayrımcılık sağlanacağının bildirilmesi de objektif unsur taşımak bir yana, aynı ve
eşit hak sahipleri arasında farklılık yaratıcı, rekabet koşullarını bozucu bir nitelik
arz etmektedir. Bu nedenlerle savunmada getirilen objektif unsurların varlığı
iddiasının kabulü olanaklı görülmemektedir.
Hakim durumda olan teşebbüsün kendine yarar sağlamadığı savunması,
kararların etkisinin rekabeti sınırlayıcı nitelikte olması sonucu kabulü mümkün
görülmemektedir. 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesine göre, hakim durumdaki
teşebbüsün bu hakim durumunu kötüye kullanması için bir gerekçe
aranmamaktadır. Bu itibarla, 6. madde bağlamında bir ihlalin varlığının ispatı ve 440
ispatın vukuu halinde teşebbüsün cezalandırılması bakımından, hakim durumun
kötüye kullanılma gerekçesinin tahlil ve tespiti zorunlu bir unsur olarak
görülmemektedir.
Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş. vekillerinin yazılı ve sözlü
savunmalarında, Avrupa Toplulukları rekabet hukuku uygulamalarında yer alan
“De Minimis” ve rekabetin hissedilir derecede bozulmaması değerlendirmelerine
atıf yaparak, soruşturma konusu eylemleri neticesinde pazarın önemli bir
bölümünde rekabetin ortadan kalkmayacağını iddia edilmektedir. Oysa inceleme
konusu durumda, “de Minimis” kuralının uygulanmasına imkanı 450
bulunmamaktadır. Çünkü, “de Minimis” kuralı, 4054 sayılı Kanun’a kaynaklık
eden Roma Antlaşması’nın 81/1 (eski 85/1) maddesi çerçevesinde, “üye devletler
arasındaki ticareti etkilemeyecek” ölçüdeki ihlal unsurlarını içeren anlaşmaları
kapsamaktadır. 81. maddenin uygulanmasında, Avrupa Toplulukları
Komisyonu’nun, Topluluk çapındaki rekabet ihlalleriyle ilgilenmesi nedeniyle, söz
konusu maddede de öngörüldüğü gibi, üye ülkeler arasındaki ticaretin
etkilenmesi ve rekabetin “hissedilir seviyede” sınırlanması ölçüt olarak
kullanılmıştır. Bununla birlikte, de Minimis Duyurusu’nun giriş bölümünde,
rekabetin hissedilir derecede sınırlanmasıyla ilgili getirilen niceliksel tanımın yol
gösterici olduğu, eşiklerin aşıldığı bazı anlaşmaların üye ülkeler arasındaki 460
ticareti önemli ölçüde etkilemeyebileceği, dolayısıyla 81(1). madde kapsamında
sayılmayabileceği ifade edilmiştir.
Ülkemiz rekabet mevzuatında halihazırda benzer bir düzenleme
bulunmamaktadır. Ülkenin herhangi bir parçasındaki rekabet ihlalinin diğer
bölgeleri etkilememesi şeklinde bir hissedilebilirlik savunmasının kabulü de
05-60/893-242
11
mümkün değildir. Ancak, “de Minimis” uygulamasının olması durumunda dahi bu
uygulamanın Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. maddesi
kapsamındaki anlaşmalara yönelik olarak uygulanabileceği görülmektedir.
Olayımızda soruşturma konusu teşebbüs, İstanbul ili şehirlerarası terminal 470
işletmeciliği pazarında hakim konumda bulunmaktadır. Soruşturma konusu
eylemler de adı geçen Kanun’un 6. maddesi kapsamında değerlendirilmektedir.
İlgili pazardaki hakim durumdaki bir teşebbüsün kötüye kullanmacı
davranışlarının sonucu olarak ortaya çıkan rekabet ihlalinin pazardaki etkisinin
düşük olduğunu savunmanın kabulü mümkün değildir. Alınan karardan hizmet
kullanıcısı tüm teşebbüslerin etkilenmesi sözkonusu olduğundan tüm pazarın
etkilenmesi durumu ortaya çıkmaktadır. Hakim durumun kötüye kullanılması
davranışlarında “de Minimis” uygulamasının gündeme gelmesi imkanı
bulunmamaktadır.
480
Kasıt unsurunun bulunmadığı, kararların bir kısmının uygulanmadığı ve
uygulanan kararlardaki miktarın da çok düşük olması nedenleriyle ceza
uygulanmaması gerektiği şeklindeki savunmaların da kabulü mümkün
bulunmamaktadır. Olayda ilk alınan kararın mahkemeden alınan ihtiyati tedbirle
uygulanamaması karşısında, ikinci bir kararla ayrımcı uygulamanın ceza
mahiyetinde olduğu iddiasıyla bir hafta sürdürüldüğü, bu karar hukuken
geçerliliğini sürdürürken genel kurulda onaylanmak üzere yeni bir karar alındığı
ve ayrımcı uygulamanın her an yapılabileceğine dair hukuki zemin yaratılmaya
çalışıldığı görülmektedir. Savunmada öne sürülen ayrımcı kararların
uygulanmadığı ve uygulanan miktarların da çok az olduğu hususunun ise bu 490
kararların uygulanmamasının teşebbüsün kendi iradesi ile oluşmaması ve
İstanbul Valiliği ile Bayrampaşa Emniyet Müdürlüğü’nün girişimleri sonucu
1.6.2000 tarihinden itibaren durdurulmuş olması nedenleriyle kabulünün mümkün
olamayacağı değerlendirilmektedir. Soruşturmanın sonuçlandığı tarihe kadar,
ayrımcı kararların ortadan kaldırıldığı ve kapı çıkış ücretlerinin tüm kullanıcılara
aynı şekilde uygulandığına yönelik bir karar alındığına dair bir bildirimde de
bulunulmamıştır.
Ayrıca, Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş. yönetim kurulunun aldığı;
500
-7.3.2000 tarih ve 2000/3 sayılı kararda kapı çıkış ücretlerini uzun mesafede,
otobüsler için 8.000.000 TL ve kısa mesafede 4.000.000 TL olarak belirlemesi,
-22.3.2000 tarih ve 2000/5 sayılı kararında; 15.5.2000 tarihinden itibaren otogar
kapı çıkış ücretinin 80.000.000 TL olarak tespit edilmesi yeni kurulacak şirkete
katılacak iştirakçilerden kapı çıkış ücretinin %10 olarak alınması,
- 22.5.2000 tarih ve 2000/11 sayılı kararında; kapı çıkış ücretlerinin, 23.5.2000
günü saat 24.00’den itibaren 10.000.000 TL’ye çıkarılması; ancak korsan olarak
çalışan, belgeleri sahte olan, fiyat istikrarı uygulamalarına uymayan, otogar
işletme düzenine aykırı hareket eden ve bu konularda alınan yönetim kurulu
kararlarına riayet etmeyenlerden yine 23.5.2000 günü saat 07.00’den itibaren 510
cezalı olarak 50.000.000 TL alınması,
05-60/893-242
12
-30.5.2000 tarih ve 2000/12 sayılı kararında; 1.6.2000 tarihinden itibaren otogar
hizmet bedeli ve otopark ücreti olarak şehirlerarası otobüsler için kapı çıkış
ücretlerinin 50.000.000 TL olarak tespit edilmesi ve kapı çıkış ücretlerinin, Otobüs
İşletmeciği Turizm Taşımacılık ve Ticaret A.Ş. mensuplarına %80 indirimle
uygulanması,
şeklindeki kararları; ayrımcı kapı çıkış ücretleri uygulamasının, mahkemenin
verdiği ihtiyati tedbir kararıyla durdurulmasına rağmen farklı biçimlerde sürekli
yenilendiğini ve uygulama tehdidini içerecek şekilde yürürlükte tutulduğunu 520
göstermektedir. Yukarıda açıklanan nedenlerle bu savunmanın da kabulü
mümkün görülmemiştir.
I.5. Genel Değerlendirme ve Hukuki Gerekçe
Yapılan değerlendirmeler sonucunda;
- Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin İstanbul ili şehirlerarası otobüs
terminali işletmeciliği pazarında hakim durumda bulunduğu,
530
-İstanbul ili şehirlerarası otobüs terminali işletmeciliği pazarında hakim durumda
bulunan Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin yönetim kurulu tarafından
alınan 22.3.2000 tarih, 2000/5 sayılı, 22.5.2000 tarih, 2000/11 sayılı, 30.5.2000
tarih, 2000/12 sayılı kararların ve bu kararlarda getirilen ayrımcı fiyatların 4054
sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6. maddesinin ikinci fıkrasının,
“Eşit durumdaki alıcılara aynı ve eşit hak, yükümlülük ve edimler için farklı şartlar
ileri sürerek, doğrudan veya dolaylı olarak ayrımcılık yapılması” şeklindeki (b)
bendine uygunluk gösterdiği,
- İstanbul ili şehirlerarası otobüs terminali işletmeciliği pazarında hakim durumda 540
bulunan Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin aldığı ayrımcı karar ve
uygulamalarla, bu hakim durumunu şehirlerarası karayoluyla yolcu taşımacılığı
pazarında kötüye kullandığı ve bu durumun 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesinin
ikinci fıkrasının, “Belirli bir piyasadaki hakimiyetin yaratmış olduğu finansal,
teknolojik ve ticari avantajlardan yararlanarak başka bir mal veya hizmet
piyasasındaki rekabet koşullarını bozmayı amaçlayan eylemler” şeklindeki (d)
bendine uygunluk gösterdiği,
- Belirtilen kötüye kullanma davranışlarını gösteren Büyük İstanbul Otobüs
İşletmeleri A.Ş.’nin 4054 sayılı Kanun’un 6 . maddesinin birinci fıkrası hükmünü 550
ihlal ettiği,
sonucuna ulaşılmakla, Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin 4054 sayılı
Kanun’un 16. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca para cezası ile cezalandırılması
gerekmektedir.
05-60/893-242
13
J-SONUÇ 560
Önaraştırma ve soruşturmaya ait tüm savunma, ek savunma, sözlü savunma
tutanakları, raporlar, Danıştay’ın iptal kararları, tüm dosya münderecatında yer
alan bütün bilgi ve belgelerin incelenmesi sonucunda;
1. Büyük İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin İstanbul ili şehirlerarası otobüs
terminali işletmeciliği pazarında hakim durumda olduğuna ve kendisinden
terminal hizmetlerini almak zorunda bulunan taşıma şirketlerine uyguladığı kapı
ücretleri bakımından ayırım yapmak suretiyle, otobüs terminali işletmeciliği
piyasasındaki hakim durumunu şehirlerarası karayoluyla yolcu taşımacılığı 570
pazarında kötüye kullandığına; böylece 4054 sayılı Rekabetin Korunması
Hakkında Kanun’un 6. maddesini ihlal ettiğine;
2. Bu nedenle, 4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca Büyük
İstanbul Otobüs İşletmeleri A.Ş.’nin, 1999 yılı sonunda oluşan yıllık gayrisafi
gelirinin takdiren %3’ü oranında olmak üzere 158.801.- YTL. para cezası ile
cezalandırılmasına;
OYBİRLİĞİ karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy