Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2005-1-130 (Devralma)
Karar Sayısı : 05-86/1191-343
Karar Tarihi : 20.12.2005
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tuncay SONGÖR, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ,
Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI,
Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN.
B. RAPORTÖRLER : Orçun SENYÜCEL, Özgür BAL
C.BİLDİRİMDE BULUNAN : - Türkerler İnşaat Turizm Madencilik Ticaret ve
Sanayi A.Ş.
Turan Güneş Bulvarı 15. Cadde No: 11
Çankaya / Ankara
- Heidelberg Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Beybi Giz Plaza K. 25, Meydan Sok., No:28 34398,
Maslak / İstanbul
D. TARAFLAR : - Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu
(Şanlıurfa Çimento Ticari ve İktisadi Bütünlüğü)
Büyükdere Caddesi No:143
34394 Esentepe - İstanbul
- Türkerler İnşaat Turizm Madencilik Ticaret ve
Sanayi A.Ş.
Turan Güneş Bulvarı 15. Cadde No: 11
Çankaya / Ankara
- Heidelberg Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Beybi Giz Plaza K. 25, Meydan Sok., No:28 34398,
Maslak / İstanbul
E. DOSYA KONUSU: Rumeli Çimento Grubu şirketlerinden Şanlıurfa
Çimento Sanayi T.A.Ş.’nin TMSF tarafından satış ihalesinde en yüksek iki
teklifi veren Türkerler İnşaat Turizm Madencilik Ticaret ve Sanayi A.Ş. ile
Heidelberg Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş.’den herhangi birine
devredilmesi işlemine izin verilmesi talebi. 10
05-86/1191-343
2
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 19.10.2005 tarih ve 7320 sayı ile intikal
eden ve 31.10.2005, 1.11.2005, 11.11.2005, 29.11.2005 tarihli yazılarla
tamamlanan bildirim üzerine 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun’un 7. maddesi ile 1997/1 sayılı “Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması
Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ” ve 1998/4 sayılı
“Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri İçin
Rekabet Kurumuna Yapılacak Ön Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip
Edilecek Usül ve Esaslar Hakkında Tebliğ” in ilgili hükümleri uyarınca yapılan
inceleme sonucu düzenlenen 30.11.2005 tarih ve 2005-1-130/Öİ-05-OS sayılı Ön 20
İnceleme Raporu 9.12.2005 tarih ve REK.0.05.00.00-120/237 sayılı Başkanlık
önergesi ile 05-86 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor'da;
Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu bünyesinde bulunan ve 5354 sayılı Kanun ile
değişik 4389 sayılı Bankalar Kanunu’nun 15. maddesinin 7 numaralı fıkrasının (a)
bendi gereğince, Fon Kurulu’nun 6.7.2005 tarih, 271 sayılı kararı ile, Rumeli
Çimento Grubu şirketlerinden Şanlıurfa Çimento Ticari ve İktisadi Bütünlüğü’nün
haczedilen tüm mal, hak ve varlıklarının satılması işleminin, 30
1. 1998/4 sayılı “Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik
Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurumu’na Yapılacak Önbildirimlerde ve İzin
Başvurularında Takip Edilecek Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ”
kapsamında izne tabi bir işlem olduğu,
2. Şanlıurfa Çimento Ticari ve İktisadi Bütünlüğü’nün, 13.10.2005 tarihinde
yapılan ihalede;
a) en yüksek iki teklifi veren Türkerler İnşaat Turizm Madencilik Tic. ve 40
San. A.Ş.’ye devredilmesi halinde işlemin, 4054 sayılı Rekabetin
Korunması Hakkında Kanun’un 7. maddesi anlamında herhangi bir
hakim durum yaratılması ya da mevcut bir hakim durumun
güçlendirilmesine yol açmayacağı ve işleme izin verilebileceği,
b) ancak en yüksek ikinci teklifi veren Heidelberg Çimento Sanayi ve
Ticaret A.Ş.’ye devredilmesi halinde işlemin aynı Kanun’un 7.
maddesi kapsamında birden fazla teşebbüsün hakim durum
yaratması ile rekabetin önemli ölçüde azaltılmasına sebep olacağı
ve işleme izin verilemeyeceği 50
ifade edilmektedir.
05-86/1191-343
3
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. İlgili Pazar
60
H.1.1. İlgili Ürün Pazarı
Çimento temel olarak beyaz çimento ve gri çimento olmak üzere iki gruba
ayrılmaktadır. Gri çimento, inşaat ve alt yapı sektörünün en büyük girdilerinden
biridir. Beyaz çimento ise daha çok yapıştırıcı ve derz dolgu malzemeleri, mimari
ve dekoratif betonlar, prefabrik dış cephe panelleri, prekast elemanları üretiminde
kullanılmaktadır. Bu bakımdan beyaz çimentonun kullanım alanı ve miktarı gri
çimentoya oranla çok azdır.
Beyaz ve gri çimentonun (özellikle bunların girdisi konumundaki klinkerin) üretim 70
süreçleri birbirinden ayrı yürütülmekte olup, bunların arz ve talep bakımından
ikame olması söz konusu değildir. Bu bakımından, bu iki çimento türünün ayrı
ilgili ürünler olarak ele alınması gerekmektedir.
Bildirilen işlemin tarafları sadece gri çimento üretimi konusunda faaliyette
bulunmaktadır. Bu bakımdan ilgili ürün pazarı gri çimento olarak
sınırlandırılmıştır. Temel kullanım özelliklerine göre gri çimento da kendi
içerisinde çeşitli ürün gruplarına ayrılmaktadır: Portland çimento - katkılı çimento
- cüruflu çimento ve bunların alt açılımları (32,5-42,5). Öte yandan bu ürünler
satış şekillerine göre ise torbalı veya dökme olarak ikiye ayrılmaktadır. Tüm bu 80
ürünlerin arz bakımından ikame olduğu, başka bir ifade ile gri çimento üreten bir
fabrikanın kısa dönemde tüm bu ürünleri üretebileceği dikkate alınarak, alt pazar
tanımlarının yapılmasına gerek bulunmamış ve pazar en geniş biçimde “gri
çimento pazarı” olarak belirlenmiştir.
H.1.2. İlgili Coğrafi Pazar
Bir ağır sanayi ürünü olarak çimentonun, yükte ağır pahada hafif niteliğiyle
birlikte, ekonomik olarak satılabildiği bölgenin bir hinterlant oluşturarak, belli bir
uzaklığı geçmemesi, daha uzağa nakliye edilmesi halinde, nakliye maliyetinin çok 90
yükselerek karlılığı ortadan kaldırması nedeniyle çimento pazarı, satış yapılabilen
hinterlant göz önüne alınarak belirlenmektedir. Bu bağlamda, coğrafi pazar
tanımlanmasında en geçerli metotlardan olan ve incelenen bölgeler arasındaki
ürün giriş çıkışını ele alan Elzinga-Hogarty testi yapılarak pazar tespit edilmiştir.
Elzinga-Hogarty testi nakliye bilgilerine dayalı iki kritere dayanmaktadır: 1) Bir
bölgeye girişlerin aynı bölgedeki satışlara oranı1, 2) Bir bölgeden çıkışların aynı
bölgedeki üretime oranı2. Birinci kriter LIFO, ikinci kriter ise LOFI olarak
adlandırılmaktadır. Bu iki değerin yüksek seviyelerde çıkması incelenen
bölgelerin coğrafi pazarı oluşturduklarını göstermektedir. 100
1 “little in from outside”(LIFO)
2 “little out from inside”(LOFI)
05-86/1191-343
4
LIFO, şu şekilde formüle edilmektedir:
LIFO= (Üretim(P)-İhracat(X))/Tüketim(C) (1)
Tüketim ise, üretimden ihracatın çıkarılması, ithalatın (M) eklenmesi ve mal
stoğundaki (I) değişimin çıkarılmasıyla elde edilmektedir. Diğer bir ifadeyle,
C= P-X+M-ΔI (2)
110
Mal stokları sabit olduğu durumlarda, (2) nci denklemin (1) inciye konulmasıyla
aşağıdaki eşitlik elde edilmektedir:
LIFO= 1-(M/C) (3)
LOFI’nin formüle edilmiş hali ise şu şekildedir:
LOFI= (P-X)/P
(2) nolu eşitlik kullanıldığında LOFI, 120
LOFI=1-(X/P) (4)
şeklinde elde edilmektedir.
Coğrafi pazar sadece Şanlıurfa ili olarak ele alındığında, LIFO değerleri düşük
çıkmış, LOFI değerleri ise yüksek çıkmıştır. LIFO’nun düşük çıkması, Şanlıurfa
iline dışardan dört fabrikanın önemli miktarda çimento satmasından; LOFI’nin
yüksek çıkması ise, Şanlıurfa’dan dışarı çok az satışın olmasından
kaynaklanmaktadır. Şanlıurfa iline Gaziantep eklendiğinde de (Gaziantep’e 130
dışarıdan çok miktarda satışların olması sebebiyle) benzer durumla karşılaşılmış;
ancak Mardin ve Adıyaman’ın eklenmesiyle coğrafi pazar tanımı için gerekli olan
değerlere ulaşılmıştır.
Coğrafi pazar olarak Şanlıurfa, Gaziantep, Mardin ve Adıyaman alındığında ve
Elzinga-Hogarty testinin sonucunda elde edilen veriler incelendiğinde; pazara
giriş çıkışın düşük miktarda olduğu, dolayısıyla pazardaki fiyatların diğer
yerlerden bağımsız olarak tespit edilebileceği görülmektedir. Bu sebeple, coğrafi
pazarın Şanlıurfa, Gaziantep, Mardin ve Adıyaman illerini içeren alan olduğuna
karar verilmiştir. 140
H.2. Taraflar
H.2.1. Şanlıurfa Çimento Ticari ve İktisadi Bütünlüğü
Şanlıurfa Çimento fabrikası 1986 yılında kurulmuş olup, klinker kapasitesi
(………) ton/yıl, çimento kapasitesi (………) ton/yıldır. TEM otoyoluna 1 km,
05-86/1191-343
5
Akçakale tren istasyonuna 70 km mesafededir. Fabrika PKÇ/B-32.5R; PÇ-42.5
tipi çimento üretmektedir. Fabrikanın satış bölgeleri; Şanlıurfa, (……….),
(………), (………), (………), (………), (………), (………), (………) ve (………)’dir.
Dosya mevcudu bilgilerden Şanlıurfa Çimento’nun 31.12.2004 tarihi itibarıyla 150
cirosunun (……………)- YTL olduğu görülmektedir. Son iki yıla ait üretim ve satış
rakamları aşağıdaki şekilde verilmektedir.
Tablo 1: Şanlıurfa Çimento’nun 2003 ve 2004 yıllarına ait üretim ve satış miktarları
ÜRETİM SATIŞ ÜRETİM SATIŞ
Yıllar
PKÇ/B 32,5 R PÇ 42,5 N PKÇ/B 32,5 R PÇ 42,5 N KLİNKER
2003 (………) (………) (………) (………) (………) (………)
2004
(………) (………) (………) (………) (………) (………)
*Yurt dışı satış
Şanlıurfa Çimento’nun 7 kişiden oluşan Yönetim Kurulu şu şekildedir:
Tablo 2: Şanlıurfa Çimento’nun Yönetim Kurulu Üyeleri
Yönetim Kurulu Görevi
Mehmet ÇALIŞKAN Yönetim Kurulu Başkanı
Hidayet NALÇACI Yönetim Kurulu Başkan Vekili
Mustafa TURGUT Yönetim Kurulu Üyesi
Ercan ERGÜL Yönetim Kurulu Üyesi
Fatih ZÜLFİKAR Yönetim Kurulu Üyesi
İsmet TUĞUL Yönetim Kurulu Üyesi
Oğuz ATALAY Yönetim Kurulu Üyesi
H.2.2. Türkerler İnşaat Turizm Madencilik Tic. ve San. A.Ş. 160
Türkerler İnşaat Turizm Madencilik Tic. ve San. A.Ş. (Türkerler A.Ş.) 1993 yılında
Ankara’da kurulmuş olup, genel olarak inşaat sektöründe faaliyette
bulunmaktadır. Çimento sektöründe herhangi bir faaliyeti bulunmamaktadır.
Firmanın tekstil ve petrol sektörlerinde başka şirketleri mevcuttur.
Türkerler A.Ş.’nin dahil olduğu Türkerler Şirketler Grubu’ndaki diğer şirketler
aşağıdaki gibidir:
- Ankara Giyim Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Türkerler Mağazası) 170
05-86/1191-343
6
- Selen Giyim Tekstil Sanayi ve Ticaret A.Ş.
- Saten Giyim Tekstil Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti.
- Petsel Petrol İnşaat Turizm Gıda Maden İth. İhr. San. Ve Tic. Ltd. Şti.
Türkerler A.Ş.’nin yönetim kurulu üyeleri ve ortaklık yapısı şöyledir:
Tablo 3: Türkerler A.Ş.’nin ortaklık yapısı
Yönetim Kurulu Başkanı Kazım TÜRKER %98,4
Yönetim Kurulu Başkan Vekili Ülkü TÜRKER %0,4
Yönetim Kurulu Üyesi Mehmet Derya GÜNEŞ %0,4
Hüseyin Sinan ORÇAN %0.4
Kaan TÜRKER %0.4
Dosya mevcudu bilgilerden, Türkerler A.Ş.’nin inşaat işi faaliyetlerinden elde
edilen 2004 yılı cirosunun (………..) YTL olduğu görülmektedir. 180
H.2.3. Heidelberg Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Heidelberg Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Heidelberg A.Ş.) 7.9.2005 tarihinde
kurulmuş bir şirket olup, çimento sektöründe faaliyet göstermektedir. Heidelberg
A.Ş. yeni kurulan bir şirket olduğu için, 2004 ve 2005 yılı ciroları oluşmamıştır.
Ancak dosyada yer alan bilgilerden, Heidelberg A.Ş.‘nin yabancı ortağı CBR
International Holdings B.V.’nin, Akçansa Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş.’de sahip
olduğu %39.72’lik paydan dolayı 31.12.2004 tarihi itibarıyla (………..) Euro
temettü kaydettiği anlaşılmaktadır. 190
CBR International Holdings B.V. ve dolayısıyla Heidelberg A.Ş.’yi %100 sahibi
olduğu iştiraki aracılığıyla kontrol eden HeidelbergZement AG’nin Türkiye’de
faaliyeti bulunmamaktadır.
Heidelberg A.Ş.’nin herhangi bir iştiraki bulunmamaktadır ve en büyük hissedarı
olan CBR International Holdings B.V. Hollanda yasaları uyarınca kurulmuş ve
çimento sektöründe faaliyet gösteren bir şirkettir ve %100 oranında Belçika
yasaları uyarınca kurulmuş bir şirket olan Cimenteries CBR S.A. tarafından
kontrol edilmektedir. Cimenteries CBR S.A. ise %100 oranında Almanya yasaları 200
uyarınca kurulmuş bir şirket olan HeidelbergZement AG tarafından kontrol
edilmektedir.
Heidelberg A.Ş., CBR International Holdings BV tarafından kontrol edilmektedir.
Şirketin sermaye yapısı ve yönetim kurulu üyeleri aşağıdaki gibidir:
Tablo 4: Heidelberg A.Ş.’nin ortaklık yapısı
Hissedar Hisse Oranı (%)
CBR International Holdings B.V. 99.992
Ali Emir Adıgüzel 0.002 Yönetim Kurulu Üyesi
Gülenay Özbek 0.002
Mehmet Bülent Kahyaoğlu 0.002 Yönetim Kurulu Üyesi
Şeyda Pirinççioğlu 0.002 Yönetim Kurulu Üyesi
05-86/1191-343
7
Sabancı Grubu ile CBR International Holdings B.V.’nin ortak girişimi olan
Akçansa Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş.’nin hissedarlık yapısı aşağıdaki gibidir:
210
Tablo 5: Akçansa’nın hissedarlık yapısı
Hissedar Hisse Oranı (%)
Sabancı Grubu 39.72
CBR International Holdings B.V. 39.72
Halka açık kısım 20.56
I. DEĞERLENDİRME
Başvuruya konu işlem, TMSF bünyesinde bulunan ve 5354 sayılı Kanun ile
değişik 4389 sayılı Bankalar Kanunu’nun 15. maddesinin 7 numaralı fıkrasının (a)
bendi gereğince, Fon Kurulu’nun 6.7.2005 tarih, 271 sayılı kararı ile Rumeli
Çimento Grubu şirketlerinden Şanlıurfa Çimento Ticari ve İktisadi Bütünlüğü’nün
(Şanlıurfa Çimento) haczedilen tüm mal, hak ve varlıklarının, 13.10.2005
tarihinde 6183 sayılı Kanun hükümleri uyarınca yapılan ihale sonucunda 220
belirlenen alıcı adaylarından birisine nihai olarak devredilmesi işlemidir.
Başvuru konusu devralma işleminde, 1998/4 sayılı Tebliğ’in 5. maddesindeki
eşiklerin aşılıp aşılmadığının, dolayısıyla işlemin izne tabi olup olmadığının
incelenmesi gerekmektedir:
Başvuru konusu işlemin tarafı olarak Şanlıurfa Çimento’nun ilgili ürün pazarındaki
faaliyetleri sonucu elde ettiği 2004 yılı cirosu (…………). YTL iken, Türkerler
A.Ş.’nin ilgili ürün pazarında faaliyeti olmadığı için cirosu yoktur. Bu haliyle söz
konusu devir işlemi 1998/4 sayılı Tebliğ’in 5. maddesinde belirtilen 25 trilyon 230
TL’lik ciro sınırını aşmakta; bu nedenle, söz konusu bildirimin Rekabet Kurulu’nun
iznine tabi bir işlem olduğu anlaşılmaktadır.
I.1. Türkerler İnşaat Turizm Madencilik Tic. Ve San. A.Ş.
Şanlıurfa Çimento, coğrafi pazarda son iki yıldaki %(…-…) civarında pazar
payıyla Adıyaman fabrikasından sonra ikinci sırada yer almaktadır. İlgili coğrafi
pazarda faaliyet gösteren önemli oyuncuların konumları aşağıdaki tabloda ele
alınmıştır. Tablo incelendiğinde, son iki yılda (2003, 2004) sektörün oldukça statik
bir yapı gösterdiği, firmaların pazar paylarında hemen hemen hiçbir değişimin 240
olmadığı görülmektedir.
Tablo 6: 2002-2004 Yılı Pazar Payları
… TİCARİ SIR …
05-86/1191-343
8
Başvuru sahibi Türkerler A.Ş.’nin, halihazırda çimento pazarında herhangi bir
faaliyeti bulunmamaktadır. Bu doğrultuda, Şanlıurfa Çimento’nun ilgili coğrafi 250
pazardaki pazar payının 2004 yılı itibarıyla %(…) olması yanında, başvuru
konusu işlem sonrası ilgili pazardaki yapının değişmeyeceği dikkate alındığında,
Türkerler A.Ş.’nin Şanlıurfa Çimento’yu devralması işlemi sonucunda bir hakim
durumun ortaya çıkması ya da mevcut hakim durumun güçlendirilmesi söz
konusu olmayacaktır.
I.2. Heidelberg Çimento Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Şanlıurfa Çimento’ya verilen en yüksek ikinci teklifin sahibi Heidelberg A.Ş.’yi
kontrol eden CBR International Holdings BV, Sabancı Grubu ile Akçansa 260
Çimento Sanayi ve Tic. A.Ş.’yi ortaklaşa kontrol etmektedir. Rekabet Kurulu,
1.2.2002 tarih ve 02-06/51-24 sayılı Çimento kararı ile Sabancı Grubu ve OYAK
Grubu arasında OYSA Niğde ve OYSA İskenderun bağlamında “yoğunlaşma
doğurucu bir ortak girişim”den ziyade, “işbirliği doğurucu bir anlaşmanın” var
olduğu sonucuna ulaşmıştır. Bu bağlamda, Şanlıurfa Çimento’nun Heidelberg
tarafından devralınması sonucunda; ilgili coğrafi pazarda faaliyet gösteren Oyak
fabrikaları ile birlikte bir hakim durumun oluşup oluşmadığının ele alınması
gerekmektedir.
Kurul, Kanun’un 7. maddesi kapsamında hakim durumun ele alınmasıyla, 6. 270
madde kapsamında hakim durumun ele alınmasının farklı olduğuna referans
vererek; birleşme/devralma işlemiyle, “birlikte hakim durumun” oluşup
oluşmadığını ele aldığı toplam iki dosyada şu kriterleri belirlemiştir: 1- Birleşme
sonrası pazar payları, 2- Giriş engelleri, 3- Pazardaki teşebbüslerin benzer
özellikte olması, 4- Pazarın şeffaflığı, 5- Teşebbüsler arasında bağlantıların
varlığı, 6- Talebin yapısı, 7- Pazardaki geçmiş davranışlar3.
Daha önce de açıklandığı üzere; Heidelberg firmasının kontrolüne sahip olan
CBR International Holdings BV, Sabancı Grubu ile birlikte Akçansa Çimento’yu
kontrol etmektedir. Akçansa Çimento’ya ait iki fabrika Marmara Bölgesi’nde yer 280
almasına karşın, Sabancı Grubu’nun Oyak Grubu ile birlikte kurduğu OYSA ortak
girişimlerinin varlığı, Şanlıurfa fabrikasının Heidelberg tarafından devralınması
durumunda ilgili coğrafi pazarda faaliyet gösteren Oyak fabrikaları ile
Heidelberg’in birlikte hakim durumunun ortaya çıkıp çıkmayacağının
incelenmesini gerektirmektedir. Bu bağlamda yukarda yer verilen birlikte hakim
durum için bakılması gereken kriterler açısından sektörün yapısı aşağıda ele
alınmıştır4.
290
3 03-75/911-385 ve 02-57/718-287 sayılı Kurul kararları.
4 Sektörün yapısına yönelik bilgilerde, 02-06-51-24 ve 04-77-1108-277 sayılı çimento sektörü
soruşturma kararlarından faydalanılmıştır.
05-86/1191-343
9
Çimentonun Homojen Bir Ürün Olması
Çimento, homojen bir yapı malzemesidir. İçerisine katılan katkı maddelerine göre
bazı farklı özellikler kazandırılabilmekte, bu durum ürünün kullanım alanında
küçük değişiklikler meydana getirmektedir. Çimento türleri arasındaki özellikleri
bakımından birbirine benzeyen, ikamesi kolay bir ürün olan çimentonun
özelliklerinin farklılaştırılması, dolayısıyla da farklı müşteri kitlesine hitap etmesi
ya da rekabetçi bir ortamda farklı fiyatlandırma yapılması oldukça kısıtlıdır.
300
Talebin Yapısı
Çimento pazarında talebin fiyat esnekliği düşüktür. Talebin fiyat esnekliği kısaca,
talep miktarının fiyat değişimlerine vereceği tepki olarak tanımlanabilir. Talebin
fiyat esnekliğinin düşük olması durumunda, müşterinin pazarlık gücü zayıftır.
Talebin fiyat esnekliği düşükse, satıcıların da fiyat indirimi yapmaları ortak
menfaatlerine terstir. Çünkü yapacakları indirimle, bu indirimi karşılayıp hatta
kara geçecekleri talep artışıyla karşılaşmazlar. Bu nedenle de, talep esnekliği ne
kadar düşerse, pazarda yapılan fiyat anlaşmalarının kalıcılığı da o kadar
muhtemel hale gelebilecektir. 310
Pazarın Şeffaf Olması
Çimento pazarında, üretici fabrikalar belirli dönemlerde fiyat listeleri yayınlayarak
fiyatlarını bayilerine ve müşterilerine duyurmaktadır. Ancak genellikle söz konusu
fiyat listelerine uyulmamakta, yapılan iskontolarla fiili fiyat daha düşük olmaktadır.
Fiyat listelerinin üzerinden yapılan iskontoların oranını ise bölgedeki talebin
durumu, çimentosu satılan üretici sayısı, bölgenin rekabetçi olup olmaması ve
nakliye mesafesi belirlemektedir. Ortak bayilerin de bulunduğu bir pazar olması
dolayısıyla, çimento üreticisi rakiplerin, ortak bayiler ya da diğer çimento 320
müşterilerinden, rakiplerin fiili fiyatlarını çok kısa bir zamanda öğrenmeleri
mümkündür. Bu nedenle, az sayıda üreticinin olduğu dar bir oligopol pazar olan
çimento pazarı, oldukça şeffaf bir pazardır.
Pazara Giriş Engelleri
İktisat literatüründe, pazara giriş engeli kavramı, endüstriye yeni girecek firmanın
katlanmak zorunda olduğu, fakat mevcut firmanın katlanmak zorunda olmadığı
üretim maliyeti olarak tanımlanmaktadır. Avrupa Birliği Hukuku uygulamasında
sermaye ihtiyacı, dikey entegrasyon, fazla kapasite, ürün farklılaşması ve sınai 330
mülkiyet hakları gibi, piyasaya yeni girecek olan teşebbüsler için zorluk teşkil
eden çok çeşitli faktörler giriş engeli olarak nitelendirilmektedir. Aşağıda
“çimento” pazarındaki giriş engellerine yer verilmektedir:
Sermaye İhtiyacı ve Batık Maliyet: Batık maliyet, bir sektörde faaliyet
gösterebilmek için yapılan maliyetlerden, sektörden çıkarken o varlığı elden
çıkarma yoluyla tekrar paraya dönüştürülemeyen ya da yapılan harcamanın geri
05-86/1191-343
10
kazanılamaz veya başka bir faaliyet alanında kullanılamayacak nitelikte olanlarını
ifade etmektedir. Çimento sektöründe var olan batık maliyetlerin yanı sıra,
sektöre giriş önemli miktarda sermaye gerektirmekte ve bu da sektöre yeni 340
girecek firmalar açısından caydırıcı bir durum teşkil etmektedir. Nitekim AB
Komisyonu bir piyasaya giriş için gerekli yüksek sermaye ihtiyacını, batık
maliyetleri dikkate almaksızın giriş engeli olarak değerlendirmektedir.
Sermaye piyasası aksaklıkları da sermaye ihtiyacının giriş engeli oluşturmasında
etkilidir. Sermaye piyasasındaki bilgi asimetrilerinden (borç verenin borçlunun risk
düzeyini ve mali gücünü inceleme imkanının olmaması gibi) dolayı, daha küçük
bilançosu olan yeni teşebbüs, iflas olasılığı daha yüksek görüldüğünden, ancak
daha yüksek faizle kredi alabilmekte ve sermaye maliyeti artmaktadır.
350
Türkiye çimento pazarına, optimum ölçek kabul edilen 1.000.000 ton/yıl kapasiteli
bir fabrika kurarak girmek isteyen bir teşebbüsün, 100 milyon USD’a ihtiyacı
olacaktır. Ülkemiz sermaye piyasalarında var olan sıkıntılar sebebiyle, piyasaya
yeni giriş yapacak firmaların, gerekli sermaye için kredi bulmakta zorlanacağı ya
da daha yüksek bir sermaye maliyetine katlanmak durumunda kalacağı
söylenebilecektir.
Yukarıdaki açıklamalar göz önüne alındığında, çimento pazarında batık
maliyetlerin ve sermaye ihtiyacının ciddi giriş engelleri oluşturduğu görülmektedir.
360
Ölçek Ekonomileri ve Fazla Kapasite: Çimento sektöründe, ana işlemin basit
olması, ürünün homojen olması ve teknolojinin herkes tarafından uygulanabilir
olması sebebiyle, ölçek ekonomilerinin sabit maliyet ve emek maliyetleri üzerinde
önemli bir etkisi bulunmaktadır. Bu nedenle, sektöre yeni girecek teşebbüsün
fiyat rekabeti yapabilmesi için büyük miktarlarda yatırım ve geniş ölçekte üretim
yapması gerekmektedir.
Bir sektördeki arz fazlasının o sektöre giriş açısından bir engel teşkil ettiği açıktır.
Talepte bir artış yasansa dahi, ülkemiz çimento sektöründeki kapasite fazlası ve
ölçek ekonomilerinden faydalanan firmaların varlığı nedeniyle yeni firmaların 370
pazara girmesi zorlaşmaktadır.
Dikey Entegrasyon: Hammaddelerin fırınlanarak pişirilmesiyle elde edilen
klinkerin öğütülüp, toz haline getirildikten sonra katkı maddeleri eklenmesi
sonucu üretilen çimento, hazır beton üretiminin ana girdisini teşkil etmektedir.
Klinker, çimento ve hazır beton ürünlerinin bu nitelikleri sebebiyle, pazarda bu
ürünlerden her birinin üretim düzeyinde faaliyet gösteren, entegre bir sisteme
sahip firmaların varlığının pazara giriş engeli oluşturduğu açıktır.
Klinker, çimento ve hazır beton pazarlarının hepsinde birden faaliyet gösteren 380
entegre teşebbüsler, üretim için gerekli ana girdileri temin etmek için bu
teşebbüslere muhtaç olan bağımsız çimento ya da hazır beton üreticileri
açısından sıkıntı yaratabildiği gibi, yeni girişlerin önünde ciddi bir engeldir.
05-86/1191-343
11
Klinker, çimento, hazır beton ürünlerinden üçünü de üreten üreticilerin pazarda
var olması nedeniyle, bunlardan herhangi bir ürün pazarına girmek isteyen
teşebbüs, diğer ürünleri üretememenin zorluk ve dezavantajına katlanmak
zorundadır.
Çimento Sektöründe Bilgi Değişimi
390
Çimento endüstrisini analiz ederken değinilmesi gereken bir diğer husus,
sektördeki bilgi değişimidir. Rekabet Kurulu’nun 02-06/51-24 sayılı kararında:
“Sektördeki teşebbüsler, gerek TÇMB vasıtasıyla üye oldukları Cembureau
istatistik kurallarından gerekse de Rekabet Kurumu-TÇMB arasındaki
yazışmalardan dolayı konunun önemini bilmektedir; hatta bazı teşebbüsler,
savunmalarında, sektörün rekabet hukuku bakımından miladının TÇMB’nin
üyelerine gönderdiği yazı ile başlaması gerektiğini ifade etmiştir. TÇMB’nin
belirlenen ilkelere uygun şekilde faaliyetlerini sürdürdüğü düşünüldüğünde,
teşebbüslerde bulunan rakiplere ilişkin satış miktarı ve diğer verilerin tek 400
açıklaması, teşebbüslerin, konunun hassasiyetine rağmen, birbirleri ile bilgi
değişimi içinde bulunduğudur.” denilmektedir.
Çimento Sektöründe Dikey Kısıtlamalar ve Fiyatlandırma
Çimento sektöründeki dikey kısıtlamalara ilişkin olarak değerlendirme yapabilmek
için, öncelikle, sektörde kullanılan fiyatlandırma sistemi açıklanmalıdır. 02-06/51-
24 sayılı kurul kararında yer aldığı şekilde, ilgili karar kapsamındaki teşebbüslerin
hemen tamamı “birden fazla baz noktası sistemi” olarak adlandırılan sisteme
benzer bir fiyatlandırma politikası uygulamaktadır. Bu uygulamalar, Amerika 410
Birleşik Devletleri (ABD) Yüksek Mahkemesi tarafından 1948’de yasaklanan5
sisteme benzemektedir. Benzerlik, diğer çimento fabrikalarının, satış yaptıkları
bölgeye en yakın çimento fabrikasının o bölgeye uygulamakta olduğu fiyata
uygun fiyatla satış yapmasından kaynaklanmaktadır.
Uygulanan sistemde fiyat, diğer fabrikaların bir bölgeye geliş maliyetine göre
belirlendiği için genelde fabrika merkezlerindeki fiyat seviyesi de yüksek
olmaktadır. Ancak bazen arz-talep dengesi içinde İstanbul, Ankara gibi şehirlerde
daha yüksek fiyat seviyesi oluştuğundan, fabrika merkezine aynı mesafedeki iki
bölgede fiyat farklılıkları meydana gelmekte ve bölge dışına satış yasaklamaları 420
söz konusu olmaktadır. Böylelikle fabrikaya yaklaşık olarak aynı mesafedeki iki
bölgeden birindeki fiyat seviyesi geleneksel olarak daha yüksek olduğu için,
düşük fiyatlı bölgedeki bayilerin, yüksek fiyatlı bölgeye satış yapması
engellenmeye çalışılmaktadır.
Türkiye’de uygulanan sistemin ABD’dekinden farklılığı ise, standart nakliye
tarifelerinin olmamasından kaynaklanmaktadır. Bu nedenle ABD’de sistem, bir
kez kurulduktan sonra sürekli olarak fiyatların aynı olmasını sağlarken;
5 Federal Trade Commission v. Cement Institute, 333 U.S. 683 (1948).
05-86/1191-343
12
ülkemizde, nakliyenin bayiler tarafından karayoluyla yapılmasının getirdiği görece
belirsizlik, nakliye maliyetlerinde farklılık, dolayısıyla da, eğer yapılıyorsa, 430
anlaşmaların yenilenmesi gereğini doğurmaktadır.
Bu sistem, Türkiye’de olduğu gibi, bayilerin nakliye araçlarına dayanan bir
dağıtım sistemi ile birlikte kullanılmak istendiğinde, böyle bir durumda bayiler
doğal olarak, çimentoyu en yüksek fiyatlı bölgelerde satmak isteyecektir. İşte bu
noktada bayiler üzerinde kontrol ve yaptırımlar devreye girmektedir. Kontrol
amacına yönelik olarak bölgelere göre farklı ambalaj uygulaması, nakliye
vasıtalarının takibi, malın farklı bölgeye gittiğini ihbar eden bayilere ödül verilmesi
gibi yöntemler söylenebilir. Yaptırımlar ise, bayilere verilen çimento miktarında
kısıtlamalarla başlamakta, alınan bölge ile satılan bölge arasındaki fiyat farkı 440
kadar ya da önceden belirlenen miktarda ceza verilmesi ile devam etmekte ve
mal verilmemesine hatta sözleşmenin feshine kadar uzanabilmektedir.
Yapısal Bağlar
Önceki bölümlerde açıklandığı üzere; Heidelberg’in bağlı olduğu CBR
International ile Sabancı Grubu ortaklaşa Akçansa Çimento A.Ş.’yi kontrol
etmektedir. Aynı zamanda Heidelberg Yönetim Kurulu üyelerinden Ali Emir
Adıgüzel Akçansa Çimento A.Ş.’nin de yönetim kurulu üyesidir. Buna ilaveten,
OYAK Grubu ile SABANCI Grubu OYSA Çimento Sanayii ve Ticaret A.Ş. (OYSA) 450
adlı ortak girişim şirketini ortaklaşa kontrol etmektedirler. OYSA’nın Niğde ve
İskenderun illerinde çimento fabrikaları bulunmakta ve İç Anadolu (Niğde,
Aksaray, Konya, Karaman, Nevşehir vb. ), Akdeniz (Hatay) ve G. Doğu Anadolu
(Gaziantep) Bölgelerinde faaliyet göstermektedir. OYSA’nın ortaklık yapısı ve
yönetim kurulu-denetim kurulu bilgilerine aşağıda yer verilmektedir:
Ortaklar Payı (%)
ÇimSa 41.09
OYAK 41.09
Halka Açık 17.82 460
Yönetim Kurulu Üyeleri Denetim Kurulu Üyeleri
Celalettin Çağlar Tamer Güven
Yılmaz Külcü Fadıl Baysan
Kemal Ümit Özel
Murat Seferoğlu
Mustafa Özmen
Hüseyin Özkan
Çimsa, Sabancı Grubu tarafından kontrol edilmektedir. Çimsa’nın Genel Müdürü 470
Yılmaz Külcü OYSA’nın Yönetim Kurulu’nda görev yapmaktadır. Çimsa’nın Genel
Müdür Yardımcısı Hüseyin Özkan OYSA’nın Yönetim Kurulu üyesidir. OYSA’nın
Yönetim Kurulu Başkanı Celalettin Çağlar OYAK Ünye ve OYAK Bolu Çimento
Şirketlerinin de Yönetim Kurulu Başkanıdır. Bu bağlamda Kurul, 02-06/51-24
05-86/1191-343
13
sayılı kararı ile; Sabancı Grubu ve Oyak Grubu’nun ortak girişimleri olan OYSA
şirketleri kapsamında iki grup arasında “işbirliği doğurucu bir anlaşma”nın var
olduğunu kabul etmiştir. Üç grup arasındaki ilişki aşağıdaki grafikte gösterilmiştir.
Ortak
Girişim
İşbirliği
Doğurucu
Heidelberg Sabancı Grubu Oyak Grubu
Anlaşma 480
Söz konusu ortaklık bağları ve “anlaşma” bağlamında, Heidelberg ile Oyak Grubu
arasında Sabancı Grubu kanalıyla bir koordinasyonun ortaya çıkması ihtimali
güçlüdür.
Devralma Sonrası Pazar Payları
Devir öncesi Oyak Grubu %(….-…) aralığında pazar payına sahipken, devir
sonrasında Oyak Grubu ile Urfa Fabrikası toplam %48 (2004 yılı itibarıyla) pazar
payına ulaşacaktır. Firmaların devir öncesi ve sonrası için pazar payları aşağıda
verilmiştir: 490
Tablo 7: Firmaların Devir Öncesi ve Sonrası Pazar Payları
Pazar Payları 2002 2003 2004
Urfa Fab (…..) (…..) (…..)
Oyak Grubu (…..) (…..) (…..)
Adıyaman Fab (…..) (…..) (…..)
Antep Fab (…..) (…..) (…..)
Diğer (…..) (…..) (…..)
Oyak Grubu +
Urfa Çimento
(…..) (…..) (…..)
Gerek Urfa Çimento, gerekse de Oyak Grubu son üç yılda pazar paylarını
artırmışlardır. Bu bağlamda devir sonrasında coğrafi pazarda toplam üç büyük
oyuncu kalacaktır. Buna ilaveten, ihale gereği Gaziantep Çimento’ya en yüksek
teklifi veren Sanko’nun bu fabrikayı alması durumunda Sanko’nun Adıyaman’daki
fabrikasıyla beraber pazar payı %(…)’yi geçmekte; pazar duopol bir yapıya
bürünmektedir. Bu veriler ışığında; pazardaki yoğunlaşmayı incelemek için HHI
endeksi kullanılmış ve olası üç senaryo açısından sonuçlar aşağıda ele 500
alınmıştır:
Senaryo 1: Şanlıurfa Çim. ve Gaziantep Çim.’yu pazar dışından firmaların alması
Senaryo 2: Şanlıurfa Çim.’yu Hiedelberg’in alması, Gaziantep Çim.’yu pazar
dışından bir firmanın alması
Senaryo 3: Şanlıurfa Çim.’yu Hiedelberg’in, Gaziantep Çim.’yu Sanko’nun alması
HHI ΔHHI
Senaryo 1 2554 0
Senaryo 2 3681 1127
05-86/1191-343
14
Senaryo 3 4840 1127
Devir sonrası HHI değeri 1000’den düşükse pazarda yoğunlaşmanın olmadığı,
1000-1800 arası ise kısmi yoğunlaşmanın olduğu ve 1800’den fazlaysa 510
yoğunlaşmanın yüksek olduğu kabul edilmektedir. HHI değerinin dışında
HHI’daki değişim (ΔHHI –“delta”) de kritik bir yer teşkil etmekte; deltanın 100’den
yüksek olması durumunda pazar gücünün artması muhtemel kabul edilmektedir.
Tablodan görülebileceği gibi, 1. senaryoda devir sonrası pazar yoğunlaşması
yüksek çıkmasına rağmen delta düşük çıkmış (Türkerler’in Şanlıurfa Çim.’yu
devralması durumu), ancak diğer iki senaryoda ise gerek HHI değerleri gerekse
delta çok yüksek bir düzeye ulaşmıştır.
Yukarıda ele alınan sektöre yönelik özellikler, Heidelberg-Sabancı Grubu
arasındaki yapısal bağlar ile Kurul’un 01.02.2002 tarih ve 02-06/51-24 sayılı 520
kararında ortaya koyduğu Sabancı Grubu-Oyak Grubu işbirliği doğurucu
anlaşmanın varlığı, ilgili coğrafi pazarda az sayıda firmanın olması ve pazarın
yoğunlaşmanın çok yüksek olduğu bir yapı sergilemesi, çimentonun homojen bir
ürün olması, talebin fiyat esnekliğinin düşük olması, pazarın şeffaf bir yapı
sergilemesi, ölçek ekonomisi-dikey entegrasyon-batık maliyetten dolayı pazara
giriş engellerinin bulunması, fiyatlandırma politikasından caymalara yaptırımların
uygulanması nedenlerinden dolayı; Heidelberg’in Şanlıurfa Çimento’yu
devralması durumunda Oyak fabrikaları ile birlikte ilgili coğrafi pazarda birlikte
hakim duruma gelecekleri, bu bağlamda Heidelberg’in Şanlıurfa Çimento’yu
devralmasının 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi kapsamında birden fazla 530
teşebbüsün hakim durum yaratması ile rekabetin önemli ölçüde azaltılması
sonucunu doğuracağı kanaatine ulaşılmıştır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu bünyesinde bulunan ve 5354 sayılı Kanun ile
değişik 4389 sayılı Bankalar Kanunu’nun 15. maddesinin 7 numaralı fıkrasının (a)
bendi gereğince, Fon Kurulu’nun 6.7.2005 tarih, 271 sayılı kararı ile, Rumeli 540
Çimento Grubu şirketlerinden Şanlıurfa Çimento Ticari ve İktisadi Bütünlüğü’nün
haczedilen tüm mal, hak ve varlıklarının satılması işleminin,
1. 1998/4 sayılı “Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik
Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurumuna Yapılacak Önbildirimlerde ve İzin
Başvurularında Takip Edilecek Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ”
kapsamında izne tabi bir işlem olduğuna,
2. Şanlıurfa Çimento Ticari ve İktisadi Bütünlüğü’nün, 13.10.2005 tarihinde
yapılan ihalede;
a) en yüksek iki teklifi veren Türkerler İnşaat Turizm Madencilik Tic. ve
San. A.Ş.’ye devredilmesi halinde işlemin, 4054 sayılı Rekabetin 550
Korunması Hakkında Kanun’un 7. maddesi kapsamında hakim
05-86/1191-343
15
durum yaratılmasına ya da mevcut hakim durumun
güçlendirilmesine yol açmayacağına, bu nedenle işleme izin
verilebileceğine
b) ancak en yüksek ikinci teklifi veren Heidelberg Çimento Sanayi ve
Ticaret A.Ş.’ye devredilmesi halinde işlemin aynı Kanun’un 7.
maddesi kapsamında birden fazla teşebbüsün hakim durum
yaratması ile rekabetin önemli ölçüde azaltılmasına sebep
olacağına ve işleme izin verilemeyeceğine
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir. 560
Full & Egal Universal Law Academy