Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2006-3-52 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 06-51/663-188
Karar Tarihi : 13.7.2006
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN, Süreyya
ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN
B.RAPORTÖRLER: Burak BÜYÜKKUŞOĞLU, Onur Yelda YÜKSEL
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : Yudum Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. Temsilcileri:
Av. Sarp ŞENOL
Maya Akar Center Büyükdere Cad. 100/17 20
34394 Esentepe / İstanbul
D. TARAFLAR : Yudum Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Değirmenyolu cad. Huzur Hoca sok. No:84 81120
İçerenköy / İstanbul
Unilever San. ve Ticaret A.Ş.
Değirmenyolu cad. Huzur Hoca sok. No:84 81120
İçerenköy / İstanbul
30
E. DOSYA KONUSU: Yudum Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. ile Unilever Sanayi ve
Ticaret A.Ş. arasında 1.8.2003 tarihinde imzalanmış olan Münhasır Satış ve
Dağıtım Sözleşmesi ile Fason İmalat Sözleşmesi’nin sürelerinin uzatılması
nedeniyle bu sözleşmeler için muafiyet tanınması talebi.
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 12. 5.2006 tarih ve 3004 sayı ile giren ve
en son 9.6.2006 tarih ve 3720 sayı ile eksikleri tamamlanan başvuru üzerine, 4054
sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4 ve 5. maddeleri ve 2002/2 Sayılı
Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği çerçevesinde yapılan inceleme
sonucu düzenlenen 30.6.2006, 2006-3-52/MM-06-BB sayılı Menfi Tespit/Muafiyet 40
Raporu, 3.7.2006 tarih ve REK.0.07.00.00-130/192 sayılı, 10.7.2006 tarih ve,
REK.0.07.00.00-130/204 sayılı Başkanlık Önergeleri ile 06-51 sayılı Kurul
toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor'da; Yudum Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş.
ile Unilever Sanayi ve Ticaret A.Ş. arasında 1.8.2003 tarihinde imzalanmış olan
Münhasır Satış ve Dağıtım Sözleşmesi ile Fason İmalat Sözleşmesi’nin sürelerinin
uzatılmasına yönelik muafiyet başvurusuna yönelik olarak yapılan inceleme ve
değerlendirmede,
06-51/663-188
2
- Taraflar arasında Münhasır Satış ve Dağıtım Sözleşmesi ile tesis edilen 50
ilişkinin acentelik niteliğinde olmasına karşın, Sözleşme’nin rakip taraflar arası
rekabeti sınırlayıcı işbirliği yapılmasına yardımcı olabilecek hükümlerinin
Kanun’un 4. maddesi kapsamında değerlendirilmesi gerektiği,
- Ancak Münhasır Satış ve Dağıtım Sözleşmesi’nin, özellikle pazar kapama ve
koordinasyon riskleri yönüyle pazarın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan
kalkmasına ve rekabetin gereğinden fazla sınırlanmasına yol açmayarak,
Kanun’un 5. maddesinde belirtilen şartları sağladığı gerekçesiyle
Sözleşme’nin, uzatılma süresi olan 2 yıl boyunca bireysel muafiyetten
yararlanabileceği,
- İmzalandığı dönemdeki gibi, rakip olmayanlar arasında bir fason üretim ilişkisi 60
kurmaya devam eden Fason İmalat Sözleşmesi’nin ise, Yudum Gıda Sanayi
ve Ticaret A.Ş. Türkiye zeytinyağı pazarında bizzat faal olmadığı sürece,
2002/2 sayılı Tebliğ kapsamında olacağı,
ifade edilmektedir.
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. Taraflar
H.1.1. Yudum Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Yudum Gıda) 70
Eski unvanı Unikom Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. olan teşebbüs Yudum markasıyla
ayçiçeği ve Sırma markasıyla mısırözü yağı üretiminde bulunmakta olup teşebbüsün
ana hissedarı Hollanda menşeli Menezuca B.V.’dir. Cayman adalarında kurulu olan
Seef Holdings Limited ise Menezuca hisselerinin tamamına sahip bulunmaktadır.
Seef Holdings Limited ise bir özel sermaye fonu olan Southeast Europe Equity Fund
Ltd.’nin (eski unvanı Soros Investment Capital Limited)’nin bünyesinde bulunan bir
teşebbüstür. Grubun Türkiye’de Yudum Gıda’nın iştigal ettiği alan dışında başkaca
bir faaliyeti bulunmamaktadır.
80
Bildirim sahibi teşebbüs olan Yudum Gıda’nın ortaklık yapısı Tablo:1’de
sunulmaktadır.
Tablo:1 Yudum Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. Ortaklık Yapısı
Hissedar Hisse Adedi
Menezuca B.V. (……………..)
Ronald O. Drake (……………..)
David L. Mathewson (……………..)
Mehmet Murat Çavuşoğlu (……………..)
Mehmet Yağız Çekin (……………..)
Toplam (……………..)
Teşebbüsün yönetim kurulu Ronald O. Drake (Başkan), David L. Mathewson
(Başkan vekili) ve Mehmet Murat Çavuşoğlu‘dan oluşmaktadır. Yudum Gıda’nın
2003, 2004 ve 2005 yıllarına ait net satışları sırasıyla (……………….), (……………..) ve
(……………..) YTL’dir.
90
H.1.2. Unilever Sanayi. ve Ticaret Türk A.Ş. (Unilever)
06-51/663-188
3
Unilever Sanayi ve Ticaret Türk A.Ş. global düzeyde faaliyet gösteren ve 45 yıldır
Türkiye’de faaliyeti bulunan Hollanda-İngiliz menşeli Unilever Grubu şirketlerinden
biridir. Anılan şirket hali hazırda gıda, ev/kişisel bakım ve temizlik kategorilerindeki
ürünlerin üretimi, dağıtımı ve pazarlamasıyla iştigal etmektedir. Bu kategorideki
ürünler arasında çay, dondurma, margarin, şampuan, sabun, deterjan, parfüm,
deodorant ve cilt bakım ürünleri bulunmaktadır. Hollanda yasalarına göre kurulmuş
Unilever N.V. ve İngiltere yasalarına göre kurulmuş Unilever Plc., Unilever Grubu’nda
yer alan şirketlerin tamamının kontrolünü doğrudan veya dolaylı olarak elinde 100
bulundurmaktadır. Unilever’in ortaklık yapısına aşağıdaki tabloda yer verilmektedir.
Tablo:2 Unilever S Tic. Türk A.Ş. Ortaklık Yapısı
Hissedar Hisse Oranı
MaVibel B.V. (………..)
Lipoma B.V. (………..)
Marga B.V. (………..)
Unilever N.V. (………..)
Fatma Serpil Ataman (………..)
Mehmet Ali Ataman (………..)
Aliye Erin Ataman (………..)
Dosan Konserve A.Ş. (………..)
Toplam 100,0000
Teşebbüssün yönetim kurulu İzzet Karaca (Başkan), Ahmet Alp Atakan (Başkan
Vekili), Hazım Ellialtı, Cem Tarık Yüksel, Ziya Domaniç, Ahmet Coşar, Hakan Salih
Aykut Behlil, Neil Anthony James Humphrey, Mehmet Saim Altınok ve Gökhan
Saraç‘dan oluşmaktadır. Unilever’in 2003, 2004 ve 2005 yıllarına ait net satışları
sırasıyla (………………...), (………………...) ve (………………...) YTL’dir
110
H.2. İlgili Pazar
H.2.1. İlgili Ürün Pazarı
İlgili ürün pazarı, belirli bir ürün ve onunla yüksek ikame edilebilirliği olan ürünlerden
oluşmaktadır. Bu pazarı belirlerken; ürünün fiziksel ve teknik özellikleri, fiyat, tüketici
tercihleri gibi kıstaslar gözönünde bulundurulmaktadır. Bir malın diğer bir malla aynı
pazarda sayılabilmesi için bu iki ürünün tüketicinin gözünde nitelikleri, kullanım
amaçları ve fiyatları açısından benzer olması gerekmektedir.
120
Bu kapsamda ilgili ürün pazarları 17.7.2003 tarih ve 03-51/577-253 sayılı karardaki
unsurlar dikkate alındığında, söz konusu ölçütlerde bir değişiklik olmadığından
hareketle ilgili kararda benimsendiği gibi “margarin ve yemeklik sıvı yağlardan oluşan
yemeklik yağ pazarı” ve “zeytinyağı pazarı” şeklinde iki ayrı ilgili ürün pazarı olarak
belirlenmiştir.
H.2.2. İlgili Coğrafi Pazar
İlgili coğrafi pazar anılan Karar’da olduğu gibi “Türkiye Cumhuriyeti sınırları” olarak
tespit edilmiştir. 130
H.3. 16.4.2002 tarih ve 03-51/577-253 sayılı Kurul Kararı
06-51/663-188
4
Muafiyet talebine konu “Münhasır Satış ve Dağıtım Sözleşmesi” ile “Fason İmalat
Sözleşmesi” Rekabet Kurulu gündemine ilk olarak bir devralma işlemiyle birlikte
gelmiştir. Kurum kayıtlarına 23.5.2003 tarih ve 2288 sayı ile giren başvuru
çerçevesinde izin talebinde bulunulan bu devralma işlemi, A.B.D. menşeli Soros
Investment Capital’in bir yavru şirketi olan Seef Holdings Limited’in (Seef), Hollanda
menşeli Unilever N.V.’nin bir yavru şirketi olan ve ülkemizde faaliyet gösteren Unikom
Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş.’nin (Unikom) tüm hisselerini devralmasını içermektedir. 140
Kurulu’un 17.7.2003 tarih ve 03-51/577-253 sayılı kararına konu bu devralma işlemi
sonucunda, Unikom’un mısırözü yağı, ayçiçek yağı ve zeytinyağı üreten tesisi ile
“Yudum”, “Sırma” ve “Özüm-Yudum’dan” markaları Seef’e devredilmiş, bununla
birlikte Unilever’in zeytinyağı markası olan “Komili” markası devredilmemiş ve
Unilever bünyesinde kalmıştır.
Devralma işleminin gerçekleştiği dönem itibarıyla, Seef’in ülkemizde ilk defa faaliyet
gösterecek olması ve devralınacak iş üzerinde tecrübesinin bulunmaması, ayrıca
Unikom’un Unilever grubundan bağımsız müstakil bir yönetim, muhasebe, satış ya
da dağıtım ağının olmaması ve yalnızca üretim işiyle iştigal etmesi, bunlara ilave 150
olarak Komili markasının devredilmemesi nedeniyle devralma işlemi oldukça
karmaşık bir yapıda gerçekleştirilmiştir. Bu yapı çerçevesinde işlemi düzenlemek
amacıyla “Hisse Satım Sözleşmesi” ile tarafların devir sonrası faaliyetlerine yönelik
“Rekabet Etmeme Sözleşmesi”nin yanı sıra 3 ayrı sözleşme daha imzalanmıştır.
Mevcut muafiyet başvurusunun konusunu, yukarıda değinilen devralma başvurusu
çerçevesinde gelen ve işlemle birlikte yan sınırlama ilkeleri bakımından tartışılmış ve
değerlendirilmiş olan “Münhasır Satış ve Dağıtım Sözleşmesi” ile “Fason İmalat
Sözleşmesi” oluşturmaktadır. Anılan sözleşmelerin süresini uzatmak isteyen taraflar,
Kurulu’un 17.7.2003 tarih ve 03-51/577-253 sayılı kararının ilgili sözleşmelere ilişkin 160
olan kısmını da dikkate alarak, muafiyet başvurusunda bulunma ihtiyacı
hissetmişlerdir. Bu nedenle Kurulu’un önceki başvuru çerçevesinde bu sözleşmelere
ilişkin değerlendirmelerine ve kararına yer vermek gerekmektedir.
“Münhasır Satış ve Dağıtım Sözleşmesi” Seef tarafından devralınan Unikom’un,
Unilever Grubu bünyesinde yer alan ve söz konusu devralma öncesi Unikom
tarafından üretilen ürünleri dağıtan Unilever Tüketim Ürünleri Satış Pazarlama ve
Ticaret A.Ş.(Unipa)’nin yaygın dağıtım ağından devralma işlemi sonrasında da belli
bir süre yararlanmasına yöneliktir. 1.8.2003 tarihinde imzalanan bu sözleşme ile
Unilever Grubu’ndan müstakil bir dağıtım ağı bulunmayan Unikom’un, mısırözü yağı 170
ve ayçiçeği yağı gibi ürünlerinin devralma işleminden sonra da Unipa tarafından
dağıtılması amaçlanmıştır. O dönemde yapılan inceleme sonucunda; “Münhasır
Satış ve Dağıtım Sözleşmesi” çerçevesinde Unipa’nın, sözleşme konusu ürünlerin
dağıtımına ilişkin herhangi bir ticari veya mali risk ya da tahsilat riski üstlenmemesi
dolayısıyla, bağımsız bir satıcı veya dağıtıcı olarak hareket etmekten çok, Unikom’un
bir temsilcisi gibi faaliyet göstereceği sonucuna ulaşılmıştır.
Diğer yandan sözleşmenin içerdiği Unipa’nın rakip ürünleri dağıtmamasına yönelik
kısıtlamanın pazarı kapama etkisi doğurup doğurmayacağı değerlendirilerek, böyle
bir etkinin değerlendirmenin yapıldığı dönemdeki mevcut koşullar itibarıyla ortaya 180
çıkmasının güç olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca Unilever Grubu’nun Unikom için
dağıtacağı ürünlerden bazıları bakımından Unikom’un rakibi konumunda bulunması,
ileride Unikom’un da zeytinyağı alanında faaliyet göstermeye başlayabileceği ve
06-51/663-188
5
sözleşmede ürünlerin ve rakiplerin satış performansını değerlendirmeye yönelik
toplantı yapmalarını düzenleyen bir hükmün bulunması gibi unsurlar dikkate alınarak,
taraflar arasındaki koordinasyon riskine yönelik bir değerlendirme yapılmıştır.
Sonuçta hem pazarı kapama hem de koordinasyon risklerinin ortaya çıkma
olasılığına ilişkin ileriye dönük somut bir yorum yapılamaması ve yoğunlaşma
işlemlerinde taraflar arasındaki tedarik ve satış düzenlemelerinin 3 yıllık bir süre için
yoğunlaşma işleminin yan sınırlaması olarak kabul edilebileceği yönündeki genel 190
prensibi dikkate alan Kurul, feshedilmediği takdirde 3 yıldan sonra 2 yıl daha uzama
ihtimali bulunan Münhasır Satış ve Dağıtım Anlaşması için; “…sözleşme süresince
koordinasyon ve pazar kapama risklerinin oluşup oluşmadığının irdelenebilmesi ve
genel bir kural olarak benimsenen benzer anlaşmaların 3 yıl süresince yan sınırlama
olarak değerlendirilebileceğinden hareketle 5 yıl süresince geçerli olması tasarlanan
“Münhasır Satış ve Dağıtım Sözleşmesi”nin 3 yıl süreyle 4054 sayılı Kanun’un
yasaklayıcı hükümleri dışında tutulmasına, ancak sözleşmenin teşebbüslerce 2 yıl
daha uzatılmak istenmesi durumunda anılan risklerin oluşup oluşmadığının
değerlendirilmesi amacıyla Rekabet Kurumuna Menfi Tespit/Muafiyet başvurusu
yapılmasına…“ karar vermiştir. 200
Unipa ile imzalanan “Münhasır Satış ve Dağıtım Sözleşmesi”nden ayrı olarak, devre
konu Unikom ile Unilever Sanayi ve Ticaret Türk A.Ş. (Unilever Türk) arasında
devralma işleminin tamamlanmasıyla birlikte yine 1.8.2003 tarihinde imzalanan
“Fason İmalat Sözleşmesi” ise Unikom’un, devralma işleminden sonra zeytinyağı
alanında faaliyetlerini sürdürmek isteyen ve bu nedenle “Komili” markasını
devretmemiş olan Unilever için zeytinyağı üretmesini ve bu ürünü çeşitli boyutlarda
ambalajlamasını içermektedir. Böylelikle işlem öncesinde Unikom’un tesislerinde
gerçekleştirilen “Komili” markalı zeytinyağı üretiminin ve ambalajlanmasının işlem
sonrasında da Unikom’un tesislerinde gerçekleştirilmesi öngörülmüştür. 210
Devralma işlemi dolayısıyla Unilever’in devam etmek istediği zeytinyağı faaliyetleri
bakımından üretim ve arz entegrasyonunda bozulmalar meydana gelmiş, bu sorunu
aşmak üzere yapılan “Fason İmalat Sözleşmesi” işlem sonrasında arzın
devamlılığının sağlanabilmesindeki gerekliliğiyle devir işleminin yan sınırlaması
olarak değerlendirilmiştir. Bu sözleşmenin süresi 3 yıl olarak düzenlenmiş, bununla
birlikte bu üç yıllık sürenin sona erme tarihinden önceki 3 aylık dönemde tarafların bir
araya gelerek sözleşme süresinin sona erme tarihinden itibaren uzatılmasını iyi
niyetle müzakere edecekleri hükme bağlanmıştır.
220
Bu sözleşmenin değerlendirilmesinde, fason imalat sözleşmelerinin belli bir mal veya
hizmetin tedarikini içermeleri nedeniyle, yan sınırlama yaklaşımı çerçevesinde tedarik
düzenlemelerine yönelik bakış açısının temel alınması uygun görülmüş, dolayısıyla
sözleşmenin 3 yıl olarak öngörülen süresinin makul olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu
kapsamda Kurul; “…Taraflar arasında fason imalat ilişkisi kurulmasını sağlayan
“Fason İmalat Sözleşmesi”nin, arzın devamlılığının sağlanabilmesi, Unilever’in
devralma işleminden zarar görmemesi ve bunların mümkün olan en düşük maliyetle
ve en kısa zamanda gerçekleştirilmesine olanak veren alternatifi oluşturması
yönleriyle 3 yıllık süre için imzalandığı süre içerisinde devralma işleminin bir yan
sınırlaması olarak değerlendirilmesine, ancak tarafların 3 sene sonunda bir araya 230
gelerek sözleşmeyi uzatmak istemeleri durumunda Rekabet Kurumu'na Menfi
Tespit/Muafiyet başvurusu yapılmasına…” karar vermiştir.
06-51/663-188
6
Bazı kısımları yukarıda alıntılanan 17.7.2003 tarih ve 03-51/577-253 sayılı kararla
devralma başvurusu çerçevesinde gelen sözleşmelerde bazı değişiklikler yapılması
öngörülmüş; yapılması istenen değişikliklere ilişkin geri bildirim 13.8.2003 tarih ve
3911 sayıyla Kurum kayıtlarına intikal etmiş, Kurul gerekli değişikliklerin
yapıldığından 11.9.2003 tarih ve 03-60/735-MB sayılı toplantısında bilgi sahibi
olmuştur.
240
H.4. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
H.4.1.Münhasır Satış ve Dağıtım Sözleşmesi
2003 yılında gerçekleştirilen devralma işlemi kapsamında imzalanan “Münhasır Satış
ve Dağıtım Sözleşmesi” yukarıda yer verilen Kurul kararı kapsamında 3 yıllık süre ile
yan sınırlama kapsamında değerlendirilmiş ve sözleşmenin uzatılmak istenmesi
durumunda Kuruma başvurulması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.
İlgili sözleşmenin “Süre” başlıklı 3. maddesinde sözleşmenin 3 yıllık bir süre ile 250
imzalandığı belirtilmektedir (Sözleşme 1.8.2006 tarihinde imzalanmıştır). Unilever
sürenin bitim tarihinden 3 ay öncesinden fesih ihbarında bulunmaz ise sözleşmenin
birbirini izleyen bir yıllık dönemler için 2 kere uzatılacağı belirtilmektedir. Bildirim
Formu kapsamında yer alan bilgilerden tarafların sözleşmeyi 2 yıl süre ile uzatmak
istedikleri anlaşılmakta ve bu kapsamda muafiyet bildirimi yaptıkları görülmektedir.
Söz konusu devralma kapsamında yapılan yan sınırlama değerlendirmesinde, yan
sınırlamaların prensipleri arasında yer alan satıcının ekonomik bütünlüğünün
bozulduğu ve kısmi devrin söz konusu olduğu durumlarda, varlıkların makul koşullar
altında transferinin sağlanması için geçici bir süre satıcı ile alıcı arasında mevcut olan 260
bağların devam ettirilmesi veya var olan benzer bağların kurulabileceği ilkesinden
hareket edilmiştir. Burada amaç satıcının devretmediği ya da alıcının devraldığı
faaliyetler için gerekli mal arzında sürekliliğinin sağlanmasıdır.
Mevcut sözleşme 4054 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilirken tespit edilen ilgili
ürün pazarları kapsamında pazar paylarının verilmesi gerekmektedir. Pazar payları
incelendiğinde her iki ilgili ürün pazarının rekabetçi bir yapıda olduğu görülmektedir.
Ayrıca bu kapsamda belirtilmesi gereken bir başka olgu margarin dahil yemeklik sıvı
yağ pazarında Unilever’in margarin pazarında aktif olması nedeniyle Yudum Gıda ile
rakip konumda bulunmasıdır. 270
Tablo:3 Zeytinyağı Pazarına İlişkin Pazar Payları (%)
YILLAR KOMİLİ TARİŞ KRİSTAL KIRLANGIÇ ÜLKER MARSA EKİZ DİĞER
2005 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
2004 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
2003 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Tablo:4 Margarin ve Yemeklik Sıvı Yağlardan Oluşan Yağ Pazarı Pazar Payları (%)
YILLAR ÜLKER YUDUM MARSA UNİLEVER TRAKYA B. ORKİDE DİĞER
2005 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
2004 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
2003 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)
Münhasır Satış ve Dağıtım Sözleşmesi incelenirken dikkat çekici unsur sözleşme
tarafı teşebbüsler arasındaki koordinasyon yaratabilecek hükümlerdir. Söz konusu
06-51/663-188
7
sözleşme maddelerinden ilki “Koordinasyon Toplantıları ve Tesislere Giriş” başlıklı
11. maddedir. Bu maddede Yudum Gıda ve Unilever’in satış müdürlerinin 2 haftada
bir ve tarafların uygun göreceği zamanlarda toplantı yaparak görüşecekleri ve bu 280
toplantılarda ürünlerin dağıtımına ilişkin hedeflerin saptanması, tahminlerin
hazırlanması, promosyon faaliyetlerinin planlaması, promosyonların, Yudum Gıda
ürünlerinin satış performanslarının gözden geçirilmesi ve tartışılması, ayrıca rakip
firmaların faaliyetleri, Yudum Gıda ürünlerinin rakip firmaların ürünleriyle
kıyaslandığında piyasadaki rekabet gücü ve Unilever’in müşterileri ile distribütörlerin
müşterilerinden gelen bilgi akışını da içeren, ancak bunlarla sınırlı olmayan piyasa
bilgilerini görüşecekleri belirtilmektedir.
Sözleşmenin söz konusu maddesinin kapsamının, Yudum Gıda’nın kendi ürünlerinin
satış planlamasını yapmak amacıyla vakıf olması gereken ve bu çerçevedeki bir 290
dağıtım ilişkisinde sağlanması gereken bilgiler olduğu ileri sürülebilir. Diğer yandan
ilgili ürün pazarı değerlendirmesi kapsamında ayçiçeği, mısırözü ve margarinin aynı
pazarda incelendiği dikkate alındığında iki rakibin yukarıda yer verilen hususları
görüşmesi tercih edilebilecek bir durum değildir. Bu kapsamda pazarda faaliyet
gösteren diğer bazı teşebbüslerin yetkilileri ile Raportörlerce yapılan görüşmede
zeytinyağı dışındaki sıvı yağların margarinle aynı pazarda ele alınmasının gerektiği,
sıvı yağ üreticilerinin pazardaki stratejilerini belirlerken margarini dikkate aldıkları, iki
grubun birbirlerinin ikamesi olduğu, birinin talebi artarken diğerinin talebinin düştüğü
belirtilmiştir. Dolayısıyla ilgili ürün bazında yapılan tespite ilgili tarafların
katılmasından yola çıkarak Unilever ve Yudum Gıda’nın birbirlerinin rakibi iki 300
teşebbüs olduğu kanısı pekiştirilmiştir.
Bu bilgiler ışığında ayçiçeği ve mısırözü yağı üreticisi Yudum Gıda ile margarin
üreticisi Unilever’in birbirlerinin rakibi olduğu ve dağıtım ilişkisi kapsamında ve
sözleşme gereğince Yudum Gıda’nın bazı satış stratejilerinin birlikte belirleneceği ve
değerlendirileceği; ayrıca Unilever’in bazı promosyonlarının yine aynı şekilde
görüşüleceği sözleşmenin 11. maddesinden anlaşılmaktadır. Bu maddenin yanı sıra
sözleşmenin 2.2, 2.3 ve 2.4 maddelerinde Unilever ve Yudum Gıda’nın karşılıklı
olarak birbirlerinin ürünleriyle rekabet eden ürünleri kullanarak promosyon ve
pazarlama faaliyetlerinde bulunmayacağı ifade olunmuştur. 310
Yine sözleşmenin 5.3 maddesinde Yudum Gıda’nın uygulayacağı fiyat indirimlerinin
Unilever’in ulusal müşterilere yağ kategorisinde uyguladığı şartlarla uyumlu,
distribütörlere uygulanan koşullarla da aynı olmasını tarafların sağlama niyetinde
olduğu vurgulanmıştır. Raportörlerce Yudum Gıda temsilcileri ile yapılan görüşmede
bu maddeyle ilgili olarak, fiyat indirimlerinin Unilever’in piyasadaki raf bilgilerini
Yudum Gıda’ya iletmesi, Yudum Gıda’nın da buna göre fiyatını tespit edip Unilever’e
iletmesi şeklinde olduğu ve Yudum Gıda’ya Unilever’e sağlanan şartların
sağlanmasının hedeflendiği, noktanın Unilever’den farklı bir uygulama talep etmesi
durumunda Unilever’in konuyu Yudum Gıda’ya aktardığı ve Yudum Gıda’nın da buna 320
göre kararını verdiği anlaşılmıştır.
Sözleşme maddelerinden görüldüğü üzere iki rakip teşebbüs olan Unilever ve Yudum
Gıda arasında oldukça karmaşık bir yapı kurulmuştur. Her ne kadar iki teşebbüs
acentelik kapsamında bir dağıtım ilişkisi oluşturmuş olsalar da iki rakibin, Yudum
Gıda’nın pazar stratejilerinden bazılarının belirlenmesine birlikte katkı sağlaması,
bazı politikalar yönüyle de birbirlerini kısıtlamaları, iki teşebbüs arasında
06-51/663-188
8
koordinasyon yaratabilecek, en azından pazardaki bir rakibin stratejilerini şeffaf hale
getirebilecektir. Bu ise işlemin Kanun’un 4. maddesi kapsamında değerlendirilmesi
sonucunu ortaya çıkarmaktadır. Dolayısıyla Unilever ve Yudum Gıda arasında 330
kurulan yapının, pazarı şeffaf hale getirecek bazı bilgilerin değişildiği veya belli
stratejilerin birlikte oluşturulduğundan hareketle Kanun’un 4. maddesi kapsamında
incelenmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Üstelik söz konusu karmaşık yapı
yalnızca dağıtım ilişkisinden kaynaklanmamakta, aynı zamanda aşağıda irdelenecek
olan Fason İmalat Sözleşmesi taraflar arasındaki başka bir ilişkiyi oluşturmaktadır.
Ayrıca bu aşamada Yudum Gıda’ya Unilever tarafından Unilever binasında ofis
tahsis edildiği belirtilmelidir. Dolayısıyla konunun 4. madde kapsamında
değerlendirilip bireysel muafiyet incelemesi yapılması gerekmektedir.
Diğer yandan ilgili ürün pazarlarının rekabetçi bir yapıdadır. Nitekim pazarda Marsa 340
ve Ülker gibi güçlü dağıtım ağlarına sahip teşebbüslerin yanısıra çok sayıda sağlayıcı
ve dağıtıcı bulunmaktadır. Dolayısıyla ürünlerin satış noktalarına ulaşmasında bu
anlamda herhangi bir sıkıntı olmayacağından hareketle mevcut sözleşmenin pazar
kapama etkisi doğurmayacağı görülmektedir.
H.4.2. Bireysel Muafiyet Değerlendirilmesi
Kanun’un 4. maddesi kapsamındaki eylemler belli şartların sağlanması durumunda,
Kanun’un 5. maddesi gereği bireysel muafiyetten yararlanabilmektedir. Unilever ve
Yudum Gıda arasında imzalanan ve 2 yıl süreyle uzatılması düşünülen sözleşmenin 350
bireysel muafiyet alıp alamayacağı hususu aşağıda 5. maddenin öngördüğü koşullar
kapsamında yapılmaktadır.
H.4.2.1. Malların Üretim Veya Dağıtımı İle Hizmetlerin Sunulmasında Yeni
Gelişme Ve İyileşmelerin Ya Da Ekonomik Veya Teknik Gelişmenin Sağlanması
Yudum Gıda tarafından üretilen ürünler Unilever tarafından dağıtılmaktadır. 2003
yılında gerçekleşen devralma işleminde devralan teşebbüsün dağıtım ağının
olmaması ve pazarı tanımaması karşısında Unilever’in etkin bir dağıtım ağına sahip
olması, pazarı ve perakendecileri tanıması, tarafları bu şekilde bir ilişkiye yöneltmiştir. 360
Mevcut durumda ise Yudum Gıda pazarı iyi bilen, etkin bir dağıtıma sahip Unilever’in
yapısından faydalanmak istemektedir. Unilever’in yıllardır bu ürünleri dağıtmasının ve
ürünleri yakından tanımasının, Yudum Gıda’nın ürünlerinin başka bir dağıtıcı
tarafından dağıtılmasından daha olumlu sonuçlar doğuracağı düşünülmektedir.
Raportörlerce telefonda görüşülen rakip teşebbüslerin yetkilileri bu hususun altını
çizmişler, Yudum Gıda ürünlerinin Unilever eliyle daha etkin bir şekilde dağıtıldığını
belirtmişlerdir. Bildirim formunda ise Unilever’in Yudum Gıda ürünlerini dağıtarak
dağıtım ağını daha yüksek kapasiteyle, daha verimli olarak kullanabileceği
belirtilmektedir. Bu değerlendirmelerin ışığında anlaşmanın Kanun 5. maddesinin (a)
bendinin aradığı şartları sağladığı kanaatine varılmıştır. 370
H.4.2.2. Tüketicinin Bundan Yarar Sağlaması
Yudum Gıda tarafından üretilen Sırma ve Yudum Gıda markalı ürünler kendi
kategorilerinde lider konumdadır. Nitekim ayçiçeği yağı kategorisinde Yudum
Gıda’nın pazar payı %(…), mısırözü yağında ise %(…)’tir. Tüketici tarafından talep
gören ürünlerin etkin bir şekilde dağıtılmasından tüketicinin fayda sağlayacağı açıktır.
06-51/663-188
9
Üstelik ürünlerin Unilever bünyesinde ve onun gücünden faydalanarak dağıtılması,
Unilever grubunun yağ kategorisindeki şartlara benzer veya aynı koşullarla çalışması
ürünlerin tüketiciye daha ucuza sunulması imkanını yaratacaktır. Dolayısıyla mevcut 380
yapının tüketicinin yarar sağladığı bir yapı olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
H.4.2.3. İlgili Piyasanın Önemli Bir Bölümünde Rekabetin Ortadan Kalkmaması
İlgili ürün pazarı olan zeytinyağı hariç margarinin de dahil olduğu yemeklik yağ pazarı
rekabetçi bir özellik göstermektedir. Nitekim pazarda çok sayıda teşebbüsün
bulunmasının yanında teşebbüslerin pazar payları düşük seviyelerde seyretmektedir.
Yudum Gıda tarafından sağlanan verilerde pazarda 30 civarında teşebbüsün faaliyet
gösterdiği ve pazar liderinin %(…) civarında bir pazar payına sahip olduğu
görülmektedir. Pazar liderini %(…) payla Yudum Gıda takip etmekte, Unilever ise
%(…) pazar payıyla pazarda (…). konumda bulunmaktadır. Bu yönde rakip firmalarla 390
yapılan görüşmelerde pazarın son derece rekabetçi bir pazar olduğu, hatta teşebbüs
sayısının optimum rakamın üzerinde bulunduğu belirtilmiştir. Üstelik Marsa ve Ülker
teşebbüslerinin finansal ve dağıtım açısından oldukça güçlü yapıda oldukları ifade
edilmelidir. Pazara giriş engelinin olmaması ve pazara girişin düşük bir yatırım
gerektirmesi çok sayıda üreticinin pazarda faaliyet göstermesini sağlamıştır. Ayrıca
birçok yerel üreticinin pazarda bulunması rekabetçi yapı hakkında fikir verir
niteliktedir.
Bu şekilde bir yapısı olan pazarda yukarıda yer verilen sözleşme maddeleri nedeniyle
pazarın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmayacağı kanaati edinilmiştir. 400
Konuya ilişkin olarak Raportörlerce rakiplerle yapılan görüşmelerden pazarda
inceleme konusu sözleşmedeki hükümler nedeniyle herhangi bir olumsuzluğun
olmadığı, üstelik pazarın mevcut aşamada iki teşebbüsün işbirliği ile etkilenmeyecek
derecede rekabetçi olduğunun ifade edildiği anlaşılmıştır. Dolayısıyla akdedilen
sözleşme nedeniyle rakip olan Unilever ve Yudum Gıda bazı rekabetçi hususları
görüşüyor olsalar da bu durum bu aşamada piyasanın önemli bir bölümünde
rekabetin ortadan kalkması sonucunu doğurmamaktadır. Sonuç olarak sözleşmenin
Kanun’un 5. maddesinin (c) bendinin aradığı şartı sağladığı görülmektedir.
H.4.2.4. Rekabetin (a) ve (b) Bentlerindeki Amaçların Elde Edilmesi İçin Zorunlu 410
Olandan Fazla Sınırlanmaması
Kanun’un 5. maddesinin (a) ve (b) bentleri kapsamında yapılan incelemede
dağıtımda iyileşme olduğu ve bundan tüketicinin yarar sağladığı belirtilmiştir. Bu
bağlamda, Yudum Gıda ile Unilever arasında görüşülen hususların bir dağıtım
ilişkisinde ana firma ile dağıtıcı arasındaki ilişki kapsamında değerlendirilmesi
gerekir. Satış noktalarına hiç çıkmayan ve bütünüyle üretim işiyle iştigal eden
teşebbüsün dağıtım ve pazar konusunda bazı bilgileri dağıtıcısından istemesi, pazara
yönelik strateji belirlerken anılan teşebbüsle istişare etmesi ve onun da katkısını
alması işin doğası gereğidir. Dolayısıyla sözleşme hükümlerinin gereğinden çok 420
rekabeti kısıtlayıcı olduğu öne sürülemez. Nitekim satış sahasına çıkmayan üreticinin
sahada olan gelişmeleri bilmesi ihtiyaç dahilindedir. Sonuç olarak rakip olmalarına
karşın söz konusu sözleşmeye imza atan tarafların rekabeti zorunlu olandan fazla bir
şekilde kısıtlamadığı görülmektedir.
06-51/663-188
10
Bu bilgi ve değerlendirmeler ışığında Unilever ve Yudum Gıda arasında imzalanan
Münhasır Satış ve Dağıtım Sözleşmesi’nin anlaşmanın uzatıldığı süre olan 2 yıl
süresince bireysel muafiyet alabileceği sonucuna ulaşılmıştır.
430
H.4.3. Fason İmalat Sözleşmesi’nin Değerlendirilmesi
Muafiyet bildirimine konu diğer sözleşme “Fason İmalat Sözleşmesi”dir. Söz konusu
sözleşme, Unilever’in zeytinyağı alanında faaliyetlerine devam etme isteği
doğrultusunda, devir işlemi öncesinde Unikom’un tesislerinde gerçekleştirilen “Komili”
markalı zeytinyağı üretiminin ve ambalajlanmasının işlem sonrasında da Unikom’un
tesislerinde gerçekleştirilmesine yöneliktir. Taraflar 3 yıllık bir süre için imzalanan bu
“Fason İmalat Sözleşmesi”nin süresini uzatmak istemeleri nedeniyle Kurul’un
yukarıda değinilen 17.7.2003 tarih ve 03-51/577-253 sayılı kararını da dikkate alarak 440
muafiyet bildiriminde bulunmuşlardır. “Fason İmalat Sözleşmesi”nin süresi Yudum
Gıda ile Unilever Türk arasında yapılan “Tadil Anlaşması” ile uzatılmıştır. “Fason
İmalat Sözleşmesi”nin çeşitli maddelerinde değişiklik yapan “Tadil Anlaşması”
uyarınca “Fason İmalat Sözleşmesi” 1.6.2006’da yürürlüğe girecek şekilde 3 yıllık bir
süre için uzatılmıştır.
Bu noktada tarafların incelenen sözleşme ile amaçladıklarının ve elde etmeyi
umdukları faydaların ne olduğuna değinilmelidir. Unilever Grubu zeytinyağı işini
stratejik bir yatırım alanı olarak görmekte ve bu alanda “Komili” gibi oldukça güçlü bir
marka imajına sahip bir ürünle pazarda faaliyet göstermektedir. Unilever Grubu, devir 450
işlemi sonucunda Yudum Gıda bünyesinde yer alan zeytinyağı üretim tesislerini de
devrettiğinden, bu alandaki faaliyetlerini fason üretim yaptırarak sürdürmeyi
ekonomik açıdan uygun bulmuştur. Yudum Gıda’nın tesislerindeki ambalajlama
hatlarının tamamen “Komili” markalı zeytinyağı şişelerine uygun olarak dizayn edilmiş
olması ve Komili markalı zeytinyağı üretiminin yıllardır Yudum Gıda’nın tesislerinde
gerçekleştirilmesi ve Unilever’in aldığı hizmetten memnun olması, Unilever Grubu’nu
bu sözleşmeyi sürdürmeye yöneltmektedir.
Yudum Gıda ise fason olarak zeytinyağı üretimini durdurduğu takdirde fabrikasında
ve kullandığı işgücünde atıl bir kapasitenin oluşacağını, şirketin cirosunda, 460
kârlılığında ve verimliliğinde düşüş meydana geleceğini, bu durumun ne Yudum Gıda
ne de toplumsal refah açısından istenilir olmadığını ileri sürmektedir. Yudum Gıda’ya
göre, stratejik nedenlerle zeytinyağı pazarında bizzat faal olmayı uygun
bulmadıklarından, fason olarak zeytinyağı üretimi yapmak kendileri için en rasyonel
yolu oluşturmakta ve bu üretim de genel refahı olumlu etkilemektedir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden taraflarca, sözleşmenin zeytinyağı üretimine
ilişkin olarak verimliliği artırdığını, kaynakların etkin kullanımını sağladığını ve
bunların tüketicilerin alım gücüne olumlu etki yaptığını ifade edildiği anlaşılmaktadır.
Taraflara göre, bu sözleşme öncesinde de Unilever Grubu’nun sattığı zeytinyağının 470
Yudum Gıda tarafından üretiliyor olması sebebiyle sözleşme pazardaki rekabetin
yapısına doğrudan etki etmemektedir. Açıklanan bu nedenlerle taraflar mevcut fason
üretim ilişkisinin sürmesini kendi çıkarları ve toplumsal refah açısından faydalı
bulmaktadırlar.
06-51/663-188
11
Bildirim konusu sözleşmenin maddelerinin 4054 sayılı Kanun bakımından
değerlendirilmesine geçilmeden önce, niteliğinin ve hangi unsurlar çerçevesinde
analiz edileceğinin belirlenmesi gerekmektedir. Bir teşebbüs ürünlerinin tamamen ya
da kısmen başka bir teşebbüs tarafından üretilmesini tercih edebilir. Bu tercih
doğrultusunda yapılan ve "bir mal veya hizmetin, ana firma tarafından ilişkide 480
bulunduğu yan firmaya, ana firma adına sipariş verilmesi ve yan firmanın da istenilen
şartlara uygun mal ve hizmet üretmesi" fason imalat anlaşması olarak
tanımlanmaktadır.
Fason üretim sözleşmeleri, taraflardan biri için diğer tarafın belli bir ürünü üretmesine
ve bu ürünü karşı tarafa sağlamasına yönelik düzenlemeler içeren anlaşmalardır. Bu
tür sözleşmeler belli bir mal ve hizmetin tedarikini içermeleri yönüyle temelde dikey
nitelikli anlaşmalardır. Bu nedenle rekabet hukuku uygulamalarında fason üretim
anlaşmalarında rekabeti kısıtlayıcı hükümlerin bulunması halinde anlaşma dikey
anlaşma kapsamında değerlendirilmektedir. Ancak bunun iki istisnası bulunmaktadır. 490
Bunlardan birincisi rakipler arasında yapılan fason üretim anlaşmalarıdır. Bu tür
anlaşmalar rakip teşebbüsler arasında yapıldığında yatay işbirliği anlaşması niteliği
kazanmaktadır. Rakip teşebbüsler arasındaki fason üretim/hizmet anlaşmaları;
ortaklaşa üretim anlaşmaları ve uzmanlaşma anlaşmaları ile aynı sınıflandırma içinde
değerlendirilmektedir. Böylelikle bu tür anlaşmalar rakipler arasında yapıldığında
işbirliği doğurucu yönleri dikkate alınmaktadır.
İkinci istisna ise rakip olmayanlar arasında yapılan ancak ana sanayi tarafından
yükleniciye know how aktarılan fason üretim anlaşmalarıdır. Genelde alıcı tarafından
sağlayıcıya fikri mülkiyet haklarının aktarılmasına yönelik sözleşmeler, özelde ise ana 500
sanayi (alıcı) tarafından yükleniciye (sağlayıcı) know how aktarımını içeren fason
üretim sözleşmeleri rekabet hukuku uygulamalarındaki dikey düzenlemelere
girmemektedir. Aynı yaklaşım Türk Rekabet Hukuku düzenlemelerinde de
bulunmakta, sağlayıcı konumunda bulunan teşebbüse (yüklenici), alıcı konumundaki
teşebbüs (ana sanayi) tarafından üretim için gerekli know how aktarılmasının 2002/2
sayılı “Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği”nin kapsamında olmadığı bu
Tebliğ’in açıklanmasına dair Kılavuz’da belirtilmektedir.
Yapılan açıklamalar doğrultusunda muafiyet bildirimine konu “Fason İmalat
Sözleşmesi”nin rakipler arasında yapılıp yapılmadığı ve Unilever tarafından Yudum 510
Gıda’ya know how aktarılıp aktarılmadığı yönleriyle değerlendirilmesi gerekmektedir.
Taraflar arasındaki rakiplik ilişkisinin analiz edilmesinde anlaşmaya konu ürünlerin ait
olduğu ilgili pazarın tanımlanması ve dikkate alınması gerekmektedir. Nitekim 2002/2
sayılı Tebliğ’in 3(c) maddesinde de rakip teşebbüsler anlaşma konusu mal veya
hizmetler ile alıcı açısından ürün özellikleri, fiyatları ve kullanım amaçları bakımından
bunlarla değiştirilebilir ya da bunları ikame edebilir kabul edilen mal veya
hizmetlerden oluşan ürün pazarında faaliyette bulunan ya da bulunma potansiyeline
sahip sağlayıcılar olarak tanımlanmıştır. “Fason İmalat Sözleşmesi”nin konusunu
zeytinyağı oluşturmaktadır. Unilever Grubu Türkiye zeytinyağı pazarında “Komili”
markası ile aktif bir şekilde faaliyet göstermektedir. Yudum Gıda ise zeytinyağı 520
alanında Türkiye pazarında faal değildir. Yudum Gıda’dan alınan bilgilere göre bu
şirketin zeytinyağı ürününe ilişkin stratejik önceliği ihracattır. Nitekim şirket son iki
yılda başlayan ihracat çabaları ile 15 ülkeye ambalajlı ihracat yapmaktadır. Hali
hazırda iç pazarda zeytinyağı alanında faal olmayan Yudum Gıda ihracattan arta
kalan kapasitesinin atıl kalmasını önlemek amacıyla Unilever Grubu’na fason üretim
06-51/663-188
12
hizmeti vermektedir. Yukarıda “İlgili Pazar” kısmında da açıklandığı üzere “zeytinyağı
pazarı”nın, “margarin ve yemeklik sıvı yağlardan oluşan yemeklik yağ” pazarından
ayrı bir ilgili ürün pazarı olarak tanımlandığı da dikkate alındığında, “Fason İmalat
Sözleşmesi” taraflarının sözleşme konusu ürün bakımından ve fiili olarak birbirlerinin
rakibi olmadıkları anlaşılmaktadır. 530
Bununla birlikte, rakiplik ilişkisinin değerlendirilmesinde tarafların fiilen rakip olup
olmadıklarının yanı sıra Türkiye’de aynı ürün pazarında faaliyette bulunma
potansiyeline sahip olup olmadıklarının irdelenmesi gerekmektedir. Yudum Gıda,
bünyesindeki tesislerde zeytinyağı işleme ve ambalajlama kapasitesine sahiptir.
Ancak Yudum Gıda’nın zeytinyağı alanında bir markası bulunmamaktadır.
Teşebbüsün bu alanda yeni bir marka yaratması ya da mevcut “Yudum” ve “Sırma”
markalarını zeytinyağı alanında da kullanması ve bu markaları zeytinyağı ürünleri
bakımından lanse etmesi önünde herhangi bir engel bulunmamaktadır. Sonuç olarak,
Yudum Gıda kısa sürede gerekli pazarlama yatırımlarını yaparak mevcut üretim 540
kapasitesiyle Türkiye zeytinyağı pazarında doğrudan faaliyete geçme olanağına
sahiptir. Ancak, Yudum Gıda’da zeytinyağı alanında aktif olarak faaliyet göstermeye
yönelik bir planlama ve niyet bulunmamaktadır. Söz konusu teşebbüsten alınan
bilgilere göre, bu şirket hali hazırda stratejik nedenlerle zeytinyağı piyasasında bizzat
faal olmayı uygun görmemektedir. Şirketin iç pazara kendi markasıyla ürün satmak
gibi bir planı da, bu yönde alınmış bir kararı da yoktur ve iç pazara girmeyi
düşünmemektedir. Hatta yukarıda da değinildiği üzere, şirketin “Fason İmalat
Sözleşmesi”nden beklediği en önemli faydalardan birinin, bu sözleşmenin zeytinyağı
üretim kapasitesinin atıl kalmamasını sağlaması olduğu dikkate alındığında, Yudum
Gıda’nın zeytinyağı pazarına bizzat girmek niyetinde olmadığı daha iyi 550
anlaşılabilecektir. Bu durum, aynı zamanda böyle bir niyetin, “Fason İmalat
Sözleşme”sinin varlığında da, yokluğunda da olmadığını göstermektedir. Nitekim
“Fason İmalat Sözleşmesi”nde Yudum Gıda’nın başka 3. kişiler için fason olarak
zeytinyağı üretmesini ya da bu pazarda bizzat faal olmasını engelleyecek herhangi
bir düzenleme bulunmamaktadır. Ayrıca, Yudum Gıda hem Unilever’le fason imalat
ilişkisini sürdürmek hem de pazarda bizzat faal olmak anlamında herhangi bir
kapasite sınırlamasıyla karşı karşıya bulunmamaktadır.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden Yudum Gıda’nın Türkiye zeytinyağı pazarında
faaliyet gösterme potansiyeline sahip olduğu, ancak bu yönde bir niyet ve planının 560
olmadığı anlaşılmaktadır. “2002/2 Sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti
Tebliği’nin Açıklanmasına Dair Kılavuz”da (Kılavuz), herhangi bir teşebbüsün yeni bir
pazara girme ihtimalinin olup olmadığı tespit edilirken, teorik bir yaklaşımdan ziyade
eldeki verilere dayalı gerçekçi bir yaklaşımın ortaya konulması gerektiği
belirtilmektedir. Kılavuz’da verilen örnekte finansal gücü ne kadar büyük olursa olsun
herhangi bir teşebbüsün faaliyet gösterdiği pazarla ilgisi olmayan başka bir pazar için
potansiyel bir rakip olarak görülemeyeceği, ancak bu teşebbüsün söz konusu yeni
pazara girmeyi planladığı açıkça biliniyorsa, o takdirde potansiyel rakip sayılacağı
ifade edilmektedir. Bu ifadeler ve teorik bir yaklaşımdan ziyade gerçekçi bir
yaklaşımın ortaya konulması gerekliliği, potansiyel rakip olup olmama 570
değerlendirilmesinde teşebbüsün yeni bir pazara kısa sürede girmeye muktedir olup
olamayacağı kadar, bu yönde bir niyet ve planlamasının olmasının ve bunu stratejik
açıdan uygun bulmasının da önemli olduğuna işaret etmektedir. Nitekim incelenen
dosya bakımından Kılavuz’daki örneğin tersine, Yudum Gıda’nın zeytinyağı pazarına
girmeyi planlamadığı bilinmektedir.
06-51/663-188
13
Ele alınan “Fason İmalat Sözleşmesi”nin değerlendirilmesi bakımından önemli olan
diğer bir nokta da yükleniciye ana sanayi tarafından know how aktarılıp
aktarılmadığıdır. Bu noktada sözleşmenin 2002/2 sayılı Tebliğ kapsamında olup
olmadığının belirleyicilerinden biridir. Dosya mevcudu bilgilere göre, Yudum Gıda 580
zeytinyağı üretimini Unilever Grubu çatısı altındayken de yapmakta olduğundan,
zeytinyağı üretimine ilişkin know how zaten Yudum Gıda bünyesinde bulunmakta, bu
nedenle “Fason İmalat Sözleşmesi” nedeniyle Unilever Grubu’ndan Yudum Gıda’ya
know how aktarılmamaktadır.
Yukarıda taraflar arasındaki rakip olma ilişkisine ve know how aktarımına ilişkin
verilen bilgiler çerçevesinde, “Fason İmalat Sözleşmesi”nin, 2002/2 sayılı Tebliğ
kapsamında değerlendirilebilecektir. Dolayısıyla aşağıda sözleşme maddelerinin
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi ve 2002/2 sayılı Tebliğ çerçevesinde analizine
geçilmektedir. 590
Fason üretim sözleşmelerinde yüklenici, ana sanayinin sağlayacağı ya da özelliklerini
belirlediği belli hammaddelerle ve ana sanayinin talimatları doğrultusunda fason
üretim anlaşmasının gereklerini yerine getirmek durumundadır. Bu gereklilik
yüklenicinin, fason üretim ilişkisi bakımından bu ilişkiye konu ürünlerin bağımsız bir
sağlayıcısı olmamasının, diğer bir deyişle bu ürünleri ana sanayinin nam ve hesabına
üretiyor olmasının doğal bir sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Ancak bu şekilde
fason imalat sözleşmesine konu ürünlerin ana sanayinin belirlediği özelliklere ve
kalite standartlarına uygun olarak üretimi gerçekleştirilebilecektir. İncelenen
sözleşmenin de bu amaca yönelik hükümler içerdiği görülmektedir. Bu hükümlere 600
göre Unilever ürünlerin imalatı için gerekli tüm ham maddeleri, ambalaj
malzemelerini, kimyasal madde ve ham maddeleri masrafları kendisine ait olmak
üzere Unikom'a temin ve teslim edecektir. Ham maddeler daima Unilever'in
mülkiyetinde kalacaktır. İkinci olarak Unikom, ham maddeleri sadece sözleşme
kapsamındaki fason imalat hizmetleri için ve bu sözleşmeye uygun bir şekilde
kullanacaktır. Ayrıca fabrikada Unilever adına ham zeytinyağı alımından ve ürünler
için kalite güvencesi, planlama ve imalat ve sevkiyat faaliyetlerini koordine etmekten
sorumlu olacak bir Unilever personeli bulundurulacaktır.
Bu hükümlerin yanı sıra Unikom, ham maddelerin kalite kontrolü ve kalite 610
güvencesine, ham maddelerin depolanmasına, üretim planlaması ve malzeme
planlamasına, üretim ve ambalajlama standartlarına ilişkin olarak Unilever'in
talimatlarına ve sözleşmenin eklerinde kendisine aktarılan Unilever
spesifikasyonlarına uygun olarak üretim yapacak ve bu hizmetinin karşılığında
Unilever'den aylık bazda fason imalat ücreti alacaktır.
Anılan düzenlemeler çerçevesinde Yudum Gıda’nın Unilever'in talimatları ve
belirlediği standartlar doğrultusunda zeytinyağı üretecek ve ambalajlayacak olması,
fason imalat sürecinin Unilever tarafından bir personeli aracılığıyla koordine edilmesi
ve denetlenmesi ilgili sözleşmenin doğal bir sonucu olarak ortaya çıkmakta ve bu 620
sözleşmenin amaçlarının gerçekleştirilebilmesi için gereklilik arz etmektedir. Bu
çerçevede ilgili düzenlemelerin "Fason İmalat Sözleşmesi"nin doğası ve başarıyla
hayata geçirilebilmesi bakımından gerekenden fazla herhangi bir kısıtlama
içermedikleri ve 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesine aykırı olmadıkları sonucuna
ulaşılmıştır. Diğer yandan Unilever'in Yudum Gıda’ya sağladığı hammaddelerin bu
06-51/663-188
14
teşebbüs tarafından nasıl kullanılacağına ya da bunların sözleşme konusu amaçların
dışında kullanılmayacağına yönelik kısıtlamalar getirmesi, söz konusu
hammaddelerin mülkiyetinin Unilever’e ait olması yönüyle de doğal bir düzenleme
olarak kabul edilmiştir.
630
“Fason İmalat Sözleşmesi”nin “Münhasırlık” başlıklı 8. maddesinde aşağıdaki
düzenleme yer almaktadır:
“Unilever, Unilever Grubu Türkiye’nin Unikom’u Türkiye’de zeytinyağı ürünleri için
Unilever Grubu Türkiye’nin münhasır imalatçısı olarak tanımasını temin edeceğini
kabul ve taahhüt eder…” 2002/2 sayılı Tebliğ’in 3 (d) maddesinde “…alıcının bir
önceki takvim yılındaki alımları esas alınarak, ilgili pazardaki anlaşma konusu mal
veya hizmetlerin ya da onları ikame eden mal veya hizmetlerin % 80’inden fazlasının
sağlayıcıdan veya sağlayıcının göstereceği başka bir teşebbüsten satın alınmasına
yönelik olarak alıcıya doğrudan veya dolaylı biçimde getirilen herhangi bir yükümlülük
rekabet etmeme yükümlülüğü olarak tanımlanmaktadır. Bu bağlamda yukarıdaki 640
düzenleme, Yudum Gıda’nın, Unilever Grubu’nun ihtiyacı olan sözleşme konusu
zeytinyağı ürünlerinin tamamını Yudum Gıda’ya ürettirerek, bu şirketten tedarik
etmesini ve fason üretim hizmetini sadece Yudum Gıda’dan almasını gerektirmesi
nedeniyle bir rekabet etmeme yükümlülüğü niteliğindedir. Dolayısıyla, bu düzenleme
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesine aykırılık oluşturmaktadır. Taraflar, Yudum
Gıda’nın münhasır sağlayıcı olmasını üretim planlamasının daha etkin yapılabilmesi
ve maliyetlerin aşağıda tutulabilmesi bakımlarından gerekli görmektedirler.
2002/2 sayılı Tebliğ ile tanınan muafiyetten bu düzenlemenin yararlanıp
yararlanmadığının değerlendirilmesi bakımından öncelikle bildirim konusu 650
sözleşmenin süresinin ele alınması gerekmektedir. Nitekim 2002/2 sayılı Tebliğ'in 5.
maddesinin (a) bendinde "alıcıya getirilen belirsiz süreli veya süresi beş yılı aşan
rekabet etmeme yükümlülüğü"nün ilgili Tebliğ ile tanınan muafiyetten
yararlanamayacağı belirtilmektedir.
“Fason İmalat Sözleşmesi”nin süresi, “Tadil Anlaşması” ile 1 Haziran 2006’da
yürürlüğe girecek şekilde 3 yıl olarak düzenlenmiştir. Bununla birlikte, bu 3 yıllık
sürenin son tarihinden önceki son 3 ay içinde, taraflar bir araya gelecek ve sözleşme
süresinin sona erme tarihinde itibaren uzatılması konusunu iyi niyetle müzakere
edeceklerdir. Bu düzenlemeden anlaşılacağı üzere sözleşme süresi, dolayısıyla 660
rekabet etmeme yükümlülüğünün süresi zımnen, diğer bir deyişle feshedilmediği
takdirde kendiliğinden uzamamakta, uzatma için her iki tarafın açık iradesi
gerekmektedir. Dolayısıyla süresi belirsiz ya da 5 yıldan uzun olmayan bu rekabet
etmeme yükümlülüğünün 2002/2 sayılı Tebliğ ile uyumlu olduğu belirtilmelidir.
İncelenen sözleşmenin 13. maddesi ile taraflara gizlilik yükümlülüğü getirilmektedir.
Buna göre tarafların hiçbiri diğer tarafın ön yazılı iznini almadan bu sözleşme ya da
ürünler hakkında kamuya, resmi makamlara veya başka üçüncü kişilere herhangi bir
açıklama yapmayacak veya bilgi vermeyecektir. Bu maddenin devamında aşağıdaki
düzenleme yer almaktadır; 670
"Tarafların her biri, bu Sözleşme süresi içinde ve Sözleşme'nin feshinden sonra
daima, bunlarla sınırlı kalmaksızın ve fakat, diğer Tarafın politikaları, özel bilgileri,
know how'ı, teknik bilgileri ve işi hakkında diğer tüm bilgiler de dahil olmak üzere,
diğer tarafın bütün sırlarını gizli bilgilerini kesin olarak gizli tutacak ve bu bilgileri
06-51/663-188
15
sadece bu Sözleşme'den doğan edim ve yükümlülüklerin ifası için kullanacak ve bu
bilgilerin sadece bu Sözleşme'den kaynaklanan yükümlülüklerin ifası için bunları
bilmesi gereken yetkililere, yöneticilere ve çalışanlarına verilmesini sağlayacaktır."
Sözleşmenin 13. maddesinin sonunda ise tarafların gizlilik sorumluluklarının 680
sözleşmenin feshinden sonra 3 yıl daha devam edeceği kararlaştırılmıştır.
Fason üretim sözleşmelerinde, tarafların birbirlerine aktardıkları bilgilerin ana
unsurunu sözleşmenin doğası gereği ana sanayi tarafından yükleniciye sağlanan
bilgiler oluşturmaktadır. İncelenen sözleşme uyarınca Unilever, Unikom'a hammadde
spesifikasyonlarına, fabrika tasarım ve yerleşim planının nasıl olması gerektiğine,
hammadde ve ambalaj malzemelerinin özelliklerine, üretim ve ambalajlama sürecine
ve bu sürecin kalite kontrolünde temel alınacak kriterlere ve ambalaj ve etiketleme
spesifikasyonlarına ilişkin olarak teknik bilgileri de içeren bilgilerini aktarmaktadır. Bu
bilgilerin herkes tarafından bilinir hale gelmediği sürece gizli tutulması, üçüncü 690
kişilerin kullanımına sunulmaması ve anlaşmanın amaçları dışında kullanılmaması
Unilever'in deneyimleri sonucu geliştirdiği bu bilgilerin ekonomik değerini koruma
işlevi görecektir.
Diğer yandan tarafların sözleşme dolayısıyla birbirlerine verdikleri sır niteliğindeki
özel ve gizli bilgilerinin diğer tarafça kullanılmaması ve gizli tutulması karşılıklı güven
ortamı sağlanarak sözleşmenin sağlıklı bir zeminde işlemesi bakımından da
önemlidir. Nitekim bu tür sözleşmeler bakımından ortaya çıkabilecek ve "engelleme
sorunu" olarak nitelendirilen durumun aşılması bakımından da gizlilik yükümlülükleri
önemli bir işlev görmektedirler. Engelleme sorunu temel olarak sözleşme taraflarının 700
bir kere birbirlerine teknik ve gizli bilgilerini aktarmaları halinde bu bilgilerin artık geri
alınamayacak olmasından kaynaklanmaktadır. Bu sorunla karşı karşıya kalan taraflar
bilgilerini karşı tarafa aktarmadan önce bunların rakipleri için ya da rakipleri
tarafından kullanılmayacağı güvencesine sahip olmak ihtiyacı duymakta ve çoğu
zaman bu güvence arayışı tarafların ilgili anlaşmayı yapıp yapmayacaklarının
belirleyicisi olmaktadır.
Bu yönleriyle fason üretim anlaşmalarında sayılan türdeki gizlilik yükümlülükleri, bu
anlaşmaların hayata geçirilebilmesi ve başarıyla uygulanabilmesi için gereklilik arz
etmektedir. 710
Kurul 11.9.2001 tarih ve 01-43/427-110 sayılı, Merck Sharp Dohme Int., Merck Sharp
& Dohme İlaçları Ltd. Şti. ve Fako İlaçları A.Ş. arasında fason üretim ilişkisi kuran
“Fason Üretim ve Hizmet Anlaşması” hakkında verdiği kararda MERCK’in, FAKO’ya
sağladığı bilgilerin, anlaşma süresince ve anlaşmanın sona ermesinden sonraki 15
yıl boyunca FAKO tarafından kullanılmamasına ve gizli tutulmasına ilişkin
düzenlemenin, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesine aykırı olmadığı sonucuna
ulaşmıştır. Ayrıca 11.7.2000 tarih ve 00-26/289-160 sayılı diğer bir kararda
Smithkline Beecham Plc. ile Fako İlaçları A.Ş. arasında imzalanan fason üretim
sözleşmesinde öngörülen; Smithkline Beecham tarafından Fako'ya aktarılan teknik 720
veri ve gizli bilgilerin Fako tarafından anlaşmanın amaçları dışında kullanılmamasına
ve anlaşmanın bitiminden sonraki 10 yıl süreyle gizli tutulmasına ilişkin düzenlemenin
rekabeti kısıtlamadığı belirtilmektedir. Yine 6.2.2003 tarih ve 03-08/92-38 sayılı Teba
ISK & Daikin, 8.5.2001 tarih, 01-22/198-54 sayılı Smithkline Beecham Plc. &Turgut
06-51/663-188
16
Holding kararlarında da benzer gizlilik yükümlülükleri sözleşmenin başarıyla hayata
geçirilip uygulanması açısından gerekli yükümlülükler olarak görülmüştür.
Bu açıklamalar çerçevesinde “Fason İmalat Sözleşmesi”nin 13. maddesi ile getirilen
gizlilik yükümlülüğünün 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesine aykırılık oluşturmadığı
görülmektedir. 730
I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
1. Münhasır Satış ve Dağıtım Sözleşmesi’nin özellikle pazar kapama ve
koordinasyon riskleri yönüyle pazarın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan
kalkmasına ve rekabetin gereğinden fazla sınırlanmasına yol açmayarak, Kanun’un
5. maddesinde belirtilen şartları sağladığı gerekçesiyle Sözleşme’nin, uzatılma süresi
olan 2 yıl boyunca bireysel muafiyetten yararlanmasına, 740
2. İmzalandığı dönemdeki gibi, rakip olmayanlar arasında bir fason üretim ilişkisi
kurmaya devam eden Fason İmalat Sözleşmesi’nin ise, Yudum Gıda Sanayi ve
Ticaret A.Ş. Türkiye zeytinyağı pazarında bizzat faal olmadığı sürece, 2002/2 sayılı
Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği kapsamında olduğuna
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy