Rekabet Kurumu - Karar Sayı 07-29/260-91

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı : 2006-4-233 (Muafiyet)
Karar Sayısı : 07-29/260-91
Karar Tarihi : 29.3.2007

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Tuncay SONGÖR (İkinci Başkan) 10
Üyeler : Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI,
M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN

B. RAPORTÖRLER : M.Haluk ARI, Esin ÇERÇİOĞLU

C. BAŞVURUDA
BULUNAN : Mobil Oil Türk A.Ş.
Temsilcileri: Av. Gönenç GÜRKAYNAK, Av. Zümrüt ESİN
Çitlenbik Sk. No:12 Yıldız Mh. 34349 Beşiktaş/İstanbul
20
D. TARAFLAR : - Mobil Oil Türk A.Ş.
Pakpen Plaza Halk Sk. No:40-44 34734
Kozyatağı/İstanbul
- Mobil Oil Türk A.Ş. Bayileri

E. DOSYA KONUSU: Mobil Oil Türk A.Ş. (Mobil) ile Boğaziçi Otomotiv
Turizm Ticaret ve Sanayi Ltd. Şti. (Boğaziçi Otomotiv) arasında imzalanan
Pazarlama Destek Sözleşmesi ve Bayilik Anlaşması ile diğer bayilerle de
imzalanacak aynı hükümleri içeren tip sözleşmelere muafiyet tanınması
talebi. 30

F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına en son 23.2.2007 tarih, 1367 sayı ile
giren başvuru üzerine düzenlenen 23.2.2007 tarih, 2006-4-233/MM-07-MHA
sayılı Muafiyet Ön İnceleme Raporu 26.2.2007 tarih, REK.0.08.00.001-120/60
sayılı Başkanlık önergesi ile 07-29 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.

G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda,
- Mobil’in bayileri ile akdetmiş olduğu ve Boğaziçi Otomotiv ile yapılmış olan bir
örneği sunulan madeni yağ satışına yönelik Pazarlama Destek Anlaşması (MAP) 40
ve Bayilik Anlaşması’nın içermiş olduğu rekabet etmeme yükümlülüklerinin
2005/4 sayılı “Motorlu Taşıtlar Sektöründeki Dikey Anlaşmalar ve Uyumlu
Eylemlere İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği” ile öngörülen muafiyetten
yararlanamayacağı,
07-29/260-91

2
- Anlaşmaların, içerdikleri cezai şartlar sebebiyle, 4054 sayılı Kanun'un 5.
maddesinin ikinci fıkrasında bireysel muafiyet için öngörülen koşulları
sağlamadığı,
- Buna karşılık anlaşmaların; alıcıya, anlaşma süresinin sonunda cezai şarta
maruz kalmaksızın, varsa kalan borçlarını ve sağlayıcının fesihten kaynaklanan
fiili zararını ödemek suretiyle, anlaşmaya son verme hakkını tanıyacak şekilde 50
tadil edilmesi halinde talep edilen bireysel muafiyetin tanınabileceği,
görüşüne yer verilmiştir.

H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

H.1. İlgili Pazar

H.1.1. Ürün Pazarı
Bildirime konu işlem taraflarının faaliyetleri dikkate alınarak, dosya mevcudu
bilgiler çerçevesinde, ilgili ürün pazarı “otomotiv madeni yağları pazarı” olarak 60
tespit edilmiştir.

H.1.2. Coğrafi Pazar
Mobil tarafından üretilen ya da satılan madeni yağlar, sahip olunan dağıtım
kanalları ve servisler aracılığıyla tüm Türkiye’ye satılmaktadır. İlgili ürünün
satıldığı farklı homojen pazarların varlığına ilişkin tespit bulunmadığından,
bildirime konu işlem açısından ilgili coğrafi pazar, “Türkiye Cumhuriyeti Sınırları”
olarak belirlenmiştir.

H.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme 70
H.2.1. Taraflar
H.2.1.1. Mobil Oil Türk A.Ş.
Mobil, merkezi ABD’de bulunan ExxonMobil Corporation’ın dolaylı olarak
hisselerinin tamamına sahip olduğu bir iştirakidir. ExxonMobil Mediterranea SRL
kanalıyla Mobil’in hisselerinin %99,9924’üne ve dolayısıyla kontrolüne sahiptir.
ExxonMobil Corporation, dünya çapında petrol ve petrokimya ile ilgili alanlarda
faaliyet göstermekte olan bir teşebbüs olup Exxon, Esso, Mobil ve diğer markalar
altında çeşitli akaryakıt, madeni yağ ve petrokimya ürünleri sağlamaktadır.
ExxonMobil Corporation, Türkiye’de Mobil kanalıyla sadece madeni yağ satışı ve
pazarlanması ile havacılık ve denizcilik sektörlerine yakıt ikmali faaliyetlerinde 80
bulunmaktadır. Dolayısıyla Mobil, madeni yağ üretim ve pazarlaması ile havacılık
ve denizcilik sektörlerine yakıt ikmali faaliyetlerinde bulunmaktadır.
Mobil’in hissedarlık yapısı aşağıdaki şekildedir:
Ortaklar Sermaye Tutarı (YTL) Oran (%)
ExxonMobil Mediterraanean Srl 21.498.366 99,9924
David Robert Csapo 344 0,0016
07-29/260-91

3
Samet Üner 774 0,0036
Hüsnü Münci Bilgiç 258 0,0012
Mehmet Aydın Cangiray 258 0,0012
TOPLAM 21.500.000 100

Mobil Yönetim Kurulu, Samet ÜNER (Yönetim Kurulu Başkanı), Hüsnü Münci
BİLGİÇ (Üye), Mehmet Aydın CANGİRAY (Üye) ve David Robert CSAPO
(Üye)’den oluşmaktadır. Haldun GÜRSAN denetçi olarak faaliyet göstermektedir.
ExxonMobil Corporation 2005 yılında dünya çapında yaklaşık 358.900.000.000
ABD doları ciro elde etmiştir. Mobil’in 2005 yılında Türkiye’de elde ettiği toplam
ciro ise …… ABD Doları’dır (yaklaşık …… YTL). 90

H.2.1.2. Boğaziçi Otomotiv Turizm Sananayi ve Ticaret Ltd. Şti.
Boğaziçi, her türlü nakil vasıtaları ile bunların aksesuar, aksam ve parçalarının
alım-satım, ithalat ve pazarlaması, motorlu taşıt araçlarının alım-satım,
pazarlama, ithalat ve ihracatı işi ile iştigal etmektedir.

H.2.2. Bildirime Konu Anlaşmalar
H.2.2.1. Pazarlama Destek Anlaşması
Bildirime konu olan MAP, taraflar arasında 17.8.2004 tarihinde akdedilmiştir.
Genel olarak MAP, yetkili servis, bağımsız servis, dağıtıcılar veya yağ 100
toptancılarından oluşan alıcılara Mobil tarafından sözleşmenin başlangıcında
“prim avansı” adı altında belirli bir miktar nakit avans verildiği, alıcıların söz
konusu parayı satış hizmetlerinin geliştirilmesinde kullandıkları ve belirli bir
zaman dilimi içerisinde belirli miktarlarda Mobil ürünü satın almak suretiyle hak
kazandıkları primler vasıtasıyla ödünç aldıkları miktarları geri ödedikleri bir
anlaşma türüdür. Mobil, MAP anlaşmalarıyla satış ve dağıtım ağını
etkinleştirmeyi ve satış ve dağıtım koşullarını iyileştirmeyi hedeflemektedir.
Mobil, bu amaçla, satış ve dağıtımı yapacak teşebbüslerin lehine bir takım
yükümlülüklerin altına girmekte ve kendi mali imkanlarını bu teşebbüslerin
kullanımına sunmaktadır. Teşebbüsler, MAP kapsamında kazandıkları prim 110
avansını sözleşme süresi boyunca her sözleşme yılı için belirlenmiş miktarlarda
yapacağı satışlardan hak kazanacağı primlerle, ek bir mali külfet altına
girmeksizin geri ödeme olanağına sahiptirler. MAP kapsamında bayiye verilecek
peşin avans ile bayi, satış hizmetlerinin geliştirilmesinde kullanılmak üzere
ekipman satın alabilecek ve bu ekipmanın mülkiyetine sahip olacaktır.
MAP ile bayiye alım taahhütleri getirilmektedir. Alım taahhüdü MAP’ın “Konu”
başlıklı 2. maddesinde düzenlenmiş ve bu madde altında toplam satın alınacak
miktar belirtilmiş, anlaşmanın 3.2. maddesinde her anlaşma yılına denk gelen
satın alma taahhütlerinin bir listesine yer verilmiş, takip eden 3.3. maddede ise
bu taahhütlere karşılık verilmiş olan avansın geri ödenmesine ilişkin koşullar 120
düzenlenmiştir. Anlaşmanın geri kalan birçok hükmü de yine bu taahhütlerin
yerine getirilmesi ile ilgili çeşitli sonuçları düzenlemektedir.
07-29/260-91

4
Anlaşmanın 2. maddesine göre toplam avans tutarı ….. ABD Doları’dır. Avansı
kapatmak için satılacak ürün miktarı yedi ton olup avans kapatma süresi iki yıldır.
Avans kapatmada birim miktar ton başına …… ABD Doları’dır.
MAP’ın 3.1. maddesine göre Mobil, Boğaziçi Otomotiv’e peşin avans olarak …….
TL. ödemeyi kabul etmektedir. Sözleşmenin 3.2.(a) maddesi uyarınca söz
konusu meblağın geri ödenmesi, sözleşme yıllarına karşılık gelen satın alma
taahhütlerinin yerine getirilmesi ile hak kazanılacak primler vasıtasıyla
yapılacaktır. Buna göre Boğaziçi Otomotiv, her sözleşme yılı içinde Mobil’den 130
belirtilen cinste “yıllık hedef tonaj miktarı”nda Mobil ürünü satın almayı taahhüt
etmektedir. Madde 3.2.(b)’ye göre ise, Boğaziçi Otomotiv’in yıllık hedef tonaj
miktarına tekabül eden ürün satın alma taahhüdünü sözleşme yılı içinde
gerçekleştirememesi halinde, söz konusu şirket sözleşme yılı sonu itibarıyla
kapatılamayan miktara denk düşen avans borcunu, Madde 3.3.’de belirlenen
esaslar dahilinde nakden iade edecektir.
MAP’ın 3.14. maddesine göre: “Bayi bu sözleşme süresince Bölgesinde sadece
Mobil tarafından satılan ürünleri satmayı ve satış sonrası hizmetler vermeyi,
rakip firmalara ait ürünleri satmamayı ve bu tür ürünlere satış sonrası hizmet
vermemeyi kabul ve taahhüt etmiştir.” Anlaşmanın 3.4. maddesinde yer alan 140
fesih nedenleri arasında da bayi tarafından Mobil’e rakip ürünlerin satılması,
bulundurulması, kullanılması sayılmaktadır.
Bundan başka, MAP’ın 3.7. maddesi ile Mobil’in yazılı onayına bağlı olarak
sözleşmenin devir ve temlik edilebileceği düzenlenmiştir.
MAP’ın 3.4. maddesi ile ise, sağlayıcı tarafından yapılacak feshin yazılı olacağı
düzenlenmiştir. Mobil, 3.4. maddede yer alan nedenlerden birinin varlığı halinde
tek taraflı olarak ve yazılı ihbar suretiyle haklı nedenle sözleşmeyi feshedebilir.
Anlaşmanın 3.5. maddesinde cezai şart düzenlenmiştir. Buna göre, Bayi‘nin
sözleşmeyi süresinden önce ve yıllık hedef tonaj taahhütlerinin tamamını
gerçekleştirmeden tek taraflı olarak feshetmesi veya Mobil’in Bayi ile 150
sözleşmesini haklı nedenle feshetmesi halinde Bayi, ….. ABD Doları tutarında
cezai şartı Mobil’e ödemeyi gayri kabili rücu kaydıyla kabul ve taahhüt eder.

H.2.1.2. Bayilik Anlaşması
Taraflar arasında 1.9.2001 tarihinde Bayilik Anlaşması akdedilmiştir. Bayilik
Anlaşması, Mobil ile yetkili servis, bağımsız servis veya dağıtıcılardan (ya da yağ
toptancılarından) oluşan alıcılar arasında, Mobil tarafından üretilen, ithal edilen
veya satılan madeni yağların satışını düzenlemekte ve Mobil tarafından alıcılar
lehine bir takım teşviklerin sağlanmasına ilişkin koşullar öngörmektedir.
Uygulamada bir bayi ile hem bayilik anlaşması, hem de MAP aynı zamanda 160
akdedilebilmektedir. Dolayısıyla bir yandan Bayilik Anlaşması ile bayilik ilişkisinin
esasları ve bayiye verilecek olan temel borç miktarı ve malzeme ile teçhizat
yardımı saptanırken, diğer yandan da MAP ile prim esasına dayalı bir teşvik
sistemi işletilebilmektedir. Böyle bir durumda her iki anlaşma kapsamında
belirlenen yükümlülükler (satın alma taahhütleri, borcun ödenmesi v.b.), diğer
07-29/260-91

5
anlaşmadan bağımsız ve kendi başına işlemektedir. Bununla birlikte, her iki
anlaşma türünün tek başına uygulanması da mümkündür.
Bayilik anlaşması kapsamında da Mobil anlaşmanın başlangıcında bayiye belirli
bir miktar faizsiz ödünç para vermekte ve bunun karşılığında bayi toplu bir satın
alma taahhüdünde bulunmaktadır. MAP’tan farklı olarak bu anlaşma kapsamında 170
bayiye getirilen satın alma taahhüdü, sözleşme yıllarına bölünmemiştir ve borcun
geri ödenmesi primler vasıtasıyla yapılmamaktadır. Mobil, bayiye ticari
faaliyetinin geliştirilmesinde kullanılmak üzere ve toplam yağ satın alma
taahhüdünü gerçekleştirmek koşulu ile anlaşma bitiminde bir taksitte geri
ödenmek üzere önemli miktarda bir meblağı faizsiz ödünç para şeklinde vermeyi
kabul etmektedir. Sözleşmenin süresi de, satın alma taahhüdünün bitimine
bağlıdır. Başka bir deyişle, satın alma taahhüdünün tamamlandığı anda
sözleşme kendiliğinden sona erecektir. Faizsiz ödünç paranın yanı sıra Mobil,
bayiye malzeme ve teçhizat vermeyi de Bayilik Anlaşması kapsamında kabul
etmektedir. Söz konusu malzeme ve teçhizat sözleşme süresinin bitiminde 180
Mobil’e iade edilecektir.
Anlaşmanın 4. maddesine göre, Mobil, Bayi’ye münhasıran anlaşma konusu
serviste ticari faaliyetin geliştirilmesinde kullanılmak ve sözleşmede belirtilen …..
ton madeni yağ satın alma taahhüdünü gerçekleştirmek koşulu ile anlaşma
bitiminde ve bir taksitte geri ödenmek üzere, faizsiz toplam ……. ABD Doları
karşılığı …… YTL. tutarında borç vermeyi kabul ve taahhüt etmiştir. Ayrıca,
anlaşmanın 5. maddesine göre Mobil, münhasıran serviste kullanılmak üzere,
Bayi’ye iareten anlaşma ekinde yer alan malzeme ve teçhizatı vermeyi kabul ve
taahhüt etmiştir. Bayi, iareten verilen mal ve teçhizatı, anlaşmanın herhangi bir
sebeple sona ermesinde dahi Mobil’e iade etme yükümlülüğü altındadır. 190
Anlaşma, Bayi’nin Mobil’den satın almayı taahhüt ettiği ….. Ton yağ miktarına
ilişkin tonaj taahhüdünü gerçekleştirdiği tarihte kendiliğinden sona erecektir.
Bayilik Anlaşması’nın bayiye yönelik getirdiği kısıtlamalardan ilki, bayinin
anlaşma süresince Mobil ürünleri dışında ürün satın almamayı, satmamayı,
kullanmamayı ve bulundurmamayı taahhüt etmesidir. Bayi sözleşme konusu
ürünleri münhasıran Mobil’den veya Mobil’in göstereceği yerden satın alacaktır.
Bayi sözleşme konusu ürünleri münhasıran serviste kullanmayı ve bölgesi
dışında aktif satış politikaları izlememeyi kabul etmiştir.
2005/4 sayılı Tebliğ’in 4. maddesinde sayılan genel koşullar bakımından Bayilik
Anlaşması, MAP ile aynı konumdadır. 200
Mobil’in sözleşmesini haklı nedenle feshetmesi halinde feshe bağlı olarak veya
Bayi sözleşmeyi …… tonluk madeni yağ satış taahhüdünü yerine getirmeden
feshettiği taktirde Bayi; ……. ABD Doları cezai şart ödemeyi gayri kabili rücu
kaydıyla kabul ve taahhüt etmektedir. Sözleşmenin herhangi bir nedenle sona
ermesi halinde Bayi, Mobil’den satın aldığı ürünlerin bedellerinden dolayı
borcunun muaccel hale geleceğini kabul ile, ifa tarihinde Akbank A.Ş., İşbankası
A.Ş. ve Yapı ve Kredi Bankası A.Ş.’nin tüketici kartlarına uyguladıkları aylık
gecikme faiz ortalaması üzerinden hesaplanacak faiz ile birlikte Mobil’e borcunu
iade etmeyi kabul ve taahhüt etmiştir.
07-29/260-91

6
H.2.3. 4054 Sayılı Kanun ve İlgili Mevzuat Çerçevesinde Değerlendirme 210
Bildirim, Mobil ile Boğaziçi Otomotiv arasında yapılan MAP ve Bayilik Anlaşması
örnek gösterilmek suretiyle, Mobil tarafından 2002/2 sayılı “2003/3 sayılı Rekabet
Kurulu Tebliği ile Değişik, Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği”ne
uygun olarak yapılmış olan madeni yağ dağıtım anlaşmalarına bireysel muafiyet
tanınması talebini içermektedir.
2005/4 sayılı Tebliğ’in getirmiş olduğu yedek parça tanımı çerçevesinde madeni
yağlar artık yedek parça olarak kabul edilmektedir ve söz konusu ürünlerin
dağıtımına ilişkin anlaşmaların da grup muafiyetinden yararlanmak için 2005/4
sayılı Tebliğ’e uygun olarak yapılması gerekmektedir. 2005/4 sayılı Tebliğ’in
geçici 3. maddesi uyarınca ise halen bir başka Tebliğ’in kapsamına giren dikey 220
anlaşmaların bir yıllık geçiş süreci içerisinde 2005/4 sayılı Tebliğ’e uygun hale
getirilmesi gerekmektedir.
2002/2 sayılı Tebliğ’e uygun olarak düzenlenmiş olan bildirime konu
anlaşmaların alıcıya getirdikleri rakip teşebbüslerin ürünlerini almamaya yönelik
rekabet etmeme yükümlülükleri, mevcut haliyle 2005/4 sayılı Tebliğ’in öngördüğü
koşulları karşılamamaktadır. Bu nedenle, yatırımların geri dönüşünün
sağlanması için gerekli olduğu iddia olunan söz konusu yükümlülüklere bireysel
muafiyet tanınması talep edilmiştir.

H.2.3.1. Madeni Yağ Anlaşmalarının Tabi Olduğu Hukuki Rejime İlişkin 230
Süreç
Madeni yağların dağıtımı, ilk olarak 1997/3 sayılı “Tekelden Dağıtım
Anlaşmalarına İlişkin Tebliğ” kapsamında yer almıştır. Adı geçen Tebliğ
çerçevesinde herhangi bir süre ile sınırlı olmaksızın rakip malları satmama
yükümlülüğüne muafiyet tanınmıştır.
1997/3 sayılı Tebliğ’in yayımlanmasından bu yana geçen 9 yıllık süreçte madeni
yağ dağıtım anlaşmalarının tabi olduğu hukuki çerçeve önemli değişikliklere
sahne olmuş ve en son alıcıya getirilebilecek rakip malları satmama
yükümlülüğü, alıcının bir önceki yıldaki toplam alımlarının %30’u ile
sınırlandırılmıştır. Buna göre sağlayıcı yaptığı yatırım miktarı ne olursa olsun, 240
alıcıyı bir önceki yıldaki toplam yağ alımlarının %30’undan fazlasını kendisinden
almaya zorlayamayacaktır.
Alıcılar tarafından yapılan satın alma taahhütlerinin %30 ile sınırlanması
sektörde faaliyet gösteren ve önceki yıllarda tabi olunan hükümler çerçevesinde
servislere nakdi ve ayni yatırımlar yapan yağ üreticilerini, yeni duruma uyum
sırasında yatırımlarının karşılığını alamama veya çok sayıda hukuki ihtilafla karşı
karşıya kalma riskine maruz bırakmıştır. Bu nedenle yağ üreticileri geçmiş
yıllarda yapmış oldukları anlaşmalara muafiyet tanınması talebinde
bulunmaktadırlar.
250


07-29/260-91

7
H.2.2.2. Bildirime Konu Anlaşmaların Hukuki Niteliği
Bildirime konu anlaşmalar esas olarak rekabet hukuku literatüründe tek marka
anlaşması olarak nitelendirilen dikey anlaşma tipine uymaktadır. Tek marka
anlaşmaları, alıcının tüm ihtiyaçlarını tek bir sağlayıcıdan alma yükümlülüğüne
dayanmaktadır. Bildirime konu anlaşmada alıcı konumundaki yetkili veya özel
servisler, madeni yağ ihtiyaçlarını münhasıran tek bir sağlayıcıdan temin etme,
rakip ürünleri kullanmama yükümlülüğü altına girmektedirler. Buna karşılık
sağlayıcının alıcının rakiplerine ürün temin etme serbestisi kısıtlanmamaktadır. 260
Tek marka anlaşmalarının olası rekabeti kısıtlayıcı etkileri, özelikle söz konusu
anlaşmaların pazarı rakip teşebbüslerin girişine kapaması veya önemli ölçüde
engellemesi halinde ortaya çıkmaktadır. Söz konusu etki tek bir sağlayıcının
anlaşmasından kaynaklanabileceği gibi, aynı nitelikteki paralel anlaşmaların
oluşturduğu toplam etki ile de ortaya çıkabilmektedir. Sağlayıcının pazar payının
%30-40’ın altında olduğu hallerde, tek bir anlaşmanın pazar kapama etkisi
yaratmaz. Benzer anlaşmalar ağı söz konusu olduğunda ise en büyük beş
sağlayıcının pazar payları toplamının %50’nin altında olması halinde, pazar
rakiplerin girişine kapanmayacaktır.
Tek marka anlaşmalarının rekabeti kısıtlayıcı etki doğurmasına zemin hazırlayan 270
bir başka önemli konu ise, söz konusu anlaşmaların süresi ve fesih için
öngörülen sürelerdir. Genel olarak, kısa süreli olan ve kısa feshi ihbar süresi
içeren sözleşmeler rekabeti kısıtlamaz ve pazara girişleri zorlaştırmaz. Ancak
özellikle uzun süreli anlaşmalar ve buna eşlik eden cezai şartların varlığı halinde,
sağlayıcı değiştirme maliyetinin yükselecek ve rekabeti kısıtlayıcı etki
ağırlaşacaktır.
Son olarak belirtilmesi gereken nokta ise, giriş engellerinin başka etkenler
nedeniyle halihazırda yüksek olduğu pazarlarda, tek marka anlaşmalarının
rekabeti kısıtlayıcı etkilerinin daha yoğun olarak hissedileceğidir.
280
H.2.3. Bireysel Muafiyet Değerlendirmesi
Bildirime konu anlaşmalarda alıcıya getirilen sadece Mobil’den ürün almaya dair
rekabet etmeme yükümlülüğü ile 2005/4 sayılı Tebliğ’in öngördüğü %30’luk sınır
aşılmaktadır. Bu durumda anlaşmanın bir bütün olarak dikkate alınması ve söz
konusu rekabet etmeme yükümlülüğü ile ilgili hükümlerin Kanun’un 5.
maddesinde öngörülen koşulların oluşmasına engel olup olmadığının
değerlendirilmesi gerekmektedir.
H.2.3.1. Malların Üretim veya Dağıtımı ile Hizmetlerin Sunulmasında Yeni
Gelişme ve İyileşmelerin ya da Ekonomik veya Teknik Gelişmenin
Sağlanması 290
Hangi hallerin ekonomik yarar sağladığının somut olayın özelliklerine göre
değerlendirilmesi gerekmekle birlikte, genel olarak üretim ve dağıtım
maliyetlerinin düşürülmesi, kalitenin artırılması, malın arzında devamlılığın
sağlanması, yeni piyasalara girişin kolaylaştırılması ve yeni ürünlerin ya da
07-29/260-91

8
üretim tekniklerinin bulunması gibi hallerin varlığı halinde ekonomik yararın
sağlandığı kabul edilmelidir.
Bildirime konu yağ dağıtım anlaşmaları esas olarak ekonomik veya teknik
gelişme sağlamaya elverişli bulunmamakta olup, bu koşul anlamında üzerinde
durulması gereken husus anılan anlaşmaların malların üretimi veya dağıtımı ile
hizmetlerin sunulmasında iyileşme sağlayıp sağlamadığıdır. 300
Bildirime konu anlaşmalar ile alıcı konumunda olan yetkili veya özel servislere,
nakdi kredi ve/veya ekipman desteği sağlanmakta, buna karşılık olarak ise
alıcının başka bir sağlayıcıdan madeni yağ alımı engellenmektedir. Bilindiği
üzere muhtelif büyüklükte olmakla birlikte yetkili ve özel servisler, esas olarak
küçük ve orta ölçekli işletmelerdir. Özellikle kurulma aşamasında olan servisler
bakımından, hizmetlerin yürütülmesi için gerekli ekipmana sahip olunması önemli
miktarda yatırım yapılmasını gerektirmektedir. Bu yatırımın bir kısmının
doğrudan ekipman yatırımı olarak veya ekipman alımında kullanılmak üzere
kredi desteği şeklinde yağ sağlayıcıları tarafından karşılanması, servisin
finansman yükünü hafifletmektedir. Faal bir servis açısından ise söz konusu 310
destekler, kullanım ömrü dolmuş olan ekipmanın yenilenmesi veya hizmet
kalitesini artırmaya yönelik yeni yatırımlar yapılması için kullanılmaktadır. Hemen
belirtilmelidir ki ekipman desteği şeklinde yapılan yatırımlar genel olarak yağ
değişimi için gerekli aletler şeklinde olmakla birlikte, özellikle pazar payı yüksek
olan markaların servisleri söz konusu olduğunda, yağ değişim ünitesi dışında
kullanılmak üzere yapılan ekipman yatırımını da içermektedir.
Alım yükümlülüğü karşılığında nakdi kredi verilmesi, alıcının finansman
ihtiyacının sermaye piyasalarına alternatif bir yöntem ile karşılanması anlamına
gelmektedir. Bu ise, özellikle küçük ve orta ölçekli işletmeler için finans
sektöründen kredi alımının, yerine getirilmesi gereken koşullar nedeniyle zor 320
veya faiz yükü dolayısıyla maliyetli olduğu hallerde önem kazanmaktadır. Bu tür
hallerde küçük ve orta ölçekli işletmeler açısından ileride yerine getirecekleri
alımlarına tekabül eden primlerin peşin olarak ödenmesi suretiyle finansman
ihtiyacının karşılanması, teşebbüslerin hizmet kalitesini göreceli olarak daha
elverişli koşullarda artırabilmelerine imkan tanımaktadır.
Söz konusu anlaşmaların sağladığı bir diğer fayda ise genel olarak tüm dikey
anlaşmalar bakımından geçerli olduğu üzere, ürün tedariğinde devamlılık
sağlamasıdır. Sağlayıcılar, yapacakları yatırımın karşılığını almanın güvencesini
baştan sağlamayı amaçlamaktadırlar. Böylece sağlayıcılar üretim planlamalarını
bu esasa dayalı olarak daha rasyonel bir temele oturtarak ölçek ekonomilerini 330
yakalamaktadır. Yetkili servisler ise beş yıla yayılan bir sürede tüketecekleri
miktar karşılığında elde edecekleri prim veya iskonto gibi avantajları sözleşmenin
kurulmasını müteakip peşin olarak temin etmektedirler. Dolayısıyla bu
anlaşmalar her iki taraf için de belirlilik ve devamlılık sağlamak suretiyle etkinliğe
ulaşmanın yolunu açmaktadır.
Sonuç olarak söz konusu anlaşmalar yatırım maliyetlerinin düşmesine, bu suretle
de dağıtım hizmetlerinin ve yetkili ve özel servislerde tüketicilere sunulacak
hizmetlerin kalitesinin artmasına katkıda bulunmaktadır.
07-29/260-91

9

H.2.3.2. Tüketicinin Bundan Yarar Sağlaması 340
4. madde anlamında rekabeti sınırlayıcı etkileri olan bir anlaşmanın muafiyet
alabilmesi için, yukarıda değinilen malların dağıtımı veya hizmetlerin
sunulmasından elde edilen iyileşmenin tüketiciye yansıtılması gerekmektedir.
Kanun'da tüketicinin ekonomik gelişmeden yarar sağlaması gerektiği belirtilmekle
birlikte, yararlanmanın ölçüsü ve kapsamı hususunda herhangi bir ifade yer
almamaktadır. Ancak, ortaya çıkan ekonomik fayda ile tüketicinin elde edeceği
menfaat arasında makul bir denge olması gerektiği kabul edilmelidir. Tüketicinin
yarar sağlaması açısından beklenen genellikle fiyatlar seviyesindeki düşüş
olmakla birlikte, satış sonrası etkin hizmetler, ürün çeşitliliğinin artması,
tüketicinin ürüne daha kolay ulaşabilmesi, malın arzında devamlılığın sağlanması 350
gibi koşullar da tüketicinin elde edeceği menfaat kapsamındadır.
Madeni yağlarda, belirli spesifikasyonları karşılayan ürünler söz konusu olsa da,
farklı markalar arasında yüksek oranda ikame mümkün olmaktadır. Dolayısıyla
ürün farklılaştırmasının fazla önem taşımadığı bu pazar bakımından, tüketicinin
yararı özellikle ürünün kolay bulunabilirliği ve fiyatı açısından değerlendirilecektir.
Söz konusu anlaşmalar vasıtasıyla, araçlara bakım-onarım hizmetlerinin verildiği
en önemli noktalar olan servislerde, bir araçta en çok değişime konu olan
ürünlerden olan madeni yağların varlığı sağlanmaktadır. Böylece tüketiciler,
madeni yağın satışının yapıldığı yedek parça satıcıları gibi başka bir noktadan
önceden temin etmek zorunda kalmaksızın, servise gittiğinde ürüne kolayca 360
ulaşabilmektedirler.
Diğer taraftan yapılan yatırımların, önemli bir kısmı küçük ve orta ölçekli olan
servislerin hizmet kalitesinin artmasına bulunduğu katkı da tüketiciler açısından
bir avantaj sağlamaktadır. Bazı durumlarda yatırım maliyetlerinin paylaşılması,
yeni bir teşebbüsün piyasaya girmesine yardımcı olmaktadır. Bu ise bir yandan
tüketicilerin alternatiflerinin artmasına bir yandan da tüketicilerin daha nitelikli
hizmetler alabilmelerine etki etmektedir. Bu bağlamda münhasırlığın olmadığı bir
ortamda tüketici tercihini de artıracak şekilde servislerin birden fazla yağ markası
kullanabilmeleri ihtimalinin mevcut olduğu belirtilmelidir. Ancak özellikle kurulma
aşamasında olan servisler bakımından, tek marka ile çalışma karşılığında elde 370
edilebilecek finansman ve ekipman desteği, birden fazla marka ile çalışan bir
servise nazaran yüksek olacağı için, ilgili servisin hizmet kalitesi daha yüksek
olacak ve dolayısıyla tüketiciler de daha iyi hizmet veren bir noktada bakım-
onarım işlemlerini yaptırabileceklerdir.
Değerlendirilmesi gereken bir başka husus ise verilen destekler nedeniyle
servislere tedarik edilen ürünlerin fiyatının artıp artmadığı, söz konusu destekler
olmasaydı tüketicilerin daha uygun fiyatla ürünleri alıp alamayacağıdır. Hemen
belirtmek gerekir ki yedek parça satıcıları, süpermarketler, akaryakıt istasyonları,
yıkama-yağlamacılar gibi birden fazla kanaldan tüketiciye ulaşan madeni
yağlarda fiyat bakımında sağlıklı bir karşılaştırma yapma olanağı oldukça 380
kısıtlıdır. Zira söz konusu kanalların her biri kendine özgü piyasa şartlarında
faaliyet gösterdiği gibi madeni yağların bu kanallara tedariği de farklı kanallardan
olabilmektedir. Örneğin söz konusu kanallardan bazılarına madeni yağ
07-29/260-91

10
distribütörleri kanalıyla ulaşılırken bazılarına doğrudan sağlayıcılar kanalıyla
ulaşılmaktadır. Bazı satış noktalarına madeni yağ varillerle veya kurulu depolara
dökme olarak teslim edilirken, bazılarında ise 4-5 litrelik ambalajlar halinde
bulundurulmaktadır. Alım miktarlarının farklılığı gibi fiyata doğrudan etki edecek
hususlar da dikkate alındığında, sağlayıcıların kolayca fiyat farklılaştırması
yapabilecekleri ve bu nedenle doğrudan münhasır anlaşmadan kaynaklanan bir
fiyat farklılığının ölçülmesinin oldukça güç olduğu anlaşılmaktadır. 390
Esasen, ilk bakışta bu yatırımların servislere satılan yağ fiyatını ve dolayısıyla da
tüketiciye yansıyan fiyatı artıracağı öngörüsü makul görülmekle birlikte, söz
konusu yatırımları kendisi üstlenen bir servis de aynı şekilde maruz kaldığı
maliyetleri bu kez genel olarak verdiği tüm hizmetlerin fiyatına yansıtabilecektir.
Diğer taraftan, servise verilen finansman destekleri esas olarak belirli bir
dönemin sonunda hak edilecek olan primlerin veya iskontoların peşinen
ödenmesi şeklinde tezahür ettiği için, münhasır alım yükümlülüğü karşılığında
verilen iskontoların artması tüketiciye yansıyan nihai fiyatın da azalmasına imkan
tanımaktadır.
H.2.3.3. İlgili Piyasanın Önemli Bir Bölümünde Rekabetin Ortadan 400
Kalkmaması
Muafiyet kararı verilmesinde aranan bu ilk olumsuz şarta göre, muafiyete konu
anlaşma ilgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmasına
neden olmamalı, bir başka deyişle sağlanan ekonomik gelişme veya fayda ile
tüketicinin bundan yarar sağlaması rekabetin ortadan kaldırılması sonucunda
elde ediliyor olmamalıdır. İlgili pazarın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan
kalkıp kalkmadığı değerlendirilirken dikkate alınması gereken başlıca hususlar;
pazarda halihazırda giriş engellerinin olup olmadığı, hakim durumda olan bir
teşebbüsün bulunup bulunmadığı, dikey anlaşmalar aracılığıyla giriş engeli
yaratılıp yaratılmadığı, tüketici tercihlerinin ne ölçüde kısıtlandığı ve pazarın 410
yapısı olarak sıralanabilir.
Dosya mevcudu bilgilere göre, madeni yağ üretimi yapabilmek için pazarda
önemli bir giriş engeli bulunmamaktadır. Sektöre ilişkin bilgiler bölümünde
ayrıntılı olarak anlatıldığı üzere, çok sayıda üretici firma sektörde faaliyet
göstermektedir. Ürünlerin tüketicilere ulaşmasında ise, çeşitli alternatifler mevcut
olmakla birlikte, önemli dağıtım kanallarından olan yetkili servislere giriş
noktasında bazı engellerin varlığı söz konusudur.
İlgili pazarın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkıp kalkmadığı
belirlenirken dikkate alınacak en önemli hususların başında, incelemeye konu
anlaşmaya taraf olan teşebbüslerin pazar payı gelmektedir. Bu bağlamda hakim 420
durumdaki bir teşebbüsün rekabeti kısıtlayıcı bir anlaşma yapmış olması halinde
ilgili pazarda rekabetin kısıtlandığı söylenebilecektir. Orta derecede yoğunlaşmış
olarak nitelendirebileceğimiz madeni yağ pazarında, en yüksek pazar payına
sahip teşebbüsün payı dahi %30’u aşmamaktadır. Bu durumda herhangi bir
teşebbüsün hakim durumda olduğunu söylemek mümkün değildir. Zaten, tek
marka için pazar payının %30’un altında olması halinde pazar kapama etkisi
ortaya çıkmayacaktır.
07-29/260-91

11
Hakim durum söz konusu olmamakla birlikte, inceleme konusu bakımından asıl
üzerinde durulması gereken husus benzer nitelikteki anlaşmalar nedeniyle ilgili
pazardaki rekabetin kısıtlanıp kısıtlanmadığı, bir başka deyişle pazar kapama 430
etkisinin ortaya çıkıp çıkmadığıdır. Bilindiği üzere madeni yağ sağlayıcıları
hemen hemen benzer nitelikte anlaşmalar yapmak suretiyle servislerle
çalışmaktadırlar. AB’nin dikey sınırlamalar rehberinde ilk beş teşebbüsün pazar
payının %50’nin altında olması halinde anlaşmaların toplam etkisinin rekabetin
kısıtlanması sonucunu doğurmayacağı kabul edilmiştir. Ancak bu oranın aşılması
halinde pazarda görülen rekabeti sınırlayıcı etkinin, paralel anlaşmalar ağından
mı yoksa başka etkenlerden mi kaynaklandığının, benzer nitelikli anlaşmalar
ağının rekabetin kısıtlanmasına ne ölçüde katkıda bulunduğunun
değerlendirilmesi gerekmektedir.
İnceleme konusu pazara baktığımızda ilk beş teşebbüsün pazar payının 440
%70’lere ulaştığı görülmektedir. Dolayısıyla pazar yoğunlaşmış bir görünüm arz
etmekle birlikte, madeni yağların ne ölçüde münhasır anlaşmalar yoluyla
satıldığının ve bu münhasırlığın pazar yapısına etkisinin belirlenmesi
gerekmektedir. Aşağıdaki tabloda, 2006 yılı itibarıyla ilk beş teşebbüsün toplam
madeni yağ satışları içerisinde münhasır anlaşmalar yoluyla satılan madeni
yağın miktarı ve bunun toplam madeni yağ pazarındaki oranı verilmektedir:
Teşebbüs adı Toplam madeni yağ
satışları (ton)
Münhasır anlaşmalar
yoluyla yapılan
satışlar
Bağlı pazar payı
(%)
Mobil ……….. ………. ………
BP ……….. ………. ………
Shell ……….. ………. ………
Total ……….. ………. ………
POAŞ ……….. ………. ………
Toplam ……….. ………. ………
Yukarıda görüldüğü üzere pazarın %15’lik bir bölümüne münhasır anlaşmalar
aracılığıyla madeni yağ tedarik edilmektedir. Burada esas alınan rakamların
sadece beş teşebbüsü esas alması dolayısıyla sektörün tamamını yansıtmadığı,
pazarda faaliyette olan bazı teşebbüslerin üretim veya ithalat rakamlarının 450
toplama dahil edilmesi halinde söz konusu oranların daha da düşük çıkacağı
söylenebilir. Bunun dışında kalan, akaryakıt istasyonları, yedek parçacılar,
yıkama-yağlama istasyonları, süpermarketler gibi kanallarda ise münhasırlık
olmaksızın madeni yağ satışı yapılabilmektedir. Dolayısıyla bağlı pazar payı
olarak tabir edilen münhasır anlaşmalar yoluyla yapılan satışların pazarda önemli
derecede rekabeti kısıtlayıcı etki doğurmadığı söylenebilir.
07-29/260-91

12
Diğer taraftan münhasır anlaşmalar dışında pazarın yapısına etki eden ve
madeni yağ üreticilerinin servislerle anlaşma yapmalarını zorlaştırıcı nitelikteki
başka bazı faktörlerin mevcut olduğuna dikkat çekilmelidir. Bilindiği üzere, bir
madeni yağ üreticisinin yetkili servislerle anlaşma yapması, büyük oranda söz 460
konusu üreticinin ürünlerinin araç markalarının sağlayıcıları nezdinde kabul
edilebilirliğine bağlı olmaktadır. Esasen, madeni yağlar bakımından tüm dünyada
kabul görmüş standartlar mevcuttur ve araç üreticileri ürünlerinin doğru bir
şekilde çalışması için yalnızca bu standartları taşıyan yağların kullanılması
konusunda titizlik göstermektedir. Belirli bir araçta kullanılacak madeni yağın
nitelikleri, genellikle araçların kullanma kılavuzlarına dahi işlenmekte ve yetkili
servislerin söz konusu yağları kullanmaları tavsiye edilmektedir. Ayrıca madeni
yağ firmalarıyla araç üreticileri arasında global boyutta mevcut olan ilişkiler
ülkemiz pazarını da etkilemekte ve belirli yağ üreticileri bazı markalarla birlikte
anılmaktadır. Böylece yetkili servisler de araç üreticisinin işbirliği yaptığı markayı 470
tercih etme eğilimi göstermektedirler. Bu nedenle, madeni yağ üreticisi sayısının
fazlalığına karşın yetkili servislerin önünde fazla seçenek bulunduğunu söylemek
mümkün gözükmemektedir. Nitekim yetkili servislerin hemen hemen tamamının
uluslararası markalar olan BP, Mobil, Shell ve Total ile çalışması da bu durumu
doğrulamaktadır. Dolayısıyla madeni yağ üreticilerinin ürünlerinin yetkili
servislere ve nihai olarak tüketicilere ulaşması sürecinde, taraflar arasında
kurulan dağıtım anlaşmalarının etkisi kadar, ürünlerin niteliklerinden kaynaklanan
teknik gerekliliklerin getirdiği mali külfetler de etkili olmaktadır.
Esasen 2005/4 sayılı Tebliğ de yukarıda değinilen uygulamaya cevaz
vermektedir. Zira 2005/4 sayılı Tebliğ ile orijinal ve eş değer kalitede yedek parça 480
tanımları getirilmiş ve sağlayıcının bu niteliği taşımayan parçaların kullanılmasını
engellemesine olanak sağlanmıştır. Dolayısıyla, madeni yağ sektöründe faaliyet
gösteren yağ üreticilerinden, ancak ürünleri belirli bir kaliteyi yakalayan yani
eşdeğer olarak nitelendirilebilenler yetkili servislere ürün tedarik edebilecektir.
Böylece yukarıda aktarılan araç üreticilerinin standartlarına uygun üretim
yapılması veya uluslararası sertifika kuruluşlarından onay alınması, dağıtım
ağlarına girmek bakımından önemli olduğu kadar Tebliğle sağlanan muafiyetten
yararlanılması bakımından da önem kazanmaktadır.
Diğer taraftan ilgili pazarda rekabetin ne ölçüde sınırlandığının ve pazarın önemli
bir bölümünde rekabetin ortadan kalkıp kalkmadığının tespit edilmesi için 490
tüketicilerin alternatif temin imkanlarının ne ölçüde sınırlandığına bakılmalıdır.
Dolayısıyla münhasır kanallar dışında tüketicilerin seçim olanakları olup olmadığı
araştırılmalıdır. Münhasır olarak çalışan yetkili ve özel servisler dışında, yedek
parça satıcıları, yıkama yağlama istasyonları, akaryakıt istasyonları ve
süpermarketler tüketicilerin madeni yağ elde edebilecekleri başlıca noktalardır.
Garanti kapsamında yapılan bakım ve onarım hizmetlerinde tüketicilerin tercihleri
yetkili servislerin ve sağlayıcıların tercihlerine bağlı olmakla birlikte, esasen
garanti sonrası dönemde seçenekler artmakta ve yukarıda aktarılan noktalar
tüketiciler açısından önem kazanmaktadır. Yağ değiştirme işleminin kolay
yapılabilen ve ileri düzeyde teknik bilgi gerektirmeyen bir işlem olması 500
dolayısıyla, özellikle garanti sonrası dönemde tüketiciler bu noktalardan herhangi
birine başvurabilmektedir. Bu nedenle münhasır anlaşmalar belli bir dönemde
07-29/260-91

13
tüketici tercihlerini kısıtlamakla birlikte, pazara bütün olarak bakıldığında,
tüketicilerin çeşitli alternatiflerinin olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim Shell, Total ve
BP açısından akaryakıt istasyonlarında satılan madeni yağların teşebbüslerin
toplam madeni yağ satışlarının 2006 yılı için sırasıyla %...., %..... ve %.....’si
olduğu gözlenmektedir. Madeni yağların önemli bir kısmının distribütörler
kanalıyla dağıtıldığı dikkate alındığında, akaryakıt istasyonlarında satılan madeni
yağ miktarının tüketici tercihi açısından azımsanamayacak bir oranı temsil ettiği
anlaşılmaktadır. Bu konuda çarpıcı bir örnek olarak Petrol Ofisi A.Ş. (POAŞ)’ın 510
durumu verilebilir. Yerli üretici olarak yukarıda değinilen dezavantajları taşıyan
POAŞ, servis kanalına girmekte zorlanmakta iken, toplam madeni yağ
satışlarının %.....’ini akaryakıt istasyonlarında gerçekleştirmekte ve toplam olarak
……. tona ulaşan madeni yağ pazarına istasyonlar aracılığı ile …… ton ürün
tedarik ederek %....... oranında bir pazar payı ile önemli bir oyuncu olarak faaliyet
göstermektedir.
Bu noktada pazarda rekabetin hangi seviyede gerçekleştiğinin de
değerlendirilmesi gerekmektedir. Daha önce belirtildiği üzere, servislerin ürün
seçimi konusundaki serbestileri büyük oranda ürünlerin teknik özelliklerine, araç
sağlayıcılarının tercihlerine ve yağ sağlayıcıları ile araç sağlayıcıları arasındaki 520
işbirliklerine bağlı olmaktadır. Bununla birlikte, anlaşmanın yapılma aşamasında
servisler, birden fazla sağlayıcı tarafından sunulan kredi, ekipman ve destek
seçenekleri arasında seçim yapma şansını elde etmek suretiyle daha güçlü
konuma gelmektedirler. Karşılıklı menfaatlerin dengelenmesi olarak ifade
edilebilecek bu süreçte, yağ sağlayıcıları yapılan yatırım miktarını azaltmak ve
alınan taahhütleri arttırmaya çalışmak yolunu seçerken, servisler de kendilerine
sağlanan avantajları arttırmak ve altına girdikleri taahhütleri azaltmaya
çalışmaktadırlar. Bu nedenle pazarda ileyebilir bir rekabetin var olduğu
anlaşılmaktadır. Ancak bir kez anlaşma yapıldıktan sonra, genellikle servisler
uzun süreli olarak bağlanmaktadır. Zira yapılan anlaşmalarda servislere 530
anlaşmalardan kaynaklanan taahhütlere denk miktarlara varabilen cezai şartlar
getirilmekte ve bu suretle sağlayıcı değiştirme maliyetleri arttırılmaktadır.
Dolayısıyla, bildirime konu anlaşmaların rekabeti kısıtlayıcı etkisi, anlaşmaların
süresi ve cezai şartların varlığı ile ortaya çıkmaktadır. Anlaşmaların beş yıllık
süreler için yapılması ve cezai şartlarla sağlayıcı değiştirme maliyetinin
ağırlaştırılması, gerek pazara girmek isteyen yağ sağlayıcılarının gerekse farklı
bir sağlayıcı ile çalışmak isteyen servislerin serbestisini kısıtlamakta ve
pazardaki işleyebilir rekabeti olumsuz olarak etkilemektedir.

H.2.3.4. Rekabetin (a) ve (b) Bentlerindeki Amaçların Elde Edilmesi İçin 540
Zorunlu Olandan Fazla Sınırlanmaması
Kanun’un 5. maddesinde öngörülen bu son koşula aykırılık ya izlenen amacın
elde edilmesi için rekabetin gereğinden fazla sınırlanmaması ya da rekabetin
sınırlanmasının gereğinin dahi bulunmaması halinde olabilir. Teşebbüsler
prensip olarak anlaşma ile amaçladıkları ekonomik yararların
gerçekleştirilmesinde rekabeti en az sınırlayıcı yöntemi tercih etmekle
yükümlüdürler.
07-29/260-91

14
Yukarıda da belirtildiği üzere, tek marka anlaşmalarının rekabeti kısıtlayıcı
etkileri, anlaşmaya taraf olan sağlayıcıların yüksek pazar payından veya
anlaşmanın süresi ve anlaşmayla birlikte düzenlenen cezai şartlardan 550
kaynaklanabilir. Burada önemli olan husus anlaşma sürelerinin ve düzenlenen
cezai şartların bayilerin başka bir sağlayıcı ile çalışmasını ne ölçüde zorlaştırdığı
dolayısıyla geçiş maliyeti yaratıp yaratmadığıdır. Geçiş maliyetlerinin yüksek
olması diğer faktörlerle birlikte alıcıların başka sağlayıcılarla çalışmasını
engellemekte ve piyasanın kapanma riskini beraberinde getirmektedir. Genel
olarak ölçek ekonomilerine ulaşılması, etkinliğin sağlanması gibi amaçlarla tesis
edilen dikey anlaşmalarda sağlayıcılar tarafından alıcıya belli oranlarda yatırım
yapılması ve bunun karşılığında münhasırlık hükümleri getirilmesi rekabet
otoritelerince kabul edilen uygulamalar olmakla birlikte, yatırımların geri
dönüşünü sağlamaktan öteye geçen cezai şartların varlığı, alıcıyı anlaşmanın 560
feshi halinde ağır sorumluluklarla karşı karşıya bırakmakta ve anlaşmalardan
beklenen faydaların ötesinde rekabet üzerinde olumsuz etkiler doğurmaktadır.
Yukarıda değinilen husus, AB Komisyonu tarafından kabul edilen Dikey
Anlaşmalara İlişkin Rehberde de teyit edilmektedir. Rehberde, belirli sektörlerde
birden fazla markanın satılmasının zor olabileceği, böyle durumlarda piyasayı
kapama sorununun anlaşmaların daha kısa süreler için tesis edilmesiyle
çözümlenebileceği belirtilmiştir. Rehberde ilişkiye özgü olan ve olmayan
yatırımlar arasında ayrım yapılmak suretiyle ilişkiye özgü yatırımların
gerçekleşmesi için öngörülecek rekabet etmeme yükümlülüklerinin genellikle
bireysel muafiyet koşullarını sağlayacağı ifade edilmiştir. Sağlayıcı tarafından 570
alıcıya, ilişkiye özgü olmayan bir kredi veya ekipman sağlanması halinde, bu
durumun tek başına muafiyet koşullarını sağlamak için yeterli olmayacağı
öngörülmüştür. Bununla birlikte, finansal piyasaların etkin çalışmamasından
kaynaklanan sorunlar olduğunda sağlayıcıdan kredi temin edilmesinin daha etkin
olması durumu ise daha farklı değerlendirilmektedir. Böyle bir durumda dahi
muafiyetten yararlanılabilmesi için alıcının rekabet etmeme yükümlülüğüne son
verme ve herhangi bir zamanda anlaşmadan doğan borçlarını geri ödeme ve
bundan başka bir cezai şart ödememe imkanı bulunması gerektiği kabul
edilmektedir. Bu durum, kredinin eşit veya azalan taksitlerle geri ödenmesi,
zaman içerisinde yükselmemesi ve anlaşmanın sonunda alıcının sağlayıcı 580
tarafından sağlanan ekipmanı piyasa değeri üzerinden temin edebilmesi
anlamına gelmektedir.
Kurul tarafından kabul edilen Dikey Anlaşmaların Açıklanmasına Dair Kılavuz’da
da, sağlayıcının alıcıya kredi temin etmiş olması halinde bu kredinin geri
ödemesinin alıcının beş yıl sonunda rekabet etmeme yükümlülüğünden
kurtulmasını engelleyecek şekilde düzenlenmemesi gerektiği yer almıştır. Alıcı,
beş yıllık rekabet etmeme şartının süresi dolmasından sonra varsa kalan borçları
geri ödeme imkanına sahip olmalıdır. Benzer şekilde, sağlayıcının alıcıya bazı
ekipmanları sağladığı hallerde, alıcının beş yıllık rekabet etmeme süresinin
sonunda bu ekipmanları piyasa değeri üzerinden devralabilme imkanına sahip 590
olması gerekmektedir.
07-29/260-91

15
Bildirime konu anlaşmalar bu kapsamda değerlendirildiğinde, sözleşmeden
doğan yükümlülükleri ağırlaştıran cezai şartlara yer verildiği anlaşılmıştır.
Böylelikle alıcının rakip sağlayıcılara geçmesi ve sağlayıcının sağladığı ürünler
dışındaki ürünleri satın alması engellenmiştir. Bayilik Anlaşmasının esasını
oluşturan yatırım miktarı …….., ……. tonluk bir alım taahhüdü karşılığında
verilecektir. Taahhütlerin yerine getirilememesi ve sözleşmenin feshi halinde,
bayi ………... ABD Doları cezai şart ödemeyi taahhüt etmiştir. Mobilin
sözleşmeden doğan haklarını ayrıca talep etme hakları saklı tutulmuştur. MAP
uyarınca da toplam avans tutarı …….. ABD Doları’dır ve anlaşmanın feshi 600
halinde ………. ABD Doları cezai şart öngörülmüştür. Bu hükümler ışığında,
yatırımlardan doğan etkinliğin rekabet sınırlamalarını dengeleyecek düzeyde
olmasına karşın, anlaşmalarda yer alan cezai şartlara ilişkin hükümlerin rekabeti
bu etkinliğin tesisi için gerekli olandan daha fazla kısıtladığı anlaşılmıştır.
Pazarda faaliyet gösteren diğer teşebbüsler tarafından yapılan anlaşmalarda da
benzer hükümlerin bulunduğu gözlenmektedir. Sektörün bütününde gözlenen bu
yapı, gerek servislerin çalıştıkları üreticileri değiştirmelerini, gerekse yeni
üreticilerin piyasaya girişini güçleştiren bir durum arz etmektedir. Sonuç olarak;
bildirime konu anlaşmada düzenlenen cezai şartların ve kısıtlamaların
anlaşmadan beklenen faydaların elde edilmesini güçleştirdiği, aradaki dengeyi 610
rekabetin kısıtlanması yönünde bozduğu anlaşılmıştır.

H.2.4. Genel Değerlendirme
Madeni yağ pazarı genel olarak rekabetçi bir yapı arz etmektedir. Üretici
seviyesinde giriş engellerinin yüksek olmadığı, ithalatın önünde yasal engellerin
bulunmadığı, çok sayıda teşebbüsün faaliyet gösterdiği ve teşebbüslerden
hiçbirinin hakim durumda olmadığı bir pazar olan madeni yağ pazarında, dağıtım
aşamasında da ürünlerin tüketiciye ulaşmasında kanalların çok olması
dolayısıyla tüketiciler farklı alternatifler arasında tercih yapabilme olanağına
sahiptirler. 620
Madeni yağın dağıtım aşamasında en önemli kanallardan olan servisler
düzeyinde, başlıca dört teşebbüs ile anlaşma yapılması nedeniyle bir yoğunluk
gözlenmesine karşın, burada da işleyebilir bir rekabetin varlığından söz etmek
mümkündür. Zira büyük oranda münhasır anlaşmalar yoluyla ürün tedarik eden
servisler, anlaşma yapmadan önce pazarlık gücüne sahip olmaları nedeniyle,
farklı sağlayıcılar tarafından kendilerine sunulan teklifler arasında seçim
yapabilmektedirler. Bu nedenle anlaşma yapılması aşamasında yoğun bir
rekabete tanık olunmakta, ancak bir kez anlaşma yapılınca servis taahhütlerini
yerine getirene kadar, koşullar ne kadar uygun olursa olsun başka bir
sağlayıcıdan ürün tedarik edememektedir. Bu nedenle anlaşmanın 630
imzalanmasından önce servislerin birden fazla sağlayıcı arasında seçim
yapabilmeleri ve bu aşamada yaşanan rekabetin yoğunluğu, pazarda işleyebilir
rekabetin varlığını gösteren en önemli etken olarak görülmektedir.
Diğer taraftan, servisler düzeyinde anlaşmaların ilk tesisi aşamasında gözlenen
bu rekabet, 2005/4 sayılı Tebliğ uyarınca yedek parça olarak kabul edilen
madeni yağların özelliklerini de yansıtmakta, diğer yedek parçalardan farklı kabul
07-29/260-91

16
edilebilecek özelliklerini de ortaya koymaktadır. Zira, diğer parçaların temini
aşamasında servislerin seçim şansları sınırlanmakta, servisler araç
sağlayıcısından veya gösterdiği kaynaklardan parça temin etme yükümlülüğü ile
karşı karşıya kalmaktadır. Diğer parçalar bakımından araç sağlayıcısının 640
belirleyiciliği, madeni yağlara oranla daha yüksek seviyelerde bulunmakta, parça
sağlayıcılarının pazara girişinde engeller ortaya çıkmaktadır. Mülga 1998/3 sayılı
Tebliğ düzenlemeleri çerçevesinde dahi, servislerin diğer kaynaklardan parça
temininde herhangi bir engel bulunmamakla birlikte, kullanılan yedek parçaların
nerdeyse tamamına yakınını araç sağlayıcısından tedarik edilenlerin oluşturduğu
belirlenmiş, dolayısıyla Tebliğ ile gözetilen hedeflere ulaşılamamıştır. 2005/4
sayılı Tebliğ ile getirilen %30 oranındaki alım yükümlülüğü esasen bu düzeyde
pazara girişleri kolaylaştırmayı ve eksikliği hissedilen rekabeti çok markalılıkla
sağlamayı amaçlamaktadır. Madeni yağlar bakımından ise anlaşmaların yapılma
aşamasında yoğun bir rekabet gözlenmekte, servisler, kendilerine sunulan 650
seçenekler arasında tercih yapmak suretiyle istedikleri sağlayıcı ile çalışma
olanağına kavuşmaktadır. Dolayısıyla, Tebliğin sağlamaya çalıştığı rekabetçi
ortam halihazırda madeni yağ sektörü için mevcuttur.
Madeni yağ sektörünün 2005/4 sayılı Tebliğ’in yürürlüğe girmesinden önceki
dönemde 2002/2 sayılı Tebliğ’e tabi olması nedeniyle sektörde anlaşmaların
genel olarak beş yıllık süreler için yapıldığı gözlenmektedir. Sektörde örnekleri
görülen türde rekabet etmeme yükümlülüğü içeren anlaşmalar söz konusu
olduğunda, -genel olarak- süresi beş yıla kadar olan anlaşmaların rekabetçi
etkileri ile rekabeti kısıtlayıcı etkileri arasında bir denge bulunması halinde
rekabeti kısıtlayıcı nitelikte olmayacağı, buna karşın süresi beş yılı aşan rekabet 660
etmeme yükümlülüklerinin söz konusu anlaşmalar ile güdülen ekonomik etkinliğe
ulaşmayı engelleyebileceği ve pazar kapatma etkisinin daha yüksek olacağı
neticesine varılmıştır.
Bildirime konu anlaşmalar bakımından da, serviste sunulacak hizmetlerin
iyileştirilmesi koşuluyla, anlaşma süresi boyunca kazanılacak primlerin peşin
olarak ödenmesi suretiyle servislere önemli bir finansal destek sağlanması ve bu
suretle tüketicilerin daha kaliteli hizmet almalarının sağlanması nedeniyle
rekabetçi etkilerin ortaya çıktığı ve anlaşmaların sürelerinin de beş yılı aşmaması
halinde bu rekabetçi yararların doğduğu düşünülmektedir. Dolayısıyla rekabetçi
sonuçların korunması açısından, rekabet etmeme yükümlülüğü içeren 670
anlaşmaların beş yılı aşacak şekilde düzenlenmemesi gerekmektedir.
Diğer taraftan, yukarıda değinildiği üzere, rekabet etmeme yükümlülüğü içeren
tek marka anlaşmalarının, rekabet üzerindeki olumsuz etkileri, sağlayıcı
değiştirme maliyetlerini yükseltmesi noktasında ortaya çıkar. Ayrıca, bildirime
konu anlaşmalar bakımından ve genelde de madeni yağ sektöründeki diğer
anlaşmalar açısından cezai şartların mevcudiyeti, rekabeti zorunlu olandan fazla
kısıtlar. Bildirime konu anlaşmalar ve benzer nitelikteki anlaşmalar dolayısıyla
yapılan yatırımların geri dönüşünü sağlamak için belirli bir süre alıcının rakip
ürünleri alımının yasaklanması makul görülebilecektir. Madeni yağ sektörü
özelinde yatırımların geri dönüşünün ortalama olarak üç yıllık bir sürede mümkün 680
olduğu, sözleşmenin geri kalan iki yıllık süresinde de yağ üreticilerinin kar elde
07-29/260-91

17
ettikleri belirtilmektedir. Bu nedenle madeni yağ üreticilerinin yatırımlarının geri
dönüşünü sağlamaları ile rekabet etmeme yükümlülüğünden kaynaklanan
rekabetin zorunlu olandan fazla kısıtlandığı tespiti arasında bir denge kurulması
gerektiği kanaatine varılmıştır.
Genel hukuk prensipleri uyarınca tarafların anlaşmaların feshi halinde
anlaşmanın sona ermesinden kaynaklanan zararların karşılanmasını talep
edebilme hakları saklı tutulmakla birlikte, bu durumun ötesine geçecek cezai
şartların varlığı rekabet hukuku açısından olumsuz sonuçlar yaratmaktadır.
Bildirime konu olan Mobil tarafından yapılan anlaşmalar bakımından bu durum 690
değerlendirildiğinde, anlaşmayla sağlanan yatırım miktarına karşılık olarak
getirilen alım taahhütlerinin yerine getirilememesi halinde alıcıya yüklenen cezai
şart, aradaki dengenin bozulduğunu ve alıcıya gerekli olanın ötesinde bir
yükümlülük getirildiğini göstermektedir. Dolayısıyla, gerek anlaşmalarda yer alan
hükümler, gerekse konuyla ilgili düzenlemeler ve uygulamalar ışığında,
anlaşmaların bu haliyle bireysel muafiyet alınabilmesi için gerekli koşulları
sağlamadığı neticesine varılmıştır.
Yukarıda değinilen tespit ve değerlendirmeler dikkate alındığında, sözleşmenin
süresinin dolmasından sonra alıcıya varsa kalan borçlarını ödemek suretiyle
sözleşmeye son verme olanağının tanınması halinde bu denge sağlanabilecektir. 700
Ancak bu halde alıcıya, fesih nedeniyle sağlayıcının maruz kaldığı fiili zararın
ötesine geçecek şekilde cezai şart ödeme yükümlülüğü getirilmemesi
gerekmektedir. Her iki koşulun birlikte sağlanması halinde sağlayıcılar tarafından
yatırım yapılması modeli üzerine dayanan pazardaki rekabet devam ederken,
getirilen sınırlamaların rekabeti kısıtlayıcı etkisi de sözleşmenin süresi ile
sınırlandırılmış olacak ve bu haliyle söz konusu anlaşmalara bireysel muafiyet
tanınabilecektir.

I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, 710
1. Mobil Oil Türk A.Ş. ile Boğaziçi Otomotiv Turizm Ticaret ve Sanayi Ltd. Şti.
arasında imzalanan Pazarlama Destek Anlaşması ve Bayilik Anlaşması ile diğer
bayilerle de imzalanacak aynı hükümleri içeren tip anlaşmaların içermiş olduğu
rekabet etmeme yükümlülüklerinin 2005/4 sayılı Tebliğ ile öngörülen muafiyetten
yararlanamayacağına,
2. 4054 sayılı Kanun'un 5. maddesinin ikinci fıkrası çerçevesinde yapılan
değerlendirme sonucunda; içerdikleri cezai şartlar sebebiyle anlaşmaların
mevcut haliyle bireysel muafiyet için öngörülen koşulları sağlamadığına,
3. Buna karşılık bildirime konu anlaşmaların; alıcıya, sözleşmenin süresinin
sonunda doğrudan ya da dolaylı cezai şarta maruz kalmaksızın varsa kalan 720
borçlarını ve sağlayıcının fesihten kaynaklanan fiili zararını ödemek suretiyle
sözleşmeye son verme hakkı tanınacak şekilde tadil edilmesi ve sözleşme


07-29/260-91

18
süresinin 5 yılı aşmaması koşuluyla talep edilen bireysel muafiyetin verilmesine,
OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.




Full & Egal Universal Law Academy