Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2007-1-19
Karar Sayısı : 07-37/382-143
Karar Tarihi : 3.5.2007
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
II. Başkan : Mustafa PARLAK
Üyeler : Tuncay SONGÖR, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin
KALDIRIMCI,
Süreyya ÇAKIN, M. Akif ERSİN.
B. RAPORTÖRLER : F. Yeşim AKCOLLU, Cengiz SOYSAL, Harun ULU,
M. Oğuzcan BÜLBÜL
C. BİLDİRİMDE
BULUNAN : - Shell Enerji A.Ş.
Temsilcisi Dr. Ünal TEKİNALP
Büyükdere Cd. Ben-Tek İş Merk. 47/606
Mecidiyeköy/İstanbul
D. TARAFLAR : - Shell Enerji A.Ş.
Bilkent Plaza A-3 Blok Kat:4 No:37 Bilkent/Ankara
- BOTAŞ Boru Hatları İle Petrol Taşımacılığı A.Ş.
Bilkent Plaza A-2 Blok Bilkent/Ankara
E. DOSYA KONUSU: Boru Hatları ile Petrol Taşıma A.Ş. (BOTAŞ) ile
Gazprom Export Limited Liability Company (Gazprom Export) arasında
18.2.1998 tarihinde yapılmış olan Doğal Gaz Satım Sözleşmesi’nin bir lota
karşılık gelen 250 milyon m3’lük kısmının Shell Enerji A.Ş.’ye (Shell Enerji)
devrine izin verilmesi talebi.
F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 28.2.2007 tarih ve 1473 sayı ile giren
bildirim üzerine, söz konusu devralmaya ilişkin olarak talep edilen ek bilgi ve
belgeler, Kurum kayıtlarına 22.3.2007 tarih ve 2222 sayı, 12.4.2007 tarih ve
2670 sayı, 6.4.2007 tarih, 2568 sayı, 20.4.2007 tarih, 2836 sayı ile intikal eden
yazılarla tamamlanmıştır. 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un
7. maddesi ile 1997/1 sayılı Rekabet Kurulu'ndan İzin Alınması Gereken
Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ'in ilgili hükümleri uyarınca yapılan
inceleme sonucunda düzenlenen 24.4.2007 tarih, 2007-1-19/Oİ-07-FYA sayılı
Devralma Ön İnceleme Raporu, 25.4.2007 tarih, REK.0.05.00.00-120/74 sayılı
Başkanlık önergesi ile 07-37 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.
G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda;
- Söz konusu işlemin, tarafların ilgili ürün pazarındaki toplam ciroları itibarıyla
1997/1 sayılı Tebliğ kapsamında izne tabi bir devralma olduğu,
07-37/382-143
2
- Söz konusu devralma işlemi sonucunda 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesinde
belirtilen, hakim durum yaratılması veya mevcut hakim durumun güçlendirilmesi,
böylece rekabetin önemli ölçüde azaltılmasının söz konusu olmaması nedeniyle,
devir işlemine izin verilmesi gerektiği,
ifade edilmektedir.
H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
H.1. Süreç
Esas itibarıyla Shell Enerji tarafından yapılacak olan devralma işlemi, 4646
sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu’nun, Geçici 2. maddesi çerçevesinde BOTAŞ
tarafından İthalat Sözleşmeleri’nin devrine ilişkin ihale sürecinin bir devamı
şeklindedir. Sürecin içinde değişikliğe uğramış olan 4646 sayılı Kanun’un 5367
sayılı Kanun ile değişik Geçici 2. maddesi aşağıdaki şekildedir.
“Geçici Madde 2: BOTAŞ, hazırlık döneminden sonra başlamak üzere ithalatı
ulusal tüketimin yüzde yirmisi oranına düşünceye kadar yeni doğal gaz alım
sözleşmesi yapamaz. 2009 yılına kadar toplam yıllık ithalat miktarını yıllık ulusal
tüketimin yüzde yirmisine düşürünceye kadar, mevcut doğal gaz alım veya
satım sözleşmelerinin kısmi veya bütün olarak tüm hak ve yükümlülükleri ile
devredilmesi için istekli olan diğer ithalat lisans yeterlilik sahibi ve satıcı şirketten
sözleşme devri hususunda ön onay alan şirketlerin katılacağı devir için BOTAŞ
tarafından ihale yapılır. İhalede birinci olan şirketten başlamak üzere satıcı
tarafla görüşmek ve yeni sözleşmeyi imzalamaya yönelik satıcı onayını temin
etmek üzere BOTAŞ tarafından tüzel kişilere sırayla muvafakat verilir. İlgili tüzel
kişi sözleşmenin satıcı tarafı ile devredilecek miktar için, yeni sözleşme
yapmasından sonra devir yürürlüğe girer. Ancak ilgili ihalede tüzel kişilerin satıcı
tarafla sözleşme yapamaması halinde, ithalat lisans yeterlilik sahibi şirketlerin
katılacağı ve kazanan ithalatçı şirketin BOTAŞ’ın, tüm yurt dışı mükellefiyetlerini
yerine getirmeyi kabul etmesi ve ikili anlaşmalarla belirlenen doğal gaz alım
fiyatının altında olmaması şartıyla miktar devrine imkan tanıyan ayrı ihale yapılır.
Hazine garantili sözleşmesi bulunan Yap-İşlet ve Yap-İşlet-Devret Santralleri,
Hazine Müsteşarlığına başvurarak ilgili Hazine garantilerinden feragat etmek
koşuluyla, doğal gaz alımlarını piyasa koşulları içinde basiretli bir işletmeci gibi
davranarak en ekonomik kaynaktan yaptıklarını Kurula ispat etmek ve doğal gaz
satın alma maliyetindeki düşüşü elektriğin satış fiyatında bir azalma sağlayacak
şekilde yansıtmak zorundadır.”
4646 sayılı Kanun’un geçici 2. maddesinin uygulanması aşamasında BOTAŞ’ın
devre konu İthalat Anlaşmaları 250 milyon m3/yıl lotlara bölünerek ihaleye
çıkılmıştır. Bu yöntem sonucunda BOTAŞ’ın anlaşma yaptığı toplam 6
teşebbüsten yapılacak olan doğal gaz ve LNG alımlarının 64 lot halinde
bölünmesiyle oluşturulmuş olan ihaleye konu İthalat Sözleşmeleri’ne ilişkin taraf,
miktar ve süre gibi bilgiler aşağıdaki tabloda yer almaktadır:
Tablo 1: BOTAŞ’ın Kontrat Devri İhalesinde Devredilmesi Öngörülen Miktarlar
Sözleşmeler Şirketin İsmi İmza Tarihi Sona Erme Tarihi
Miktar
(Myr m3/yıl,
Plato)
Devredilecek
Miktar (Myr
m3/yıl)
Karşılık Gelen
Devredilecek
Lot
Rusya (Batı) Gazexport 1986 2012 6 3 12
Cezayir (LNG) Sonatrach 1988 2014 4 2 8
Nijerya (LNG) NLNG 1995 2021 1.2 0.5 2
07-37/382-143
3
İran NIGC 1996 2026 10 3.5 14
Rusya (Mavi Akım) Gazexport 1997 2028 16 3 12
Rusya (Batı) Gazexport 1998 2021 8 4 16
Toplam 16 64
Bu süreç dahilinde BOTAŞ tarafından yapılan ilk ihale ilanından itibaren bazı
alıcı adaylarının Kurum’a menfi tespit/muafiyet başvuruları yapması üzerine,
sürecin rekabet hukuku çerçevesinde nasıl ele alınması gerektiğine ilişkin 1.
Daire Başkanlığınca hazırlanan 10.1.2005 tarihli Bilgi Notu Kurul’a sunulmuştur.
Söz konusu Bilgi Notu’nun ardından konunun hukuki yönlerine ilişkin Hukuk
Müşavirliği tarafından ayrı bir görüş hazırlanmıştır. Bu aşamada, BOTAŞ’ın ihale
ilanında Rekabet Kurulu tarafından verilecek menfi tespit veya muafiyet
belgesinin ihaleye katılmanın ön şartı olarak belirlenmesinden kaynaklanan
başvurular, 24.2.2005 tarihli Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4 şirket ait 5
adet başvuru karara bağlanmıştır.1 Anılan kararlarda Rekabet Kurulu,
“Rekabet Kurumu’nun teşebbüslerin herhangi bir ihaleye katılıp katılmayacağı
konusunda menfi tespit/muafiyet değerlendirmesi yapmasının ilgili mevzuat
hükümleri çerçevesinde mümkün olmadığına,
Bildirimin gerekçelerinden birini oluşturan, ihale sürecinde gerçekleşecek olan
kontrat devirlerinin ve miktar devirlerinin Kanun’un 4. ve 7. maddeleri
kapsamında değerlendirmeye tabi tutulabileceğine, bununla birlikte, henüz
ihalenin dahi gerçekleşmemiş olması dikkate alındığında, konunun Kanun’un 4,
5, 7 ve dolayısıyla 8. maddeleri kapsamında değerlendirme yapabilecek bir
aşamada olmadığına, bu yönüyle bildirime ilişkin bir menfi tespit belgesi
verilmesinin bu aşamada söz konusu olmayacağına,
Ayrıca, yukarıda belirtilen menfi tespit belgesi verilememesi durumunun,
başvuruda bulunan firmanın 4054 sayılı Kanun’un 4, 6 ve 7. maddelerine aykırı
bir durum oluşturmasından kaynaklanmayıp, ilgili mevzuat gereği konunun bu
aşamada Rekabet Kurulu tarafından değerlendirmeye tutulamayacak
olmasından kaynaklandığına”
iki Kurul üyesinin farklı gerekçesi ve oybirliği ile karar vermiştir. Söz konusu
kararı ile Kurul, Rekabet Kurumu’nun teşebbüslerin herhangi bir ihaleye katılıp
katılamayacağı konusunda menfi tespit değerlendirmesi yapmasının ilgili
mevzuat hükümleri çerçevesinde mümkün olmadığına; henüz ihalenin bile
gerçekleşmemiş olduğu bir aşamada, Rekabet Kurumu’nun, 4054 sayılı
Kanun’un 4, 5, 7 ve 8. maddeleri bakımından bir değerlendirme yapabilecek bir
aşamada olmadığına, dolayısıyla ihalenin gerçekleşmesinin ardından ilgili
maddeler gereğince bir değerlendirme yapılabileceğine hükmetmiştir.
Bu gelişmelerin ardından BOTAŞ ve Kurum arasında sürecin nasıl işlemesi
gerektiğine ilişkin gerek sözlü gerekse yazılı görüşmeler yapılmış olmakla
birlikte, 5367 sayılı Kanun’un yürürlüğe girmesin ardından, 30.11.2005 tarihinde
yeni bir ihale gerçekleştirilmiştir. Bu ihale kapsamında Gazexport ile yapılmış
olan 18.2.1998 tarihli İthalat Sözleşmesi’ne ilişkin teklif veren dört teşebbüs
aşağıdaki gibidir:
1 BP Doğal Gaz Ticaret A.Ş.’nin başvurularına ilişkin 05-11/112-42 ve 05-11/111-41 sayılı kararlar, Shell
Enerji A.Ş.’nin başvurusuna ilişkin 05-11/110-40 sayılı karar, Koç Statoil Gaz Toptan Satış A.Ş.’nin
başvurusuna ilişkin 05-11/109-39 sayılı karar ve Bosphorus Gaz Corporation A.Ş.’nin başvurusuna ilişkin
05-11/108-38 sayılı karar.
07-37/382-143
4
Tablo 2: 18.2.1998 Tarihli İthalat Sözleşmesi Devir İhalesi İçin En Uygun Teklif Sıralaması
Şirket Adı
Lot Başına Teklif Edilen Sözleşme Bedeli
(ABD Doları)
Teklif Ettiği
Lot Adedi
Shell Enerji A.Ş. 2.010.000 1
Bosphorus Gaz A.Ş. 1.810.000 3
Enerco Enerji San. Tic. A.Ş. 1.600.000 10
Avrasya Gaz A.Ş. 910.000 5
TOPLAM 19
30.11. 2006 tarihinde BOTAŞ Yönetim Kurulu, Shell Enerji (1 lot için),
Bosphorus (3 lot için), Enerco (10 lot için) ve Avrasya (3 lot için) şirketlerine
onay vererek devir sürecini başlatmıştır. Yukarıda görüldüğü üzere, en uygun
teklif sıralamasına göre en yüksek teklifi veren istekli olan Shell Enerji,
Gazexport ile yaptıkları müzakerenin ardından, 28.2.2007 tarihinde Devir
Anlaşması’nı (Deed of Assignment) Gazprom Export ve BOTAŞ’la, yeni doğal
gaz alım sözleşmesini ise Gazprom Export ile imzalamışlardır. BOTAŞ’ın bu
konuya ilişkin yazısı Kurumumuza 8.3.2007 tarih ve 1746 sayı ile intikal etmiştir.
İhale Şartnamesinde, Devir Anlaşmasının imzalanmasını izleyen 60 gün
içerisinde Rekabet Kurumu (RK) ve Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu
(EPDK)’ndan gerekli izinlerin 60 gün içerisinde alınacağı, eğer söz konusu süre
yeterli olmazsa, anılan kurumların (RK ve EPDK) azami 30 günlük bir ek süre
için talepte bulunabilecekleri belirtilmiştir.
Daha önce gerek 1. Daire gerekse Hukuk Müşavirliği tarafından hazırlanan Bilgi
Notları’nda da belirtildiği üzere, kontrat devri 1997/1 sayılı Tebliğ kapsamında bir
devir işlemi niteliğindedir. Bu kapsamda en yüksek teklifi veren Shell Enerji, söz
konusu devir işlemine ilişkin bildirimi Kurum kayıtlarına 28.2.2007 tarihinde
intikal etmiştir.
H.2. Taraflar
H.2.1. Shell Enerji
Shell Enerji, Türkiye doğalgaz pazarında faaliyet göstermek üzere kurulmuş
olup halihazırda cirosu bulunmamaktadır. Shell Enerji’nin büyük hissedarı olan
ve şirketi control eden Shell Gas B.V’nin hisselerinin tamamı Shell Petroleum
N.V.’ye aittir. Shell Petroleum N.V.’nin hisselerinin tamamı ise halka açık bir
şirket olan Royal Dutch Shell PLC’nin elindedir.
Shell Enerji’nin büyük hissedarı Shell Gas B.V.’nin, BOTAŞ’ın sağlayıcısı
konumunda olan Nigeria LNG Limited (NLNG) unvanlı şirkette hissesi
bulunmaktadır. NLNG’nin kuruluş sözleşmesinin 34. maddesinde aşağıda yer
verilen hususlarda genel kurulda oybirliği ile karar alınması öngörülmüştür:
- şirketin bağlı ortaklarını veya tesislerini satmak,
- başka şirketlerle ortaklık ilişkisine girmek,
- şirketin faaliyet konusunu genişletmek veya değiştirmek,
- şirketin sermaye artırımı/azaltımı
- şirketin ve bağlı ortaklıklarının finans planlarını onaylamak,
- şirketin ödenmiş sermayesinin %20’sini geçen borçlanmalar.
Öte yandan, kuruluş sözleşmesinin 53. maddesinde şirketin yönetimini 12
direktörün yürüteceği ve bunların genel kurul tarafından atanacağı ifade
edilmiştir. Adı geçen şirket “limited şirket” statüsünde kurulduğu için yönetim
kurulu bulunmamaktadır. Genel kurulda oybirliği aranan hususların stratejik
kararlardan olduğu, Shell B.V.’nin ve diğer hissedarların ayrı ayrı bu kararlarda
07-37/382-143
5
veto yetkisi bulunduğu görülmektedir. Dolayısıyla NLNG, Shell, Eni, Total ve
Nigerian National Peroleum Company’nin ortak kontrolündedir.
H.2.2 BOTAŞ
BOTAŞ, 15.8.1974 tarihinde Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO)’na
bağlı olarak Irak’tan Ceyhan’a ham petrol taşımak üzere kurulmuş; tüzel kişiliğe
sahip, faaliyetlerinde özerk ve sorumluluğu sermayesi ile sınırlı bir İktisadi
devlet teşekkülü’dür. 1987’den bu yana, BOTAŞ’ın ham petrol boru hattı
faaliyeti, doğal gaz taşımacılığı ve ticareti faaliyetlerini de kapsayacak şekilde
genişletilmiştir. BOTAŞ, 397 sayılı ve 9.2.1990 tarihli Kanun Hükmünde
Kararname ile doğal gaz ithalatı, iletimi (şehir dağıtımı dışında), ticareti ve
tarifelerinde tekel statüsü elde etmiştir. 1995’te şirket bağımsız şirket statüsünü
kazanarak kamu iktisadi teşekkülü şeklinde yeniden yapılandırılmıştır.
4646 sayılı Kanun, 397 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameyi yürürlükten
kaldırmış ve dolayısıyla BOTAŞ’ın hukuki tekelini kaldırarak, doğal gaz
piyasasına yeni şirketlerin girmesini ve rekabet ortamının yaratılmasını
amaçlamaktadır.
H.2.3. Gazprom Export
Gazprom Export’un ana şirketi olan OAO Gazprom (Gazprom), gaz,
petrokimyasallar, hidrokarbon gazları ve diğer gaz ve petrokimya endüstrisindeki
ürünlerin ihracatı ve pazarlanması faaliyetlerini yürüten, Rusya menşeli bir
şirkettir. Gazprom Rusya’daki doğalgaz rezervlerinin %60’ına sahip olup, doğal
gaz üretiminin %85’ini gerçekleştirmektedir. Gazprom, eski SSCB ülkeleri
dışında, Batı ve Orta Avrupa’da yer alan 22 ülkeye doğalgaz satmaktadır.
Şirketin söz konusu ihracatı kontrolünde olan Gazprom Export tarafından
gerçekleştirilmektedir. Gazprom Export doğalgaz satışının yanında ham petrol
ve petrol ürünleri ihracatı da yapmaktadır. Gazprom Export, 2006 yılında 22
Avrupa ülkesine toplam 151,1 milyar metreküp doğalgaz satarak 37,2 milyar
Amerikan Doları gelir elde etmiştir. 2006 yılında şirketin (eski SSCB dışında
kalan 10 büyük müşterisine) tedarik ettiği doğalgaz miktarına ilişkin tabloya
aşağıda yer verilmiştir.2
Tablo 3: Gazprom Export’un İhracat Gerçekleştirdiği Ülkeler
Ülke Miktar (milyar metreküp)
Almanya 37,9
Italya 21,4
Türkiye 19,9
Fransa 10
Macaristan 7,7
Çek Cum. 7,4
Polanya 7,7
Avusturya 6,6
Slovakya 6,8
Romanya 5,1
H.3. Türkiye Doğal Gaz Piyasasının Yapısı
Dosyadaki bilgilere göre, 1987 yılında elektrik sektöründe kullanım ile başlayan
doğal gaz tüketimimiz yıllar içerisinde hızla artarak, 2006 yılında 30,5 milyar
2 Söz konusu bilgiler Sergey Korovin’in 13.3.2007 tarihinde Flame’07 Konferansında (Amsterdam) yaptığı
konuşmadan alınmıştır.
07-37/382-143
6
m3’e ulaşmıştır. Doğal Gaz Piyasası Kanunu’nun yürürlüğe girdiği 2001 yılına
kadar, Türkiye’deki yerleşik firma olan BOTAŞ, doğal gaz ithalatı, ticareti, iletimi
ve depolamasında tekel haklarına sahip olmuştur. 4646 sayılı Kanun uyarınca
‘ulusal iletim hatları’ dışında sahip olduğu tekel hakları kaldırılmıştır.3 Her ne
kadar 4646 sayılı Kanun BOTAŞ’ın tekel statüsüne hukuki olarak son vermişse
ve BOTAŞ dağıtım varlıklarının tamamını elden çıkarmış olsa da; BOTAŞ halen
ithalat ve iletim faaliyetlerinde fiili olarak hakim durumdadır. Dosya konusu
başvurunun sonuçlanmasının ardından, Shell doğal gaz ithalatına ve toptan
satışına başlayacak, dolayısıyla BOTAŞ’ın ithalat pazarındaki tekel konumu fiili
olarak da son bulacaktır.
H.3.1. Doğal Gaz İletimi
4646 sayılı Kanunun 4/4/c maddesine göre özel şirketler yeni iletim boru hatları
inşa edebilmektedirler. Söz konusu iletim hatları mevcut hatlarla bağlantılı olmak
zorundadır. Bununla birlikte BOTAŞ mevcut iletim hatları, inşaat halinde ya da
planlanan iletim hatları üzerinde yetkiye sahiptir. İnşaat halindeki ve planlanan
hatların tamamlanmasından sonra gaz iletim ağının, 2007 yılı sonu itibarıyla
10.000 kilometreyi aşması beklenmektedir.
1.9.2004 tarihinden itibaren yürürlüğe giren olan Şebeke İşleyiş Düzenlemeleri
(ŞİD)’nin esas ilkelerine göre kapasite giriş-çıkış sistemi kullanılarak tahsis
edilmektedir. Tıkanıklık durumunda kapasite orantılı olarak (pro-rata) tahsis
edilmektedir ve kapasite kullanımı ‘kullan ya da kaybet (use-it or lose-it)’ ilkesine
dayanmaktadır.
H.3.2. Doğal Gaz Dağıtımı
Şehirlerdeki dağıtım faaliyetleri özel şirketler ve belediyeler tarafından
gerçekleştirilmektedir. 4646 sayılı Kanun’dan önce 6 şehirde 7 şirket
kurulmuştur: İstanbul’da İGDAŞ ve Bahçeşehir, Ankara’da EGO, İzmit’te İZGAZ,
Adapazarı’nda AGDAŞ, Eskişehir’de ESGAZ, Bursa’da BURSAGAZ. 2004’ün
başında BOTAŞ’a ait iki dağıtım şirketinin (BURSAGAZ ve ESGAZ)
özelleştirilmesiyle, BOTAŞ dağıtım faaliyetlerini tamamen elinden çıkarmıştır.
Belediyelere ait dağıtım şirketleri de yakın gelecekte özelleştirilecektir.
4646 sayılı Kanun, belediyelerin işlettiği dağıtım bölgelerinin kanunun
çıkarılmasından sonraki üç yıl içerisinde veya Hazine garantili borcunu tasfiye
ettikten sonraki üç yıl içerisinde özelleştirilmelerini öngörmektedir (geçici 3/b
maddesi). Öte yandan, belediyeler dağıtımdan tamamen çekilmeyecektir.
Dağıtım lisansına sahip şirketler, belirtilen bölgedeki en büyük şehrin
belediyesine, herhangi bir ödeme yapılmaksızın asgari %10’luk hissesini teklif
etmek zorundadır. Belediye, hissesini, %10’luk ilave için müzakere edilmiş bir
fiyat ödeyerek %20’ye kadar artırabilmektedir. Belediyenin hisse talebinde
bulunmadığı veya hisselerinin bir kurul üyesi atamaya yererli olmadığı
durumlarda, EPDK dağıtım şirketinden yönetim kurulu ve denetim kurulunda
belediyenin temsil edilmesini sağlayacak düzenlemeleri yapmasını, Türk Ticaret
Kanunu uyarınca isteyebilecektir.
4646 sayılı Kanun uyarınca, yeni dağıtım bölgeleri – bir ilin büyüklüğünü
geçemeyecek şekilde – sahip oldukları teknik ve ekonomik parametrelere göre
belirlenmiştir ve bunlardan bazılarının ihaleleri EPDK tarafından halihazırda
3 ‘Ulusal iletim hatları’ mevcut hatlar ile inşa halindeki veya planlanan hatları içermektedir.
07-37/382-143
7
tamamlanmıştır. Mevcut durumda 50 dağıtım bölgesinde ihaleler tamamlanmış
ve 8 bölge için de ihaleler ilan edilmiştir.
H.3.3. Doğal Gazın Depolanması
Henüz faal doğal gaz depolama tesisi olmayan Türkiye’de, 2 tanesi (Marmara ve
Değirmenköy) inşaatı tamamlanmış halde ve 2 tanesi (Tuz Gölü ve Tarsus)
planlanmış olmak üzere 4 yeni proje mevcuttur. Bu depolama tesisleri, al ya da
öde sözleşmelerinden kaynaklanan cezaların önlenmesinde ve yeni transit
kapasitelerin geliştirilmesinde oldukça önemlidir. Türkiye gibi bir ülke için yeterli
doğal gaz deposu olmadan sert bir kış riski kabul edilemeyecek kadar yüksektir.
BOTAŞ, TPAO ile Temmuz 1999’da Doğal Gaz Yeraltı Depolama ve Yeniden
Üretim Hizmetleri Anlaşması imzalamıştır. Bu anlaşmaya göre BOTAŞ,
Marmara Denizi’nin kuzeyinde bulunan, TPAO’ya ait iki doğal gaz sahasını
(Kuzey Marmara ve Değirmenköy) yeraltı depolama tesisi olarak kullanacaktır.
Tuz domlarında öngörülen diğer depolama tesisleri BOTAŞ’ın mülkiyetinde
olacaktır. Söz konusu tesislerin inşaatı tamamlanmış olup, Nisan 2007 içerisinde
depolara gaz enjekte edilmeye başlanacaktır.
LNG ihraç etmek amacıyla 6 Myr m3/yıl kapasiteli (dünyadaki en büyük ikinci)
özel bir LNG terminali olan Egegaz, İzmir Aliağa’da inşa edilmiştir. Bu terminale
EPDK tarafından depolama lisansı verilmiştir ancak ithalat lisansı hala
beklenmektedir. 20.10.2006 tarihinde Egegaz ve BOTAŞ arasında imzalanan
“Hizmet Alım Sözleşmesi” uyarınca ülkemiz için yeni bir doğal gaz giriş noktası
olan bu terminale BOTAŞ tarafından gemilerle getirilecek LNG burada
depolanıp gazlaştırılarak BOTAŞ'ın iletim şebekesi'ne sevk edilmesi
amaçlanmıştır. İlk aşamada 1,1 milyar m3 LNG depolanmasını ve
gazlaştırılmasını öngören bu sözleşme, daha sonra uzatılabilecektir.
H.3.4. Doğal Gazın İthalatı ve Toptan Satışı
BOTAŞ, 1986 ile 2001 yılları arasında doğal gaz ihraç eden altı ülke ile uzun
vadeli sekiz adet alım sözleşmesi imzalamıştır. Sözleşmeler arz güvenliği
sağlamak için 2028 yılına kadar uzanacak şekilde 15–30 yıllık süreler için
imzalanmıştır. 4646 sayılı Kanunun geçici 2. maddesi uyarınca BOTAŞ ithalat
pazarındaki payı %20’nin altına düşene kadar yeni sözleşme
imzalayamamaktadır.
Dosyadaki bilgilere göre, Türkiye’de gaz rezervlerinin mülkiyeti TPAO’ya aittir.
2003 yılı itibarıyla kalan işletilebilir rezervlerin 8 milyar m3 olduğu tahmin
edilmektedir. Bu nedenle Türkiye çok büyük ölçüde gaz ithalatına bağımlıdır.
2006 yılında Türkiye’ye ithal edilen gazın %(…)’ü Rusya’dan, %(…)’u İran’dan,
%(…)’ü Cezayir’den ve geriye kalan %(…)’ü ise Nijerya’dan gelmektedir. Nijerya
ve Cezayir’den ithal edilen gaz LNG şeklinde gelmektedir.
H.5. HUKUKİ MEVZUAT: 4646 SAYILI DOĞAL GAZ PİYASASI KANUNU
4646 sayılı Kanun, 18.4.2001 tarihinde kabul edilmiştir. Bu Kanun’un kabulü ile
BOTAŞ’ın doğal gaz ithalatı ve ithal edilen doğal gazın taşımacılığı ve ticareti
hususunda 9.2.1990 tarihinde çıkarılan 397 sayılı Kanun Hükmünde Kararname
ile sahip olduğu tekel hakları ortadan kaldırılmıştır.
4646 sayılı Kanun’un amacı; doğal gaz sektörünün (2003/55/EC sayılı Direktif’e
paralel olarak) liberalleştirilmesini sağlayarak doğal gazın sürekli, ucuz, yeterli,
kaliteli ve çevre ile uyumlu bir şekilde tüketicilerin kullanımına sunulması,
07-37/382-143
8
rekabet ortamında faaliyet gösterebilen şeffaf ve finansal açıdan istikrarlı bir
doğal gaz piyasasının oluşturulması ve bu piyasada bağımsız bir düzenleme ve
denetimin sağlanmasıdır.
4646 sayılı Kanun ile Elektrik Piyasası Düzenleme Kurumu’nun adı Enerji
Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) olarak değiştirilmiş ve Kurumun elektrik
sektöründeki regülasyon görevine ek olarak doğal gaz endüstrisinin regülasyonu
da eklenmiştir.
4646 sayılı Kanun, doğal gaz sektörünün işleyişine ilişkin genel esasları
belirlemekte, detaylı düzenlemeler ise ikincil mevzuata bırakılmaktadır. 4646
sayılı Kanun ile getirilen düzenlemelerden doğal gaz piyasasında rekabetin tesis
edilebilmesi ve doğal gaz endüstrisinin liberalizasyonu için önemli olanlar şu
şekilde özetlenebilir:
Genel Hükümler:
Gerekli şartları taşıyan bütün teşebbüslerin, EPDK’dan en az on, en fazla otuz
yıl için alacakları lisanslar ile doğal gazın iletimi, dağıtımı, toptan satışı, ithalatı,
ihracatı ve depolanması (piyasa faaliyetleri) ile ilgili faaliyetlerde bulunabilmesi
mümkündür.
Bunun yanında, BOTAŞ’ın, Kanun’un yayımlandığı tarihten sonra ithalatı ulusal
tüketimin yüzde yirmisi oranına düşünceye kadar yeni doğal gaz alım
sözleşmesi yapamayacağı; 2009 yılına kadar BOTAŞ’ın toplam yıllık ithalat
miktarının ulusal tüketimin yüzde yirmisine düşünceye kadar, mevcut doğal gaz
alım veya satış sözleşmelerinin özel sektöre devredilmesi öngörülmektedir.
BOTAŞ’ın dikey bütünleşik tüzel kişiliğinin 2009 yılından sonra yeniden
yapılandırılacağı, bu yeniden yapılandırma sonucu ortaya çıkan teşebbüslerden
doğal gaz alım sözleşmelerine sahip olacak ve ithalat faaliyeti de dahil olmak
üzere doğal gaz ticareti yapacak olan şirketin BOTAŞ adı ile kalacağı; iletim
faaliyetlerini yürütecek şirket hariç ortaya çıkan diğer teşebbüslerin ise en geç iki
yıl içinde (2011) özelleştirilmesi planlanmaktadır.
Doğal gaz piyasasında faaliyet göstermekte olan herhangi bir teşebbüsün; kendi
faaliyet alanı dışında faaliyet gösteren tüzel kişilerden sadece bir tanesine iştirak
edebileceği4, kendi faaliyet alanında faaliyet gösteren ikinci bir şirket
kuramayacağı, kendi faaliyet alanındaki hiçbir teşebbüse iştirak edemeyeceği5
ve doğal gaz piyasasında birden fazla konuda faaliyet gösteren tüzel kişilerin de
muhasebe ayrıştırması yapmak zorunda olduğu hükme bağlanmıştır.
4 İştirak edilen bu teşebbüs üzerinde doğrudan ya da dolaylı olarak o tüzel kişinin sermayesinin veya ticari
mal varlığının yarısından fazlasını veya oy haklarının yarısından fazlasını kullanma hakkına ya da denetim
kurulu, yönetim kurulu veya tüzel kişiyi temsile yetkili organların üyelerinin yarıdan fazlasını atama hakkına
ya da işleri idare etme hakkına sahip olunamayacağı hükme bağlanmıştır (7/a/3. madde).
5Bu düzenlemenin dayanağı, 4646 sayılı Kanun’un 7. maddesinin (a) bendinin ikinci fıkrası ve Doğal Gaz
Piyasası Lisans Yönetmeliği’nin 44. maddesidir. Mezkur maddelerin ortak amacı, doğal gaz endüstrisini
oluşturan kısımlarda dikey bütünleşik teşebbüslerin faaliyet göstermesinin engellenmesidir. Ancak söz
konusu maddeler dikkatle okunduğunda, 4646 sayılı Kanun’da 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında
Kanun’da yer verilen şekilde bir teşebbüs tanımı olmadığı için bir tüzel kişinin sadece aynı tüzel kişilik
altında başka bir faaliyet alanında ya da kendi faaliyet alanında ikinci bir şirket kuramayacağı; ancak bir
tüzel kişiliğin hissedarlarının tamamının ya da bir kısmının bir araya gelerek farklı isimlerle yeni tüzel
kişilikler kurumak suretiyle doğal gaz piyasasının (aynı faaliyet alanı da dahil olmak üzere) herhangi bir
kısmında faaliyet göstermesinin ve dolaylı yoldan dikey bütünleşik hale gelebilmesinin mümkün olduğu
görülmektedir.
07-37/382-143
9
EPDK’nın, BOTAŞ’ın mevcut sözleşmelerinin var olduğu ülkeler dışındaki
ülkelerden yapılacak ithalat için kendisine yapılan başvuruları piyasada
rekabetin oluşturulmasını, BOTAŞ’ın mevcut sözleşmelerden doğan
yükümlülüklerini ve BOTAŞ’ın ihracat bağlantılarını da dikkate alıp
değerlendirerek ithalata müsaade edebileceği, ancak BOTAŞ’ın mevcut
sözleşmelerinin var olduğu ülkelerden (söz konusu sözleşmeler sona erinceye
kadar) yeni gaz alım sözleşmelerinin yapılamayacağı belirtilmektedir (İthalat
yasağı).
4054 sayılı “Rekabetin Korunması Hakkında Kanun”un doğal gaz piyasasında
faaliyet gösteren bütün teşebbüslere uygulanacağı hükme bağlanmıştır (Madde
7/a/1).
İthalat ve Toptan Satış:
Hiçbir ithalat ya da toptan satış şirketinin, Türkiye’nin yıllık doğal gaz tüketiminin
yüzde yirmisine karşılık gelen miktardan fazla doğal gaz temini veya satışı
yapamayacağı; bu durumun tek istisnasının ise yurtiçinde faaliyet gösteren yerli
doğal gaz üreticileri olduğu ve bu teşebbüslerin miktarı yıllık tüketimin yüzde
yirmisini geçmeyecek miktardaki gazı doğrudan serbest tüketicilere, bu miktarın
üzerindeki doğal gazı ise ithalatçı şirketlere, dağıtım şirketlerine veya toptan
satış şirketlerine satmak suretiyle iç pazara sunabileceği ya da ihracatçı lisansı
alarak yurtdışına ihraç edebilmesi öngörülmektedir.
Dağıtım:
Şehir içi doğal gaz dağıtım hizmetlerinin, EPDK tarafından açılan şehir içi doğal
gaz dağıtım ihalesini kazanan dağıtım şirketleri tarafından yürütülmesi
öngörülmektedir.
Yıllık doğal gaz tüketimi bir milyon m3’ten fazla olan tüketici, sanayi birlikleri,
elektrik ve kojenarasyon tesislerinin serbest tüketici olacağı (pazarın yaklaşık
yüzde sekseni); serbest tüketici olabilme limitinin Kanun’un nihai hedeflerinden
birisi olan tüm tüketicilerin zaman içinde serbest tüketici olması ilkesi
çerçevesinde zamanla aşağı çekilmesi hususunda EPDK’nın yetkili olduğu
belirtilmektedir (Söz konusu serbest tüketici olabilmek için gereken gaz tüketim
limiti yeni ihalesi yapılan dağıtım bölgelerinde 15 milyon metreküptür).
Bunun yanında, dağıtım şirketlerinin kendi bölgelerindeki tüketicilerine sattıkları
doğal gazı en ucuz kaynaktan sağlama yükümlülüğü altında olduğu ve satışa
konu doğal gazın azami yüzde ellisini bir toptancı ya da ithalatçıdan
alabilecekleri; rekabetin tesis edilebilmesi için bu oranın artırılıp azaltılmasında
EPDK’nın yetkili olduğu hükme bağlanmıştır.
Tarifelere İlişkin Düzenlemeler:
Toptan doğal gaz satış tarifelerinin, EPDK tarafından onaylanmış tarifelere
uygun olmak kaydıyla taraflar arasında serbestçe belirlenebileceği hükme
bağlanmıştır.
Dağıtım şirketlerince doğal gaz ve taşıma hizmeti alan serbest tüketicilere
uygulanacak perakende satış fiyatının, EPDK tarafından onaylanan fiyatları
geçmemek üzere, ilgili taraflar arasında serbestçe belirlenebileceği
belirtilmektedir.
07-37/382-143
10
Dağıtım şirketlerinin doğal gaz perakende satış fiyatının6, birim hizmet
amortisman bedeli (BHAB7), doğal gaz alım fiyatı ve diğer faktörlerden
oluşacağı; ancak şehir içi doğal gaz dağıtım ihalelerini kazanan dağıtım
şirketlerinin ilk sekiz yıl boyunca serbest olmayan tüketicilere uygulayacağı
fiyatların sabit olacağı, sekiz yıldan sonra ise perakende satış fiyatlarının yıllık
olarak tavan fiyat regülasyonuna göre belirleneceği hükme bağlanmıştır.
EPDK tarafından onaylanan depolama tarifesine uygun olmak kaydıyla,
depolama şirketleri ile depolama hizmetleri alan tüzel kişiler arasındaki fiyatların
da serbestçe tespit edilebileceği belirtilmektedir.
H.6. İlgili Pazar
H.6.1. İlgili Ürün Pazarı
Doğal gaz sektörünün 4646 sayılı Kanun’dan önceki döneme ilişkin yapısının,
hukuksal tekel hakkını elinde tutan BOTAŞ tarafından oluşturulduğu söylenebilir.
Bu dönemde BOTAŞ ithalat, iletim ve toptan satış faaliyetlerini tekelinde tutan
teşebbüstür. 4646 sayılı Kanun ile oluşturulmaya çalışılan yapıda rekabetçi
modelin esas alınması, tekelci yapıdan rekabetçi yapıya yönelik olarak bir geçiş
döneminin yaşanmasına yol açmıştır ki, içinde bulunulan bu geçiş döneminde
sektöre ilişkin pazarların net olarak çizilmesi güçleşmiştir. Mevzuatın öngördüğü
piyasa yapısı ile mevcut piyasa yapısı tam olarak örtüşmemektedir. Kontrat
devirlerinin, bu geçiş döneminde hedeflenen rekabetçi bir toptan satış pazarının
oluşturulmasında önemli rol oynayacağı söylenebilir. Dolayısıyla, konuya ilişkin
ilgili pazar tanımlamalarının yapılmasında fiili durumun yanında mevzuattan
kaynaklanan tanımlamaların da temel alınması gerekliliği ortaya çıkmaktadır.
Doğal gaz sektöründe ilgili pazarların tanımlanmasında dikey bir ayrıştırılmaya
gidilmesinin, aktörlerin rollerinin daha etkin tanımlanabilmesi açısından önemli
olduğu görülmektedir. Bu noktada üst pazarda üretim ve tedarik şeklinde bir
ayrıştırmaya gidilmesinin yerinde olacağı görülmektedir. Şöyle ki; Türkiye
pazarına doğal gaz tedariği açısından arz kaynaklarını yerel üreticiler ve
Türkiye’ye boru hatları vasıtasıyla doğal gaz satan üreticiler (Gazprom gibi) ve
LNG sağlayıcıları oluşturmaktadır (NLNG gibi).
Yukarıda görüldüğü üzere, LNG tedariki de bu alanda üst pazara dahil edilmiştir.
Şöyle ki, üretilen doğal gaz tali borular vasıtasıyla yüksek basınçlı iletim hattına
taşınırken, buna alternatif olan bir diğer yöntem de doğal gazın -1630 C
derecenin altında soğutularak sıvı doğal gaz (LNG) haline getirilerek taşınıp ve
depolanabilmesidir. Tüketicinin talep etmesi halinde ise LNG yeniden
gazlaştırma (regasification) işlemine tabi tutularak doğal gaz haline dönüştürülür
ve tüketiciye teslim edilir. Bu aşamada ağırlıklı olarak ülkeye ithal edilen LNG
gazlaştırma işlemiyle boru hatları kullanılarak tüketiciye götürülürken, iletim ve
dağıtım altyapısına ulaşımı olmayan tüketiciler için ürün LNG olarak taşınır ve
tüketim alanında gazlaştırılarak tüketiciye teslim edilir. BOTAŞ, Marmara Ereğlisi
terminalinde, mevcut durumda doğal gaz boru hatlarının bulunmadığı yerlerdeki
müşterilere satmak üzere, 11 adet şirkete (Habaş, Koç-Statoil, Petrol Ofisi,
İpragaz, Yüksel Seramik, Güney Doğal Gaz, Güney Gaz, Aytemiz, Anerji Grup,
Orcan ve Ak Doğal Gaz) LNG satışı gerçekleştirmektedir. Söz konusu satışlar
6 Perakende Satış Fiyatı=BOTAŞ’ın toptan doğal gaz satış fiyatı+BHAB+ÖTV (0,021 YTL/m3) +KDV (%18)
7 BHAB: Dağıtım şirketinin bir kWh doğal gazın tüketiciye sunumu karşılığında amortismanlar ve getiri dahil
talep ettiği toplam bedeldir.
07-37/382-143
11
BOTAŞ’ın toplam satışları içinde cüzi bir miktar tutmaktadır (yaklaşık % (…)). Bu
yolla tüketiciye yapılan LNG satışları ayrı bir pazar olarak tanımlanabilecekse
de, mezkur dosyanın konusu itibarıyla böyle bir tanımlama yapılmasına gerek
bulunmamaktadır.
Yerel üretim açısından arz kaynakları konusu ele alındığında; doğal gaz arama
ve üretim faaliyetleri 6326 sayılı Petrol Kanunu uyarınca düzenlenmektedir ve
söz konusu faaliyetlere ilişkin arama ve işletme ruhsatları Petrol İşleri Genel
Müdürlüğü tarafından verilmektedir8. Bununla birlikte, mevcut durumda Türkiye
toplam tüketiminin yaklaşık %(…)’sinin yurt dışı kaynaklardan BOTAŞ tarafından
ithalat sözleşmeleri çerçevesinde getirildiği görülmektedir.
İthalatçı teşebbüslerce (mevcut durumda sadece BOTAŞ yer almaktadır)
gerçekleştirilen doğal gaz tedariğinden itibaren başlayan piyasa faaliyetlerinin
4646 sayılı Kanun kapsamında lisansa tabi olduğu görülmektedir. Söz konusu
lisansa tabi faaliyetler aşağıdaki gibidir:
- İthalat
- İletim
- Depolama
- Toptan satış
- Dağıtım (şehir içi)
4646 sayılı Kanun’da yer alan faaliyet ve müşteri çeşidi tanımları şu şekildedir:
“ithalat: doğal gazın toptan satış şirketlerine, serbest tüketicilere veya
ihracatçı şirketlere satışı veya yurt dışına doğrudan satışı amacıyla yurt
dışından doğal gaz temin edilmesi faaliyeti,
İletim: üretime mahsus toplama hatları ve dağıtım şebekeleri haricindeki
gaz boru hattı şebekesi ya da sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) taşıma
vasıtaları ile gerçekleştirilen doğal gaz nakli faaliyeti,
doğal gazın depolanması: günlük ve mevsimlik değişikleri karşılamak ve
meydana gelebilecek doğal gaz açığını gidermek amacıyla doğal gazın,
LNG ya da gaz formunda depolanması faaliyeti,
toptan satış: doğal gazın dağıtım şirketlerine ve serbest tüketicilere satışı
faaliyeti,
doğal gazın şehir içi dağıtımı: doğal gazın müşterilere teslim edilmek üzere
mahalli gaz boru hattı şebekesi ile nakli ve perakende satışı faaliyeti,
serbest tüketici: yurt içinde herhangi bir üretim şirketi, ithalat şirketi, dağıtım
şirketi veya toptan satış şirketi ile doğal gaz alım-satım sözleşmesi yapma
serbestisine sahip gerçek veya tüzel kişi,
serbest olmayan tüketici (abone): doğal gazı kendi kullanımı için dağıtım
şirketlerinden almak zorunda olan gerçek veya tüzel kişi”
Bu tanımlardan yola çıkarak doğal gaz piyasası ele alındığında, gerek ithalat
sözleşmeleriyle dışarıdaki kaynaklardan gerekse yerel üretimden elde edilen
gazın yurt içindeki dağıtım şirketlerine ya da serbest tüketicilere satma işini
toptan satıcıların yapacağı görülmektedir. Buna ilaveten, ithalat lisansına sahip
teşebbüslerin toptan satış faaliyeti göstermek için ayrıca toptan satış lisansı
8 Bu alanda yeni düzenleme 5574 sayılı Türk Petrol Kanunu ile yapılmış olmakla birlikte, söz konusu
Kanunun bazı maddeleri Cumhurbaşkanlığı’nca veto edildiği için henüz yürürlüğe girmemiştir.
07-37/382-143
12
almaları gerekmemektedir. Bu kapsamda ithalatçı teşebbüslerin toptan satış
pazarı içinde yer alması gerektiği düşünülmektedir.
Bu noktada belirtmek gerekir ki, burada tanımlanan toptan satış pazarı sadece
doğal gazın toptan satışına ilişkin olup LNG ve CNG toptan satışını
kapsamamaktadır. LNG ve CNG toptan satıcıları, doğal gaz toptan satıcılarının
müşterileri konumunda kabul edilmelidir.
Doğal gazın iletimi (fiilen BOTAŞ tekelindedir) ve depolama faaliyetlerine ilişkin
ayrı ilgili pazarlar tanımlanabilecek olmakla birlikte, devir işlemine bir etkisi
olmayacağı dikkate alındığında bu alanda bir pazar tanımlamasına gerek
olmadığı görülmüştür. Dikey yapının son halkasını oluşturan dağıtım
faaliyetlerine ilişkin de mezkur dosya kapsamında bir değerlendirme
yapılmasına gerek olmadığı düşünülmektedir. Bütün bu değerlendirmelerin özet
olarak yer aldığı doğal gaz piyasasının dikey yapısını gösteren tablo aşağıdaki
gibidir:
Tablo 4: Doğal Gaz Piyasası Faaliyetleri
Faaliyet
Alanı Gösterilen Faaliyet Faaliyetteki Teşebbüsler
A
rz
K
ay
na
kl
ar
ı
(M
en
şe
i)
Burada Türkiye pazarına hangi kaynaklardan doğal gaz
tedariği gerçekleştirilebileceği yer almaktadır. Bunlar
boru hatlarıyla yurtdışından getirilen doğal gaz, LNG
ihraç eden ülkeler ve yerel üretimdir.
Doğal gaz ihraç edenler:
Rusya
Cezayir
İran
Nijerya
Yurtiçi Üretim:
TPAO
Amity
Thrace Basin
Vb.
T
op
ta
n
S
at
ış
Burada, yerel üretimin oldukça kısıtlı olmasından
dolayı, ağırlıklı olarak ithalatçı firmalar bulunacaktır.
Mevcut durumda ithalatçı firma olarak sadece BOTAŞ
bulunmakla birlikte, kontrat devirlerinin ardından alıcı
firmalar da (Shell Enerji, Bosphorus, Enerco, Avrasya)
ithalatçı ve dolayısıyla toptan satıcı olarak pazardaki
yerlerini alacaklardır. Mevcut durumda ayrıca, yerel
üretimi gerçekleştiren firmalar tarafından sadece kendi
üretimlerini satmak üzere yapılan toptan satış faaliyeti
de bulunmaktadır.
Mevcut İthalatçı:
BOTAŞ
Potansiyel İthalatçılar:
Shell
Bosphorus
Enerco
Avrasya
Kendi Üretimini Satan:
TPAO
Amity Oil
Thrace Basin
N
ih
ai
M
üş
te
ril
er
Toptan satıcıların müşterileri dağıtım firmaları ve
serbest tüketicilerden oluşmaktadır. Hemen belirtmek
gerekir ki, “abone” olarak adlandırılan serbest olmayan
müşteriler sadece dağıtım firmalarından ürün
alabilmektedir.
Dağıtım Firmaları
Serbest Tüketiciler
Yukarıdaki değerlendirmeler ışığında Shell Enerji tarafından BOTAŞ’ın ithalat
sözleşmelerinin bir kısmının devralınması işleminin değerlendirilmesi açısından
ilgili ürün pazarı, “doğal gaz toptan satışı pazarı” olarak tanımlanmıştır.
H.6.2. İlgili Coğrafi Pazar
Toptan satış pazarına, ilgili mevzuatta getirilen herhangi bir coğrafi sınırlamanın
bulunmadığı göz önüne alındığında, ilgili coğrafi pazar "Türkiye Cumhuriyeti
sınırları" olarak belirlenmiştir.
07-37/382-143
13
H.7. Değerlendirme
H.7.1. İşlemin Niteliği
BOTAŞ’ın 18.2.1998 tarihinde Gazprom Export ile yapmış olduğu Doğal Gaz
Satım Sözleşmesi’nin 1 lota karşılık gelen 250 milyon m3’lük kısmının Shell
Enerji tarafından devralınması işlemi neticesinde, daha önce söz konusu
sözleşmede belirtilen miktar (8 milyar metreküp/yıl) münhasıran BOTAŞ’ın
tasarrufunda iken, devralma işlemi sonrasında 1 lota karşılık gelen pazar payı
ve cironun daha önce ilgili pazarda faaliyeti olmayan Shell Enerji’ye
devredilmesi söz konusu olduğundan; söz konusu işlemin, 4054 sayılı Kanun’un
7. maddesine dayanılarak çıkarılan 1997/1 sayılı Tebliğ’in 2. maddesi anlamında
bir devralma işlemidir.
H.7.2. Ciro ve Pazar Payı Değerlendirmesi
1998/2 sayılı Tebliğ ile değişik 1997/1 sayılı Tebliğ’in 4. maddesinde “bir
birleşme veya devralma sonucunda birleşmeyi veya devralmayı gerçekleştiren
teşebbüslerin, ülkenin tamamında veya bir bölümünde ilgili ürün piyasasında,
toplam pazar paylarının, piyasanın % 25’ini aşması halinde veya bu oranı
aşmasa bile toplam cirolarının yirmibeş trilyon Türk Lirası’nı aşması halinde
Rekabet Kurulu’ndan izin almaları zorunludur” ifadesi yer almaktadır. Bu açıdan
değerlendirildiğinde, başvuru konusu işlem, 2006 yılı verilerine göre, BOTAŞ
tarafından Shell Enerji’ye devri söz konusu olan 1 lotun karşılık geldiği pazar
payının % (…...) ve cironun da (…………...) YTL olması nedeniyle, 1997/1 sayılı
tebliğ kapsamında izne tabi bir işlemdir.
H.7.3. Hakim Durum Değerlendirmesi
Devir işleminin değerlendirileceği pazar Türkiye doğal gaz toptan satış pazarıdır.
Bu kapsamda, toptan satış pazarında faaliyette bulunan teşebbüslerin 2006
yılında yaptıkları satışlar ve pazar payları aşağıdaki gibidir:
Tablo 5: 2006 yılı doğal gaz satış miktarları ve pazar payları
Firma Satış Miktarı
(m3)
Pazar Payı
(%)
BOTAŞ (…………..) (…….)
TPAO (…………..) (…….)
THRACE BASIN (…………..) (…….)
AMITY OİL (…………..) (…….)
TOPLAM (…………..) 100
Tablodan da görüldüğü üzere, BOTAŞ’ın toptan satış pazarındaki payı %
(….....)’dir. Gerçekleşecek devir işlemi sonucunda Shell’in 1 lota tekabül eden
250 milyon m3 tutarındaki alım anlaşmasını üzerine alacağı, bu miktarın ise
tüketim içindeki payının sadece % (…..) olduğu görülmektedir. Kaldı ki, buradaki
asıl nokta, bu payın hakim durumdaki BOTAŞ’tan sektöre yeni giren bir
teşebbüse devrediliyor olmasıdır. Nitekim, işlemin gerekçesini oluşturan 4646
sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu’nun Geçici 2. maddesi de asıl itibarıyla
sektörde BOTAŞ’ın sahip olduğu hakim durumun bu devirler ile kaldırılması ve
sektörde rekabetin sağlanması olduğu söylenebilir. Dolayısıyla, her ne kadar
belli faaliyetlerin devredilmesi ve bu devredilen kısmın eşikleri aşması nedeniyle
söz konusu işlem Rekabet Kurulu iznine tabi olsa da, işlemin esası yoğunlaşma
yaratıcı değil aksine yoğunlaşmayı azaltıcı niteliktedir.
07-37/382-143
14
Shell Enerji, ekonomik bütünlük içinde bulunduğu Shell şirketleri vasıtasıyla
Türkiye’ye LNG ihraç eden NLNG şirketinde ortak kontrole sahip olmakla
birlikte, söz konusu şirketin sadece yurt dışından tedarik sağlayan şirket
konumunda olması; ithalat anlaşması yapıp söz konusu şirketten doğal gaz
satın alarak Türkiye’ye ithal eden şirketin BOTAŞ olması nedeniyle, söz konusu
ortak girişimin Türkiye sınırları içerisinde herhangi bir etkisi bulunmamaktadır.
Dolayısıyla, söz konusu devralma işleminin, hakim durum yaratan veya hakim
durumu güçlendiren ve bunun sonucunda ilgili pazarda etkin rekabeti önemli
ölçüde engelleyen bir nitelik arz etmediği anlaşılmaktadır.
I. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, bildirim konusu işlemin
4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi ve bu Kanun’a dayanılarak çıkarılan 1997/1
sayılı “Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar
Hakkında Tebliğ” kapsamında izne tabi olduğuna, ancak işlem sonucunda aynı
Kanun maddesinde belirtilen nitelikte hakim durum yaratılmasının veya mevcut
hakim durumun güçlendirilmesinin ve böylece ilgili pazarda rekabetin önemli
ölçüde azaltılmasının söz konusu olmadığına, bu nedenle bildirime konu işleme
izin verilmesine OYÇOKLUĞU ile karar verilmiştir.
07-37/382-143
15
Rekabet Kurulu’nun 03.05.2007 tarih, 07-37/382-143 sayılı Kararına;
KARŞI OY GEREKÇESİ
Shell Enerji A.Ş; BOTAŞ ve Gazprom Export Limited Liability Company
arasında 18.02.1998 tarihinde yapılmış olan Doğal Gaz Satım Sözleşmesinin bir
lota karşılık gelen 250 milyon m³ lük kısmının BOTAŞ tarafından kendisine
devrine izin talep etmektedir.
Botaş’ın Türkiye doğalgaz toptan satış pazarındaki payı %97 dir.
4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu’nun, Geçici 2.maddesi
çerçevesindeki BOTAŞ tarafından İthalat Sözleşmeleri’nin devrine ilişkin ihale
sürecinde Geçici 2.madde 5367 sayılı Kanun ile değiştirilmiştir. Bu maddede;
BOTAŞ’ın hazırlık döneminden sonra başlamak üzere ithalatı ulusal tüketimin
yüzde yirmisi oranına düşünceye kadar yeni doğal gaz alım sözleşmesi
yapamayacağı, 2009 yılına kadar toplam yıllık ithalat miktarını yıllık ulusal
tüketimin yüzde yirmisine düşünceye kadar, mevcut doğal gaz alım ve satım
sözleşmelerinin kısmi veya bütün olarak tüm hak ve yükümlülükleri ile
devredilmesi için istekli olan diğer ithalat lisans yeterlilik sahibi ve satıcı şirketten
sözleşme devri hususunda ön onay alan şirketlerin katılacağı devir için BOTAŞ
tarafından ihale yapılacağı , ihalede birinci olan şirketten başlamak üzere satıcı
tarafla görüşmek ve yeni sözleşmeyi imzalamaya yönelik satıcı onayını temin
etmek üzere BOTAŞ tarafından tüzel kişilere sırayla muvafakat verileceği, ilgili
tüzel kişinin sözleşmenin satıcı tarafı ile devredilecek miktar için, yeni sözleşme
yapmasından sonra devrinin yürürlüğe gireceği ancak ilgili ihalede tüzel kişilerin
satıcı tarafla sözleşme yapmaması halinde, ithalat lisans yeterlilik sahibi
şirketlerin katılacağı ve kazanan ithalatçı şirketin BOTAŞ’ın, tüm yurt dışı
mükellefiyetlerini yerine getirmeyi kabul etmesi ve ikili anlaşmalarla belirlenen
doğal gaz alım fiyatının altında olmaması şartıyla miktar devrine imkan tanıyan
ayrı ihale yapılacağı, Hazine garantili sözleşmesi bulunan Yap-İşlet-Devlet
Santralleri, Hazine Müsteşarlığına başvurarak ilgili hazine garantilerinden
feragat etmek koşuluyla, doğal gaz alımlarını piyasa koşulları içinde basiretli bir
işletmeci gibi davranarak en ekonomik kaynaktan yaptıklarını Kurula ispat etmek
ve doğal gaz satın alma maliyetindeki düşüşü elektriğin satış fiyatında bir
azalma sağlayacak şeklide yansıtmak zorunda oldukları kurala bağlanmıştır.
4646 sayılı Kanun’un Geçici 2.maddesinin uygulanması aşamasında
BOTAŞ’ın devre konu İthalat Anlaşmaları 250 milyon m³ / yıl lotlara bölünerek
ihaleye çıkılmıştır.
Bu yöntem sonucunda BOTAŞ’ın anlaşma yaptığı toplam 6 teşebbüsten
yapılacak olan doğal gaz ve LNG alımları 64 lot halinde bölünerek ihaleye
konu İthalat Sözleşmeleri oluşturulmuştur.
07-37/382-143
16
Rekabet Kurulu’nun 1998/5 sayılı Tebliği ile değişik, Özelleştirme Yoluyla
Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri için Rekabet Kurumu’na
Yapılacak Ön Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip Edilecek Usul ve
Esaslar Hakkındaki 1998/4 sayılı Tebliğin “Kapsam” başlıklı 2 inci maddesinde;
… bir teşebbüsün ortaklık paylarının ya da diğer hak ve araçların tümünün veya
bir kısmının teşebbüsün üzerindeki kontrolü değiştirecek ya da karar organlarını
etkileyecek şekilde yahut mal veya hizmet üretimine yönelik birimlerin
özelleştirme yoluyla her türlü devrinin; bu tebliğ hükümlerine tabi olduğu
belirlenmiştir.
4646 sayılı Yasanın Geçici 2 inci maddesi de incelendiğinde; BOTAŞ’ın
gerçekleştireceği doğal gaz alımı ve satımı sözleşmelerinin üçüncü kişilere
devrine ilişkin ihale sürecinin 4054 sayılı Kanun ve ilgili mevzuatın kapsamı
dışında tutulmadığı açıktır.
Bu durumda BOTAŞ tarafından 1998/4 sayılı Tebliğ hükümlerine uygun
olarak Rekabet Kuruluna ön bildirimde bulunup “Kurul Görüşü” alındıktan sonra
ihaleye çıkılması gerekirken bu kurala uyulmaksızın yapılan işleme dayalı olarak
oluşturulan Kurul Kararına karşıyız.
Rıfkı ÜNAL Süreyya ÇAKIN
Kurul Üyesi Kurul Üyesi
Full & Egal Universal Law Academy